Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

— . 1.3. Proces starzenia się ludności —  przyczyny, etapy, konsekwencjePiotr SzukalskiPrzyczyny. Proces postępującego starzenia się ludności, czyli wzrost odsetka osób powyżej 60 (europejska granica wiekowa) lub 65 roku życia (propozycje ONZ akceptowa­ne w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii) jest nieuniknioną konsekwencją prze­mian dwóch składowych ruchu naturalnego —  rozrodczości i umieralności. W ciągu ostatnich 250 lat wszystkie społeczeństwa Europy (i prawie wszystkie społeczeństwa świata) przeżyły zmianę systemu reprodukcji (odtwarzania się) ludności: od reprodukcji rozrzutnej z wysokim natężeniem urodzeń i zgonów, do reprodukcji oszczędnej z niską rodnością i umieralnością. Powyższe przemiany w syntetyczny sposób ujęto w koncepcji przejścia demograficznego i towarzyszących temu przejściu dwóch innych, długookreso­wych zmianach: w przejściu epidemiologicznym i przejściu zdrowotnym.Teoria przejścia demograficznego opisuje proces przemian reprodukcji ludności (ryc. 1.3.1). W okresie przedtranzycyjnym (niekiedy zamiast pojęcia „przejście” używa się ter-Zródto: O p ra c o w a n ie  w ła s n e .ę  Geriatria z elem entam i gerontologii ogólnej. Podręcznik dla lekarzy i studentówminu „tranzycja”) życie ludzkie było narażone na stałe, wysokie ryzyko zgonu, które w okresach klęsk żywiołowych (susze, powodzie, nieurodzaje), epidemii i wojen dodat­kowo wzrastało. W rezultacie noworodek miał wtedy przed sobą około 25-30 lat życia, głównie w wyniku wysokiej umieralności w pierwszych latach życia (ok. 1/4 noworod­ków umierało w 1 roku, a ok. 1/2 nie dożywała wieku 20 lat). Aby w takich warunkach zapewniona była równowaga ekologiczna (tj. pełne wykorzystanie zasobów dostępnych danej populacji) i jednocześnie zastępowalność pokoleń, kobieta musiała wydać na świat średnio 6 -8  dzieci. W efekcie udział w populacji osób w podeszłym wieku pozostawał na niskim poziomie (ok. 4 -6%  osób w wieku 60 lat i starszych).W drugiej połowie XVIII wieku miał m iejsce postęp w zakresie „twardych” (obiek­tywnych) oraz „miękkich” (mentalnych) determinant stanu zdrowia i umieralności ludzi. Opanowanie nowych technik pozyskiwania żywności, rozwój technologiczny w sferze ochrony zdrowia, powolne rozprzestrzenianie się racjonalistycznego (szuka­jącego logicznych, pozbawionych wpływu czynnika ponadnaturalnego determinant stanu zdrowia) i demokratycznego (uznającego, że zdrowie i długie życie jest dobrem niezbędnym dla każdego, nie tylko dla warstw wyższych) spojrzenia na świat dopro­wadziły do powolnego obniżania się wskaźników umieralności. Rodność pozostała bez zmian, lecz łącznym efektem był najpierw spadek (rezultat relatywnie szybkiego zm niejszenia się prawdopodobieństwa zgonu w pierwszych latach życia), a następnie wzrost odsetka osób w podeszłym wieku (efekt obniżania się wskaźników umieralno­ści u osób w średnim i starszym wieku).Kolejny etap przejścia demograficznego wiąże się z szybkim obniżaniem się rodności przy jednoczesnej powolnej redukcji współczynników zgonów, zwłaszcza wśród ludzi w wieku średnim i starszym. Działa tu mechanizm dążenia do równowagi ekologicznej (ludność —  dostępne zasoby) ograniczający tempo wzrostu liczby ludności. Niezależnie od typu motywacji do limitowania liczby