Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe paper presents the results of the analysis of features of a group of 100 threatened segetal vascular plants in Poland. The basis of the analysis was mainly a preliminary list of the threatened segetal plant species in Poland (Warcholińska 1994). Richness of species and their systematic, geographical, ecological and dynamic character were analyzed.Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Warcholińska, Aurelia Urszula

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 7-14 1998(Acta Univ. Lodz., Folia bot.)Aurelia Urszula WarcholińskaWŁAŚCIWOŚCI ZAGROŻONYCH SEGETALNYCH ROŚLIN NACZYNIOW YCH POLSKIFEATURES OF THREATENED SEGETAL VASCULAR PLANTSIN POLANDABSTRACT: The paper presents the results o f the analysis o f features of a group o f 100 threatened segetal vascular plants in Poland. The basis o f  the analysis was mainly a preliminary list o f the threatened segetal plant species in Poland (Warcholinska 1994). Richness o f species and their systematic, geographical, ecological and dynamic character were analyzed.T r e ś ć1. Wstęp2. Materiał i uwagi metodyczne3. Wyniki4. Wnioski5. Piśmiennictwo6. Summary1. W STĘPZagrożenie segetalnej flory polskiej stale wzrasta, a proces wymierania gatunków roślin segetalnych nasila się. Wynika to nie tylko z modernizacji i intensyfikacji rolnictwa, ale również ze wzrostu stopnia i zakresu technizacji oraz dewastacji środowiska przyrodniczego. W związku z powyższym wzrosło w ostatnich latach także zainteresowanie tym problemem (zob. W a r c h o l i ń s k a  1994 i cytowana tam literatura).Liczne fakty związane ze zmniejszaniem się liczby i wielkości stanowisk oraz liczebności populacji gatunków flory segetalnej Polski wyzwoliły potrzebę oceny aktualnych zasobów ginących i zagrożonych gatunków roślin segetalnych kraju. Zgodnie z zasadą ochrony gatunków, przyjętą przez Komitet Ochrony Gatunków Wymierających Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych, podjęto próbę określenia stopnia (statusu) i przyczyn zagrożenia oraz warunków i możliwości zachowania tych gatunków. W kolejności opracowano wstępną listę zagrożonych gatunków roślin segetalnych Polski ( W a r c h o l i ń s k a  1994).W niniejszej pracy przedstawiono właściwości grupy zagrożonych segetal­nych roślin naczyniowych Polski.2. M ATERIAŁ I UWAGI M ETODYCZNEMateriał do szczegółowej analizy właściwości 100 zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych Polski stanowią wyniki własnych badań (W a r c h o 1 i ń - s k i e j  1994) oraz dane zaczerpnięte z literatury.Przy ocenie charakteru systematycznego wykorzystano wskaźniki okreś­lające średnią liczbę gatunków w rodzinie i rodzaju oraz średnią liczbę rodzajów w rodzinie ( K o r n a ś ,  M e d w e c k a - K o r n a ś  1986; W a r ­c h o l i ń s k a  1991).Przy analizie historyczno-geograficznej zastosowano powszechnie uznawany podział roślin synantropijnych ( K o r n a ś  1968a, 1977), uzupełniony m. in.o informacje zawarte w pracach: K o r n a ś  (1968b); W a r c h o l i ń s k a  (1988,1993); M. Z a j ą c ,  A.  Z a j ą c  (1992); Ż u k o w s k i ,  J a c k o w i a k  (1995).Dane odnoszące się do form życiowych zaczerpnięto m. in. z prac W a r c h o 1 i ń s k i e j (1986, 1993) i Z a r z y c k i e g o  (1984).Kierując się zasadą jednolitości kryteriów oceny stopnia zagrożenia, dla wszystkich grup roślin przyjęto kategorie Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych (How to use..., 1980; L u c a s ,  S y n g e  1978; O l a c z e k  1985; Z a r z y c k i ,  K a ź m i e r c z a k o w a  1993; Z a r z y ­c k i ,  W o j e w o d a ,  H e i n r i c h  1992). Ich symbole