Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 11 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl   „Dzieciolubne” obszary Polski  Choć w skali Europy Polska jest – obok Albanii – najbardziej jednorodnym kulturowo, etnicznie i wyznaniowo krajem kontynentu, wciąż w przypadku szeregu sfer życia społecznego występuje duże zróżnicowanie zachowań typowych dla poszczególnych regionów. Różnice te są świetnie widoczne w przypadku zachowań demograficznych, w przypadku których można mówić o pięciu w miarę jednorodnych regionach naszego kraju, wyodrębnionych na bazie podziałów dziewiętnastowiecznych. To dawne: 1) Galicja, 2) Kongresówka; 3) część zaboru pruskiego zamieszkała do II wojny światowej przez ludność rdzennie polską, 4) Ziemie Odzyskane, 5) największych 8-10 miast i tereny je okalające (obszary metropolitarne). Duże różnice pomiędzy poszczególnymi częściami naszego kraju – utożsamianymi z obecnymi województwami – występują również w zakresie preferencji prokreacyjnych (tab. 1), mierzonych syntetycznie współczynnikiem dzietności teoretycznej, czyli miernikiem mówiącym o tym, ile dzieci przeciętna kobieta wyda na świat w trakcie całego swojego życia rozrodczego (tj. w wieku 15-49 lat) przy założeniu stałości (tj. utrzymania się w długim okresie obserwowanych w danym roku kalendarzowym) preferencji rozrodczych. Jednakże podkreślić należy w tym przypadku dwie kwestie.  Tabela 1 Współczynniki dzietności teoretycznej według województw w latach 1991-2014 Województwo 1991 1995 2000 2005 2010 2014 Dolnośląskie 1,863 1,467 1,210 1,143 1,297 1,225 Kujawsko-Pomorskie 2,108 1,665 1,387 1,271 1,391 1,285 Lubelskie 2,378 1,805 1,495 1,343 1,392 1,245 Lubuskie 2,140 1,694 1,314 1,247 1,359 1,267 Łódzkie 1,950 1,535 1,268 1,185 1,345 1,268 Małopolskie 2,199 1,710 1,476 1,272 1,396 1,300 Mazowieckie 1,999 1,593 1,327 1,253 1,465 1,382 Opolskie 1,869 1,385 1,166 1,044 1,130 1,139 Podkarpackie 2,456 1,809 1,538 1,288 1,326 1,212 Podlaskie 2,381 1,786 1,420 1,257 1,324 1,235 Pomorskie 2,117 1,668 1,426 1,352 1,511 1,396 Śląskie 1,725 1,402 1,197 1,129 1,328 1,264 Świętokrzyskie 2,362 1,755 1,404 1,239 1,321 1,181 Warmińsko-Mazurskie 2,302 1,753 1,455 1,346 1,413 1,283 Wielkopolskie 2,167 1,684 1,395 1,311 1,479 1,374 Zachodniopomorskie 2,057 1,630 1,320 1,228 1,320 1,228 Polska 2,049 1,611 1,337 1,240 1,382 1,290 Źródło: dane GUS Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 11  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2   Po pierwsze, powolne upodabnianie się wzorców tych zachowań. Jeśli odwołać się do przywołanego wcześniej, syntetycznego ich miernika – współczynnika dzietności teoretycznej – widać zmniejszanie się różnic bardzo widocznych w latach 1990. i w pierwszych latach XXI w. Po drugie, owo zmniejszanie się różnic w dużym stopniu wynika z odmiennego w poszczególnych regionach naszego kraju porządku zmian kalendarza płodności. Ludność poszczególnych województw w odmienny sposób i w odmiennym czasie reagowała na zachodzące zmiany, z różnym nasileniem „przekładając” decyzje prokreacyjne na później. Na terenie Opolszczyzny, Dolnego i Górnego Śląska zmiany te wystąpiły najszybciej, podczas gdy tradycyjne obyczajowo regiony Polski Południowo-Wschodniej dotknięte tym procesem zostały relatywnie późno – w ostatnich latach. W rezultacie regiony takie jak Podkarpackie i Świętokrzyskie, które na początku lat 1990. znajdowały się w grupie województw o ponadprzeciętnej skłonności do posiadania potomstwa, obecnie kwalifikują się do grupy o najniższym poziomie dzietności (rys. 1).  