potomstwa, konsekwencją takiego zachowania było zwiększenie się liczby osób w starszym wieku (ryc. 1.3.1).Równolegle z tranzycją demograficzną (i w ścisłym z nią powiązaniu) zachodzą dwa inne przejścia: epidemiologiczne i zdrowotne.Pierwsze z nich można skrótowo przedstawić jako: 1) zmianę podstawowych przy­czyn zgonów —  od dominacji chorób zakaźnych i pasożytniczych do przewagi chorób degeneratywnych (związanych z procesem kumulacji losowych uszkodzeń występują­cych w organizmie) i cywilizacyjnych (związanych ze stylem życia, nadużywaniem „an- tystresorów”, zanieczyszczeniem środowiska); 2) zmianę rozkładu zgonów według wie­ku —  od dominacji zgonów występujących w pierwszych miesiącach i latach życia do przewagi zgonów występujących w 7., 8., 9. dekadzie życia.Z kolei przejście zdrowotne może być utożsamione z demokratyzacją i upublicznie­niem medycyny (odejściem od uznania, że zdrowie zależy jedynie od osobistej woli jed­nostki i jej zasobności), zmianą jej celu (od ingerowania w przypadkach ciężkich chorób do przeciwdziałania ich występowaniu), skuteczności (np. dzięki rozwojowi technologii, farmakologii) i modelu (od modelu socjomedycznego —  uznającego jedność umysłu i ciała —  przez biomedyczny —  skoncentrowany na terapii ciała, bez uwzględniania kontekstu choroby —  z powrotem do socjomedycznego). Konsekwencją dwóch wspo­mnianych przejść jest wydłużanie się trwania ludzkiego życia, a jednocześnie poprawa stanu zdrowia ludności i odraczanie momentu Doiawiania sin rhnmiiProces starzenia się ludności —  przyczyny, etapy, konsekwencje ?. i  1 3 1  Odsetek osób w  w ieku  65 lat i w ięce j (%) w  populacji ustabilzowanej o różnych i i h in a c ia c h  płodności i um ieralnościW s p ó łc z y n n ik  reprodukcji brutto30Trwanie życia noworodka (w  latach) 40 50 60 70 802,0 5,8 5,9 5,9 5,9 6,1 7,51,0 14,5 14,9 15,5 15,7 16,5 2 0 ,20,8 17,8 18,9 19,7 20,1 2 1 ,2 2 5 ,9Źródło : U h le n b e rg  1 9 9 2 ;  4 5 2 .Po zakończeniu przejścia demograficznego w ostatnich dekadach nastąpił niespodzie­wany etap rozwoju demograficznego, nazywany czasami „drugim przejściem”. Najważ­niejszym jego przejawem, z punktu widzenia naszych zainteresowań, jest utrzymywanie się w długim okresie natężenia urodzeń na poziomie niegwarantującym prostej zastępo­walności pokoleń, czyli nadwyżka liczby zgonów nad liczbą urodzeń. W konsekwencji wzrasta znaczenie licznych pokoleń urodzonych kilka dekad temu.Związek pomiędzy poziomem dzietności, natężeniem umieralności a stopniem za­awansowania procesu starzenia się ludności przedstawiono w tabeli 1.3.1. Dzietność jest opisana przez współczynnik reprodukcji brutto —  liczbę dziewczynek, jaką przeciętnie kobieta wydaje w trakcie swojego całego życia rozrodczego (w warunkach dążenia do niezmienionej liczby ludności przy niskim poziomie umieralności wystarcza, gdy matka wydaje jedną zastępującą ją córkę; im umieralność jest wyższa, tym potrzeba średnio większej liczby córek). Umieralność jest scharakteryzowana przez przeciętną długość życia noworodka, czyli syntetyczny miernik, określający średnią liczbę lat, jaką przy danej częstości występowania zgonów może przeżyć noworodek, niezależnie od swojej płci.Powyższa tabela wskazuje na dwa podstawowe źródła starzenia się ludności: tak zwa­ne starzenie się od dołu piramidy wieku ludności1 i