i objaśnienia zamiesz­czono w wykazie zagrożonych taksonów.Nomenklaturę botaniczną podano według opracowania M i r k a  i in. (1995).3. WYNIKIN a liście zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych Polski znalazło się 100 taksonów, ponieważ za M i r k i e m  i in. (1995) Papaver strigosum włączono do Papaver rhoeas (por. W a r c h o l i ń s k a  1994). Do poszczegól­nych kategorii zagrożenia zaliczono ( W a r c h o l i ń s k a  1994):Właściwości zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych Polski 9Ex -  gatunki wymarłe i przypuszczalnie wymarłe (4): Bromus arvensis, Camelina alyssum, C. sativa, Cuscuta epilinum.E -  gatunki wymierające (11): Adonis flammea, Avena strigosa, Bupleurum rotundifolium, Conringia orientalis, Fumaria schleicheri, Linaria arvensis, Lolium remotum, L. temulentum, Misopates orontium, Nigella arvensis, Spergula arvensis ssp. maxima.V -  gatunki narażone (34): Adonis aestivalis, Agrostemma githago, Anagallis arvensis for. azurea, A. foemina, Asperugo procumbens, Bromus secalinus, Camelina microcarpa, Caucalis platycarpos, Centunculus minimus, Cuscuta campestris, C. europaea, Euphorbia exigua, Fumaria vaillantii, Galium tricornutum, Geranium dissectum, Gnaphalium luteo-album, Hemiaria hirsuta, Hypericum humifusum, Illecebrum verticillatum, Kickxia elatine, Lythrum hyssopifolia, Melampyrum arvense, Peplis portula, Polycnemum arvense, Radiola linoides, Ranunculus arvensis, Scandix pecten-veneris, Sherardia arvensis, Silene gallica, Stachys annua, Valerianella mixta, V. rimosa, Verónica opaca, V. praecox.R -  gatunki rzadkie (26): Anthemis tinctoria, Aphanes microcarpa, Centaurium pulchellum, Cerinthe minor, Chaenorhinum minus, Coronopus squamatus, Gagea arvensis, Galeopsis angustifolia, Geranium columbinum, G. molle, Juncus capitatus, Muscari comosum, Myosotis discolor, Nonea pulla, Ornithogalum umbellatum, Orobanche lútea, O. ramosa, Portulaca oleracea, Rhinanthus alectorolophus, Saxífraga tridactylites, Setaria verticillata, Silene dichotoma, Thlaspi perfoliatum, Thymelaea passerina, Vaccaria hispánico, Valerianella locusta.I -  gatunki o nieokreślonym zagrożeniu (25): Aethusa cynapium ssp. agrestis, Alopecurus myosuroides, Centaurea cyanus, Chenopodium polyspermum, Consolida regalis, Digitaria sanguinalis, Filago arvensis, Fumaria officinalis, Gagea pratensis, Galium spurium, Hemiaria glabra, Holosteum umbellatum, Lathyrus tuberosus, Malva pusilla, Melandrium noctiflorum, Myosurus minimus, Neslia paniculata, Odontites verna, Papaver dubium, P. rhoeas, Ranunculus sardous, Sedum máximum, Sinapis arvensis, Valerianella dentata, Verónica polita.Wiele roślin zamieszczonych na liście to gatunki o wąskim stopniu specjalizacji, bardzo wąskiej amplitudzie ekologicznej i specyficznych wyma­ganiach siedliskowych. Znaczna ich część reprezentowana jest przez nieliczne populacje. Są wśród nich, między innymi, wyspecjalizowane chwasty lnu (np. Camelina sativa, Cuscuta epilinum, Lolium remotum, Spergula arvensis ssp. maxima) i chwasty zbożowe (np. Avena strigosa, Bromus arvensis, B. secalinus, Lolium temulentum), których diaspory przystosowane są do speirochorycznego rozprzestrzeniania z materiałem siewnym. Spośród gatunkówo bardzo wąskiej amplitudzie ekologicznej i specyficznych wymaganiach siedliskowych należy wymienić m. in.: Adonis flammea, Bupleurum rotun­difolium, Caucalis platycarpos, Illecebrum verticillatum, Lythrum hyssopifolia,Scandix pecten-veneris. Dwa gatunki znajdują się pod ochroną, a mianowicie: Muscari comosum i Ornithogalum umbellatum.Taksony roślin naczyniowych zaliczone do grupy zagrożonych gatunków flory segetalnej Polski należą do 31 rodzin i 76 