Rysunek 1 Ewolucja współczynnika dzietności teoretycznej w wybranych województwach w latach 1991-2014 0,91,11,31,51,71,92,12,32,51991 1996 2001 2006 2011Dolnoslaskie Kujawsko-PomorskieMazowieckie OpolskiePodkarpackie PomorskieSwietokrzyskie Wielkopolskie Źródło: dane GUS  W rezultacie na poziomie województw – za wyjątkiem województwa pomorskiego – trudno jest mówić o regionach stale „dzieciolubnych”, czyli odznaczających się cały czas w trakcie ostatniego ćwierćwiecza relatywnie wysokim poziomem dzietności. Można natomiast bezproblematycznie określić takie regiony, które trwale odznaczały się zdecydowanie, lub w przypadku ostatnich lat trochę, niższym od średniego poziomem dzietności – były to obszary Polski Południowo-Zachodniej, województwa opolskie, dolnośląskie i śląskie. O ich niskiej skłonności do posiadania potomstwa decydowały wysoki poziom urbanizacji i szybkie podwyższanie się wieku wydawania na świat potomstwa. Zdawać sobie należy jednak sprawę, że na terenie każdego regionu występuje zróżnicowanie skłonności do posiadania potomstwa w ramach mniejszych jednostek administracyjnych – powiatów. Jeśli porównać powiaty zajmujące skrajne pozycje – czyli te o dzietności najniższej i najwyższej w roku 2014 (tab. 2) – typowe różnice wynoszą 40% wartości minimalnej. Przy czym w przypadku województwa pomorskiego różnica pomiędzy Sopotem a powiatem kartuskim jest 70%, a w przypadku trzech innych regionów (Małopolska, Podkarpacie i Lubelszczyzna) różnice te wynoszą ok. 50%. Z drugiej strony, w roku 2014 najmniejsze różnice występowały na Opolszczyźnie (jedynie Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 11  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  15%, co poniekąd odzwierciedla najmniejszą liczbę powiatów posiadaną przez ten region) i w Lubuskim (27%, a przyczyna po części ta sama).  Tabela 2 Powiaty o najniższej i najwyższej dzietności według województw w 2014 r. Region Najniższa dzietność - pozycja Najwyższa dzietność - pozycja 1. 2. 3. 1. 2. 3. Dolnośląskie złotoryjski  1,090 jeleniogórski 1,099 oławski 1,216 milicki 1,510 górowski  1,457 wrocławski  1,408 Kujawsko-Pomorskie Włocławek  1,131 Toruń  1,143 Bydgoszcz  1,172 grudziądzki  1,534 lipnowski  1,470 tucholski  1,469 Lubelskie krasnostawski 1,038 Chełm  1,046 Zamość  1,096 łukowski  1,533 parczewski  1,467 radzyński  1,454 Lubuskie Zielona Góra 1,107 Gorzów Wielkopolski 1,172 żagański  1,191 sulęciński  1,405 wschowski  1,395 świebodziński 1,368 Łódzkie Łódź  1,158 zgierski  1,189 radomszczański 1,206 skierniewicki  1,517 brzeziński  1,418 rawski  1,407 Małopolskie Tarnów  1,104 Kraków  1,110 dąbrowski  1,176 limanowski  1,676 nowosądecki 1,570 bocheński  1,515 Mazowieckie Ostrołęka  1,176 Radom  1,235 Płock  1,273 garwoliński  1,640 przasnyski  1,592 łosicki  1,575 Opolskie opolski  1,084 kluczborski  1,085 nyski  1,086 oleski  1,254 prudnicki  1,202 brzeski  1,185 Podkarpackie Tarnobrzeg 0,924 bieszczadzki  1,049 tarnobrzeski 1,069 ropczycko-sędziszowski  1,378 łańcucki  1,375 brzozowski  1,373 Podlaskie moniecki  1,084 siemiatycki  1,093 Suwałki  1,096 wysokomazowiecki 1,468 łomżyński 1,446 suwalski  1,423 Pomorskie Sopot  1,063 Słupsk  1,105 Gdynia  1,188 kartuski  1,814 wejherowski 1,604 bytowski  1,587 Śląskie Częstochowa 1,091 raciborski  1,106 Sosnowiec  1,115 bieruńsko-lędziński  1,541 pszczyński  1,481 cieszyński  1,419 Świętokrzyskie kazimierski  0,977 Kielce  1,085 opatowski  1,112 włoszczowski 1,347 jędrzejowski  1,300 staszowski  1,288 Warmińsko-Mazurskie Olsztyn  1,087 Elbląg  1,127 giżycki  1,182 nowomiejski  1,512 nidzicki  1,457 iławski  1,417 Wielkopolskie Poznań  1,178 Kalisz  1,188 Konin  1,206 średzki  1,578 nowotomyski 1,578 wolsztyński  1,522 Zachodniopomorskie Świnoujście 1,035 Koszalin  1,097 kołobrzeski 1,113 drawski  1,425 łobeski  1,400 sławieński  1,386 Źródło: dane GUS  Powiatami o najniższej dzietności z reguły są miasta na prawach powiatów, a zatem największe ośrodki miejskie. Na powyższej liście znaleźć można jednak kilka wyjątków. Z jednej strony są to obszary zlokalizowane na terenie województw dolnośląskiego i opolskiego, a zatem w rejonach o tradycyjnie niskiej skłonności do posiadania potomstwa (w przypadku Opolszczyzny ważny jest również fakt, iż jest tam tylko jeden powiat grodzki). Z drugiej strony – wyjątkiem stają się województwa podlaskie, podkarpackie i świętokrzyskie, w których – jak się wydaje – największe