starzenie się od góry tejże piramidy. W pierwszym przypadku proces starzenia się ludności jest konsekwencją szybkiego spadku liczby urodzeń i tym samym relatywnego wzrostu znaczenia ludności w starszym wieku. W przypadku drugim źródłem starzenia się populacji są przemiany umieralności — wzrost liczby bezwzględnej osób w podeszłym i bardzo podeszłym wieku związany ze zwiększe­niem prawdopodobieństwa przeżycia wcześniejszych etapów życia. Dotychczas ważniejszą przyczyną procesu starzenia się ludności było ograniczanie dzietności, choć wiele wska­zuje na to, że w przyszłości wraz z dalszą, szybką redukcją umieralności (głównie wśród kS0, s a^rszych) będzie wzrastać znaczenie starzenia się populacji „od góry piramidy wie- nik tw ierdzeniem  tego jest porównanie wpływu wyodrębnionych zmian współczyn- a reprodukcji brutto i dalszego trwania życia na liczbę seniorów w społeczeństwie na stawie danych zawartych w powyższej tabeli. Przy porównywalnej relatywnej zmia-o w ie k ^ 9 W  e ^ J ^ n o ^cl t0  9 ra f ic z n a  p re z e n ta c ja  s tru k tu ry  w ie k u  lu d n o ś c i. N a  osi p io n o w e j u m ie s z c z o n a  je s t  in fo rm a c ja  ludno ' U ' " a to m ia s t  n a  d w ó c h  o s ia c h  p o z io m y c h  —  le w e j d la  m ę ż c z y z n  i p ra w e j d la  k o b ie t —  p o z io m e  „b e lk i"  w s k a z u ją  n a liczb ę  SCI d a n e j p łc i w  d a n y m  w ie k u . In fo rm a c ja  o lic zb ie  m o ż e  b v ć  Dodana w  w io l i r n ir ia o h  — ■- *•PSÓbl haH4 ■nie poziomu dzietności (2,0 do 0,8) i umieralności (30 lat do 80 lat) znacznie większy jest wpływ zmiany płodności na poziom zaawansowania procesu starzenia się ludności.Niższy poziom umieralności odnotowywany w populacji kobiet jest przyczyną tego, że zbiorowość kobiet we współczesnych społeczeństwach charakteryzuje się wyższym stopniem zaawansowania procesu starzenia się ludności niż populacja mężczyzn (np w Polsce w 2003 roku udział osób w wieku 60 lat i więcej wynosił wśród kobiet 19,9% natomiast wśród mężczyzn 13,9%).Etapy. W ramach długookresowego procesu zmiany struktury wieku ludności jako I rezultatu przejścia demograficznego można wyodrębnić kilka logicznych etapów. Pierw- I szy z nich charakteryzuje się odmłodzeniem struktury wieku ludności. Dopiero kolejne I sekwencje tego procesu związane są ze starzeniem się ludności —  początkowo powolny, później szybki wzrost odsetka seniorów jako konsekwencja starzenia się „od dołu pirami- I dy wieku”, natomiast na późniejszym etapie, pod koniec przejścia demograficznego szybki I wzrost odsetka wynikający ze starzenia się „od góry”. Wraz z pojawieniem się redukcji I umieralności wśród starszych grup wiekowych rozpoczyna się niezwykle ważny etap I —  tak zwane podwójne starzenie się ludności —  wzrost w ramach populacji seniorów I udziału „starych starych”, a następnie „najstarszych starych”2 (ryc. 1.3.1). W przyszłości I spodziewany jest szybki wzrost liczby osób najstarszych, z najbardziej dynamiczną zmianą | liczby stulatków3 (niektórzy mówią o „eksplozji stulatków”).Na przebieg procesu starzenia się ludności czasami wpływają zdarzenia nadzwyczaj- I ne. W polskich warunkach takim zdarzeniem była II wojna światowa —  przyspieszony I wzrost odsetka osób w podeszłym wieku w najbliższych dekadach będzie uwarunkowa- I ny osiąganiem wieku 