rodzajów, wśród których przeważają taksony reprezentowane przez małą liczbę gatunków (tab. I). Są to głównie taksony jednogatunkowe, np. Agrostemma, Misopates, Nigella, Polycnemum, Radiola, Sherardia. Bogatszymi w gatunki są tylko rodzaje: Valerianella (4 gat.), Camelina (3 gat.), Cuscuta (3 gat.), Fumaria (3 gat.), Geranium (3 gat.) i Veronica (3 gat.). Większość gatunków należy do roślin dwuliściennych (87 gat.). Skład rodzinowy i rodzajowy analizowanej grupy zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych jest dość prosty, gdyż 10 najliczniejszych rodzin obejmuje 65,8% wszystkich rodzajów i 64% wszystkich gatunków. Najwięcej gatunków należy do rodzin: Caryophyllaceae (10 gat.) i Scrophulariaceae (10 gat.). Wskaźniki określające średnią liczbę gatunków w rodzinie (3,2) i rodzaju (1,3) oraz średnią liczbę rodzajów w rodzinie (2,5) sugerują, że stopień systematycznego zróżnicowania tej grupy zagrożonych gatunków, mimo prostego składu rodzinowego i rodzajowego, jest dość wysoki.Charakterystyczną cechą grupy zagrożonych segetalnych roślin naczynio­wych Polski jest stosunkowo duży udział taksonów obcego pochodzenia-  antropofitów (65%), wśród których dominują archeofity (78,5%). Znacz­na liczba archeofitów występuje na nielicznych stanowiskach, np. Adonis flammea, Bromus arvensis, Bupleurum rotundifolium, Fumaria schleichen, Linaria arvensis, Lolium remotum, Misopates orontium, Scandix pecten- -veneris, Silene gallica, Valerianella rimosa. Najliczniejszą grupę wśród apofitów tworzą gatunki siedlisk nadwodnych (9 gat.). Spośród apofitów na uwagę zasługują gatunki subatlantyckie, jak: Centaurium pulchellum, Centunculus minimus, Gnaphalium luteo-album, Illecebrum verticillatum, Juncus capitalus, Peplis portula, Radiola linoides, wywodzące się z siedlisk nadwodnych.Charakterystyczną cechą ekologiczną analizowanej grupy roślin jest przewaga terofitów (82%) nad innymi formami życiowymi, tj. roślin prze­żywających okresy krytyczne w postaci nasion. Do interesujących terofitów należą m. in.: Anagallis arvensis for. azurea, Aphanes microcarpa, Holosteum umbellatum, Kickxia elatine, Myosurus minimus, Polycnemum arvense, Saxifraga tridactylites, Thlaspi perfoliatum, Thymelaea passerina, Vaccaria hispanica. Większość hemikryptofitów należy do taksonów rzadkich, np. Anthemis tinctoria, Cerinthe minor, Nonea pulla. Do ciekawszych taksonów z grupy geofitów należą: Gagea arvensis, G. pratensis, Muscari comosum, Ornithogalum umbellatum.Właściwości zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych Polski 11T a b e l a  IUdział jednostek systematycznych w grupie ginących i zagrożonych segetalnych roślin naczy­niowych PolskiParticipation of systematic units in the group of endangered and threatened segetal vascularplants o f  PolandKlasa RodzinaLiczbaNumber RodzajLiczbagatunkówClass Family rodzajgeneragatunekspeciesGenus Number o f  species1 2 3 4 5 6I. Dicotylédones Chenopodiaceae 2 2 PolycnemumChenopodium11Portulacaceae 1 1 Portulaca 1Caryophyllaceae 8 10 VaccariaMelandriumSileneAgrostemmaHolosteumSpergulaHemiariaIllecebrum111111Euphorbiaceae 1 1 Euphorbia 1Ranunculaceae 5 7 NigellaConsolidaMyosurusRanunculusAdonis11122Papaveraceae 2 5 PapaverFumaria23Cruciferae 6 8 ConringiaSinapisCamelinaThlaspiCoronopusNeslia11111Guttiferae 1 1 Hypericum 1Crassulaceae 1 1 Sedum 1Saxifragaceae 1 1 Saxifraga 1Rosaceae 1 1 Aphanes 1Papilionaceae 1 1 Lathyrus 1Thymelaeaceae 1 1 Thymelaea 1Lythraceae 2 2 LythrumPeplis11Malvaceae 1 1 Malva 1Linaceae 1 1 Radiola 1Geraniaceae 1 3 Geranium 3Tabela 1 (cd.)1 2 3 4 5 6Umbelliferae 4 4 Aethusa 1Bupteurum 1Scandix 1Caucalis 1Primulaceae 2 3 Centunculus 1AnagallisCuscutaceae 1 3 