miasta okres najbardziej burzliwych zmian mają za sobą, zaś obecnie to powiaty o niższym poziomie urbanizacji są terenem najszybciej postępującego odraczania decyzji prokreacyjnych. Zdecydowanie ciekawsza sytuacja występuje w przypadku powiatów o najwyższej dzietności w roku 2014. Są to bez wyjątku powiaty ziemskie, wśród których daremnie szukać nazw znaczących ośrodków miejskich. Tym, co łączy te rejony, jest niski poziom urbanizacji, położenie na peryferiach województw, w skład których wchodzą, wysoki udział mieszkających na wsi i gospodarujących we własnych gospodarstwach rolnych. Jedynie w 10 województwach znaleźć można powiaty, w których dzietność przekracza 1,5, w trzech takie jednostki administracyjne z współczynnikiem dzietności powyżej 1,6, zaś jedynie w jednym przypadku – województwa pomorskiego – powiat z dzietnością powyżej 1,8 (powiat kartuski). W przypadku wspomnianego powiatu kartuskiego zdawać sobie należy sprawę, iż ten zadziwiająco Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 11  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  wysoki wynik jest rezultatem płodności kobiet wiejskich, albowiem ich dzietność (1,870) jest o przeszło 20% wyższa od dzietności mieszkanek miast tego powiatu (1,525). Generalnie mieszkanki wsi mają wyższą skłonność do posiadania potomstwa, w rezultacie czego znaleźć można w skali kraju 9 powiatów, w których dzietność ludności wiejskiej przekracza 1,6 (dodać należałoby powiat śremski, w przypadku którego jest to 1,598), podczas gdy w przypadku ludności miejskiej powiaty takie są tylko 3, przy czym wszystkie zlokalizowane są na terenie województwa mazowieckiego (powiaty garwoliński, ostrołęcki, siedlecki), a jednocześnie nieznacznie przekraczały one wartość 1,6 (z reguły o kilka tysięcznych, tylko w siedleckim osiągnięto 1,680). Ogółem w przypadku ludności miejskiej odnotowano jedynie 13 powiatów w skali kraju z współczynnikiem dzietności powyżej 1,5, podczas gdy ok. 3-krotnie więcej było takich jednostek administracyjnych, w których ludność miast odznaczała się dzietnością poniżej 1,1! Niemniej – mimo bardzo znaczących zmian w długim okresie – bezsprzecznie wyróżnić można dwa rejony Polski odznaczające się w trakcie ostatnich 3-4 dekad najwyższymi poziomami dzietności. Z jednej strony, to Kaszuby (przede wszystkim powiaty kartuski, wejherowski, bytowski, pucki, kościerski), z drugiej zaś – Nowosądecczyzna (powiaty ziemski nowosądecki i limanowski, choć należałoby nieco wyjść poza taką definicję, dodając powiaty gorlicki, brzeski, tatrzański i wadowicki, w których dzietność jest niższa niż we wspomnianych dwóch pierwszych powiatach, ale na tle kraju relatywnie wysoka). Z biegiem czasu do tych dwóch liderów należy dodać północno-wschodnie powiaty Mazowsza (garwoliński, przasnyski, łosicki, siedlecki, makowski, węgrowski oraz łukowski z Lubelszczyzny) jako tereny, które na tle Polski również odznaczają się wysoką skłonnością do posiadania potomstwa. Czy w przypadku tego trzeciego „dzieciolubnego” regionu powyższa sytuacja okaże się trwała, czas pokaże, weryfikując samoistnie nasuwającą się tezę, iż może być to po prostu wpływ opóźnionej zmiany kalendarza płodności.   Literatura:  Szukalski P.,  Przestrzenne zróżnicowanie dzietności w Polsce, „Wiadomości Statystyczne”, 2015, nr 4, 13-27, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/inne-opracowania/inne-opracowania-zbiorcze/wiadomosci-statystyczne-nr-4-kwiecien-2015-r-,2,21.html; http://hdl.handle.net/11089/8118  Szukalski P., Przestrzenne zróżnicowania kalendarza płodności we współczesnej Polsce, „Problemy Polityki Społecznej”, 2014, nr 4(27), 55-73, http://problemypolitykispolecznej.pl/images/czasopisma/27/PPS-27-55-73.pdf; http://hdl.handle.net/11089/7540  

„Dzieciolubne” obszary Polski

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/16052/1/2015-11%20P%c5%82odno%c5%9b%c4%87%20w%20przekroju%20powiatowym.pdf

„Dzieciolubne” obszary Polski

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)