60 lat przez duże liczebnie generacje urodzone w okresie powojen- I nej kompensacji urodzeń (tj. w latach 1946-1960).Konsekwencje. Przedstawiając konsekwencje procesu starzenia się ludności, warto I podkreślić ich wieloaspektowy charakter: w sferze ekonomii, opieki zdrowotnej, relacji I międzypokoleniowych w społeczeństwie i w rodzinie. Według najnowszej prognozy de- I mograficznej Głównego Urzędu Statystycznego (2003 r.) opracowanej na lata 2003-2030 I liczba ludności Polski ma się zmniejszyć z 38,3 min w 2000 roku do 35,7 min w 2030 roku I (tj. o 6,7%  stanu początkowego). Jednocześnie liczba osób w wieku poprodukcyjnym I (zob. niżej) wzrośnie o 3,9 min, czyli o 69,6%.1. Z punktu widzenia ekonomii podstawowe znaczenie ma zwiększające się obciążenie ludności w wieku produkcyjnym ludnością w wieku poprodukcyjnym. W tym wy- I padku bardziej właściwe byłoby zapewne posługiwanie się miarą określającą stosu­nek pracujących do pobierających świadczenia emerytalne i rentowe, niemniej jed- I nak tradycyjnie używany jest współczynnik obciążenia ekonomicznego określający I stosunek ludności w wieku poprodukcyjnym (kobiety > 60 lat, mężczyźni > 65 lat) do ludności w wieku produkcyjnym (kobiety 18-59  lat, mężczyźni —  18-64  lat). Stosunek ten ma się zwiększyć w Polsce pomiędzy 2002 a 2030 rokiem z 24 osób2 W  a m e ry k a ń s k ie j lite ra tu rz e  g e ro n to lo g ic z n e j p o p u la rn y  je s t  p o d z ia ł z b io ro w o ś c i s e n io ró w  n a  trz y  g ru p y : „ m ło d y c h  s ta ry c h ' (o s o b y  w  w ie k u  6 5 - 7 4  la t ) , „ s ta r y c h  s ta ry c h "  ( 7 5 - 8 4  la ta )  i „ n a js ta rs z y c h  s ta ry c h "  ( 8 5  la t  i w ię c e j) .3 P rz y k ła d o w o  w e d łu g  n a jn o w s z e j p ro g n o z y  G U S  d la  P o ls ki liczb a  o s ó b  w  w ie k u  6 5 - 7 4  la t  m a  w z ro s n ą ć  w  la ta c h  2 0 0 2 - 2 0 3 0  o 3 6 % , 7 5 - 8 4  la t  o 9 0 % , n a to m ia s t  8 5  la t i w ię c e j  o 1 3 6 % . J e d n o c z e ś n ie  lic zb a  s tu la tk ó w  b ę d z ie  w y ż s z a  o 5 3 8 % .w ie k u  poprodukcyjnym przypadających na 100 osób w wieku produkcyjnym na 43. O z n a c z a  to, iż  chcąc utrzymać wysokość świadczeń emerytalno-rentowych i poziom • k i z d r o w o tn e j  seniorów, należy oczekiwać zwiększonych obciążeń fiskalnych Okładanych ng „^nagrodzenia i na wydatki ponoszone głównie przez osoby aktyw­ne z a w o d o w o .proces sta rz e n ia  się ludności stawia nowe zadania przed systemem opieki zdrowotnej." Osoby starsze częściej są pacjentami otwartych i zamkniętych placówek ochrony zdro­wia (np- częstość hospitalizacji w przypadku chorób układu sercowo-naczyniowego b }a w 1999 roku blisko 12-krotnie wyższa wśród osób w wieku 65 lat i starszych niż wśród osób w wieku 35-44 lat). W wypadku realizacji wspomnianej prognozy demogra­ficznej mimo spadku liczby mieszkańców Polski liczba niepełnosprawnych (przy zało­żeniu braku zmian częstości niepełnosprawności w poszczególnych grupach wieko­wych) wzrośnie aż o 32,7%. Z kolei szacunki dotyczące finansowych potrzeb systemu opieki zdrowotnej mówią o konieczności realnego wzrostu wydatków w najbliższym dwu­dziestoleciu o 13% tylko w celu utrzymania świadczeń medycznych na stałym, obecnym poziomie. Z uwagi na starzenie się ludności wzrośnie przede wszystkim