CuscutaBoraginaceae 4 4 Cerinthe 1Nonea 1M yosotis 1Asperugo 1Scroph ulariaceae 8 10 Kickxia 1Linaria 1Chaenorhinum 1M isopates 1VerónicaMelampyrum 1Odoniites 1Rhinanthus 1Orobanchaceae 1 2 OrobancheLabiatae 2 2 Galeopsis 1Stachys 1Gentianaceae 1 1 Centaurium 1Rubiaceae 2 3 Sherardia 1GaliumValer ianaceae 1 4 ValerianellaCompositae 4 4 Filago 1Gnaphalium 1Anthémis 1Centaurea 1Razem Total 28 66 87 65 87II. Monocotyledones Liliaceae 3 4 Gagea 2Ornithogalum 1Muscari 1Juncaceae 1 1 Juncus 1Gramineae 6 8 Digitaria 1Setaria 1Alopecuros 1Avena 1Bromus 2Lolium 2Razem Total 3 10 13 10 13Razem Total 31 76 100 76 100Właściwości zagrożonych segetalnych roślin naczyniowych Polski 13Spośród dużej grupy gatunków rzadkich na liście zamieszczono 26. Ich zagrożenie wypływa głównie z niewielkiej liczby stanowisk, na których utrzymuje się niekiedy znikomo m ała liczba osobników, np. Juncus capitatus, Muscari comosum, Thymelaea passerina, Vaccaria hispánico.Na liście znalazło się 25 gatunków bez bliższego oznaczenia stopnia ich zagrożenia, np. Consolida regalis, Digitaria sanguinalis, Galium spurium, Neslia paniculała, Valerianella dentata, Verónica polita. Gatunki te wymagają dalszych badań.Ubożenie flory segetalnej Polski jest efektem wielu przyczyn. Najpoważ­niejsze zmiany tej flory, wyrażające się m. in. spadkiem liczby i zasobności stanowisk, wynikają przede wszystkim ze zmian abiotycznych warunków środowiska i przekształcenia agrofitocenoz.4. WNIOSKIZjawisko recesji tak licznej grupy segetalnych roślin naczyniowych (100 taksonów) prowadzi przede wszystkim do zmniejszenia różnorodności flory segetalnej Polski. W wyniku wymierania i ustępowania tych gatunków ulega zmianie nie tylko charakter jakościowo-ilościowy flory segetalnej Polski, ale także następuje zubożenie zbiorowisk chwastów polnych. Zanikają niektóre typowe płaty fitocenoz i znacznie zmniejsza się powierzchnia zajęta przez te fitocenozy. Powstają w ich miejsce zbiorowiska fragmentaryczne. Zostają bowiem wyeliminowane z ich składu elementy najbardziej swoiste. Prowadzi to także do zanikania zbiorowisk wyspecjalizowanych, właściwych m. in. szczególnym glebom (np. rędzinom), czy uprawom (np. uprawom lnu).Stąd też, problem ochrony zagrożonych gatunków flory segetalnej Polski nie może ujść uwadze. Poza dążeniami do zachowania analizowanych gatunków w obrębie swoistych ekosystemów, należałoby rozważyć próbę wzięcia gatunków wymierających i bardzo narażonych do uprawy w warun­kach sztucznych, np. agrorezerwatach, skansenach, muzeach rolnych, stacjach doświadczalnych i naukowo-badawczych, ogrodach botanicznych, strefach chronionego krajobrazu, obszarach parków krajobrazowych. M ożna również zorganizować inne sposoby ochrony, np. banki nasion.5. PIŚM IENNICTW OHo w to use the IU C N  red data book categories. 1980.K o r n a ś ,  J. 1968a. Geograftczno-historyczna klasyfikacja roślin synantropijnych. M at. Zakł.Fitosoc. Stos. Uniw. Warszawskiego, 25: 33-41.K o r n a ś ,  J. 1968b. Prowizoryczna lista nowszych przybyszów  synantropijnych (kenofitów) zadomowionych w Polsce. M at. Zakł. Fitosoc. Stos. Uniw. W arszawskiego, 25: 43-53.K o r n a ś ,  J. 1977. Analiza flo r synantropijnych. Wiad. Bot., 21(2): 85-91.K o r n a ś ,  J., M e d w e c k a - K o r n a ś ,  A.  1986. Geografia roślin. PW N, Warszawa: 1-528. L u c a s ,  G. ,  S y n g e ,  H.  1978. The IU C N  plant red dala book. 1UCN, Morges.M i r e k ,  Z. i in. 1995. Vascular plants o f  Poland a checklist. Guidebook series, 15: 1-303. O l a c z e k ,  R.  1985. Kategorie zagrożenia ginących gatunków roślin i zwierząt. Chrońmy Przyr. Ojcz., 41(6): 5-21.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U . 1986. Antropogeniczne zagrożenie chwastów segetalnych Polycnemum  arvense L., Hemiaria hirsuta L. i / / .  glabra L. oraz problem ich ochrony. Acta Univ. Lodz., Folia bot., 4: 53-84.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U . 1988. Flora segetalna terenów rolniczych Puszczy Bolimowskiej i je j  współczesne przemiany. Acta Agrobot., 41(2): 321-368.W a r c h o l i ń s k a ,  A . U . 1991. Właściwości i współczesne przemiany flo ry  segetalnej Wzniesień Łódzkich na tle wybranych flo r segetalnych środkowej Polski. Fragm. Flor. G eobot., 36(2): 459-497.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U. 1993. Chwasty polne Wzniesień Łódzkich. A tlas rozmieszczenia. Wyd.Uniw. Łódzkiego, Łódź: 5-413.W a r c h o l i ń s k a ,  A. U. 1994. List o f  threatened segetal plant species in Poland. [W:] M o c h n a c k y ,  S., T e r p ó ,  A. (Eds). Anthropization and environment o f  rural settlements. Flora and vegetation. Proceedings of International Conference. Sátoraljaújhely: 206-219. Z a j ą c ,  M.,  Z a j ą c ,  A. 1992. A tentative list o f  segetal and ruderal apophytes in Poland. Zesz.Nauk. Uniw. Jagiellońskiego, Prace bot., 24: 7-23.Z a r z y c k i ,  K. 1984. Ekologiczne liczby wskaźnikowe roślin naczyniowych Polski. Inst. Bot., PAN, Kraków: 1-45.Z a r z y c k i ,  K. ,  K a ż m i e r c z a k o w a ,  R. (red.). 1993. Polska czerwona księga roślin. Inst.Ochr. Przyr. PAN, Kraków: 9-310.Z a r z y c k i ,  K. ,  W o j e w o d a ,  W. ,  H e i n r i c h ,  Z. (red.). 1992. Lista roślin zagrożonych w Polsce. Inst. Bot. PAN, Kraków: 3-98.Ż u k o w s k i ,  W. ,  J a c k o w i a k ,  B. (red.). 1995. Ginące i zagrożone rośliny naczyniowe Pomorza Zachodniego i Wielkopolski. Prace Zakł. Taksonomii Roślin Uniw. im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Bogucki W yd. Nauk., 3: 1-141.6. SUM M ARYThe results o f  analysing the o f features o f  100 threatened segetal vascular plants in Poland are presented in this paper. The basis o f  the analysis is the author’s own research as well as literature data, mainly a paper by W a r c h o l i ń s k a  (1994). While evaluating this group of species certain issues connected with its richness and its systematic, ecological and dynamic character were mentioned.Am ong other things it was discovered that the phenom enon o f recession o f  such a numerous group o f  species o f  field weeds leads first o f  all to a decrease in the diversity o f  flora and segetal communities o f Poland. It was also stated that besides measures taken to preserve the analysed species within specific ecosystems, an attempt to employ endangered and very vulnerable species into the cultivation in artificial conditions should be considered.Prof. nadzw. dr hab. A. Urszula Warcholińska W płynęło do RedakcjiKatedra Botaniki Folia botanicaUniwersytet Łódzki 29.07.1996 ul. Banacha 12/16, 90-237 Łódź

Features of threatened segetal vascular plants in Poland

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe paper presents the results of the analysis of features of a group of 100 threatened segetal vascular plants in Poland. The basis of the analysis was mainly a preliminary list of the threatened segetal plant species in Poland (Warcholińska 1994). Richness of species and their systematic, geographical, ecological and dynamic character were analyzed

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15954/1/fb13Aurelia_Urszula_Warcholi%c5%84ska7_14.pdf

Features of threatened segetal vascular plants in Poland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Features of threatened segetal vascular plants in Poland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w