zapotrzebowanie na procedury geriatryczne, związane ze specyficznymi potrzebami najstarszych pacjen­tów. Poza czynnikiem demograficznym zapotrzebowanie na opiekę medyczną nad senio­rami będzie wynikiem przemian mentalnych —  coraz częstszego odchodzenia od po­strzegania starości jako okresu nieuniknionej niepełnosprawności i chorób przewlekłych na rzecz percepcji tego okresu życia jako wolnego od obu rodzajów przypadłości.5. Konsekwencją starzenia się ludności jest również zmiana relacji międzypokoleniowych, zarówno w społeczeństwie, jak i w rodzinie. W ramach społeczeństwa pojawia się z jednej strony „nowa waloryzacja” seniorów (dowartościowywanie tej grupy ludności jako wyborców czy zasobnych konsumentów) oraz zachęcanie do wzrostu „społecznej produktywności” tej grupy wiekowej (udział w życiu politycznym, kulturalnym, wo­lontariacie, przedłużanie okresu aktywności zawodowej). Z drugiej strony mamy do czynienia z rozprzestrzenianiem się ideologii ageizmu (dyskryminacji ze względu na wiek) opierającej się na wspomnianym wzroście obciążeń podatkowych jako konse­kwencji zwiększenia się liczby osób starszych, na kulcie młodości i niedostosowaniu wielu seniorów do szybkiego tempa zmian technologicznych, jakim podlega współcze­sne społeczeństwo, oraz postrzeganiu pracujących ludzi starych jako „zabierających” stanowiska pracy bezrobotnej młodzieży.• Pozycja seniorów zmienia się również w rodzinie —  z jednej strony wzrasta znaczenie międzypokoleniowej więzi emocjonalnej i prywatnych transferów intergeneracyjnych (dary rzeczowe i finansowe, użyczanie mieszkania, wzajemna opieka, świadczenie róż­norodnych usług). Z drugiej strony zasada „intymności na dystans” (tj. oddzielnego zamieszkiwania dorosłych przedstawicieli różnych pokoleń) zmniejsza współzależność.przyszłości coraz większe znaczenie dla relacji w rodzinie i poza nią będą mieć obser­wowane obecnie tendencje w zakresie formowania związków (upowszechnianie się życia samotności), bezdzietności i małodzietności, rozwodów. W ich konsekwencji zmieni Slę demograficzny wymiar rodziny, a w rezultacie zmniejszy się prawdopodobieństwo Posiadania opiekuna rodzinnego i zwiększy obciążenie takich opiekunów. Zmiany ta- 6 sPowodują konieczność dalszego przeformułowania polityki gospodarczej i społecz- neJ (w tym również systemu ochrony zdrowia i usług opiekuńczych).f  Geriatria z elem entam i gerontologii ogólnej. Podręcznik dla lekarzy i s tudentówę Piśmiennictwo uzupełniające_____________________________________________1. Okólski M . (red.). Teoria przejścia demograficznego. PWE, W arszawa 1990.2. Rosset E. Proces starzenia się ludności. Studium demograficzne. PTG, W arszawa 1959.3. Seniorzy w  polskim społeczeństwie. GUS, W arszawa 1999.4. Uhlenberg P. Population aging and social policy. Ann. Rev. Soc. 1992; 18: 4 4 9 -4 7 6 .5. Wierzchostawski S. Demograficzne aspekty procesu starzenia się ludności Polski. Ruch Ekonomiczny, Prawniczy i Socjologiczny 1999; 1 :1 9 -5 6 .6. W ojtyniak B., Goryński P. (red.). Sytuacja zdrowotna ludności Polski. PZH, W arszawa 2003.

Proces starzenia się ludności. Przyczyny, etapy, konsekwencje

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/14269/1/geriatria.pdf

Proces starzenia się ludności. Przyczyny, etapy, konsekwencje

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)