Rec.: M. Styczyński, Filozofia społeczna Aleksandra Bogdanowa, Wydawnictwo UŁ, Łódź
1990, s. 135.Zadanie pt. „Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki” nr 885/P-DUN/2014 dofinansowane zostało ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej nauk

Broda, Marian

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I S  FOLIA LITTERARIA 37, 1995RECENZJEMarian Broda FILOZOFIA BOGDANOWAM. S t y c z y ń s k i ,  Filozofia społeczna Aleksandra Bogdanowa, Wydawnictwo UŁ, Łódź 1990, s. 135.Zamierzeniem autora książki było syntetyczne przedstawienie i krytyczna analiza filozofii społecznej Aleksandra Bogdanowa (1873-1928), postaci niewątpliwie interesującej: tyleż głośnego działacza politycznego, współ­pracownika, a w pewnym momencie nawet konkurenta Lenina, co myślicielai filozofa. Poprzedzone charakterystyką rosyjskiej myśli filozoficznej i mar­ksizmu epoki modernistycznej (Wstęp) oraz biografią intelektualną i polityczną Bogdanowa (rozdz. I), kolejne części książki przynoszą syntetyzujący opis, analizę i wnikliwą ocenę jego szeroko pojętych poglądów filozoficznych, ujętych tak, by poszczególne dzieła myśliciela układały się w przejrzystąi sensowną całość.Świadomie przyjęty i konsekwentnie utrzymywany, holistyczny punkt widzenia wyróżnia recenzowaną książkę na tle dotychczasowych opracowań poświęconych A. Bogdanowowi, również w stosunku do najbardziej reno­mowanych, a zarazem najbardziej systematycznych spośród nifch, takich jak: D. Grille, Lenins Rivale. Bogdanow und seine Philosophie, Köln 1966 czy K. M. Jensen, Beyond Marks and Mach, Aleksander Bogdanov’s Philosophy o f Living Experience, Dordrecht 1978.Nieprzypadkowym punktem wyjścia książki -  w ramach optyki, której celem było odtworzenie wewnętrznej logiki myśli Rosjanina -  jest charak­terystyka jego poglądów epistemologicznych (w szczególności Bogdanowowskiej recepcji i wykorzystania myśli empiriokrytycznej), prowadzących do powstania empiriomonizmu, koncepcji mającej łączyć zmodyfikowane elementy teorii Macha i Avenariusa z selektywnie zaadaptowanymi ideami marksizmu (rozdz. II). Analizy z zakresu teorii poznania prowadzą następnie w stronę przeszłości: historia filozofii europejskiej i historia poznania w ogóle,wyzwalając się od wcześniejszych urojeń poznawczych, okazują się u Bog- danowa nieuchronnie zmierzać do swego finalnego spełnienia, którego adekwatną formułę wyznaczać miał empiriomonizm (rozdz. III). Konieczne staje się wówczas, twierdził on, wykroczenie poza filozofię i zastąpienie jej tektologią, tj. teorią wszelkiego zdarzenia i działania w świecie, ogólnej dynamiki świata przyrodniczego oraz skutecznego działania człowieka (rozdz. IV). Teleologia tektologii wiedzie wreszcie, mocą swej „entelcchii”, do stanu swoistej paruzji rozwiniętej już ludzkości, określanego pojęciem „kultury proletariackiej”. Twórczość artystyczna okaże się wtedy po prostu najbardziej złożonym organizacyjnie rodzajem pracy, „dobro” -  tym, co pożyteczne dla kolektywnej więzi międzyludzkiej, a „piękno” znaczyć będzie tyle, co dobre zorganizowanie (rozdz. V).„Zakończenie” książki wypełniają podsumowujące refleksje jej autora nad zagrożeniami, jakie niesie z sobą socjokreacjonistyczna wiara i związana z nią kolektywistyczna koncepcja kultury Aleksandra Bogdanowa.Poważnie potraktowane badania, czyniące przedmiotem swego zaintere­sowania rosyjską myśl filozoficzną, nie są -  ze względu na jej właściwości-  zajęciem szczególnie wdzięcznym ani metodologicznie prostym. Myśl rosyjska odznacza się, niemal bez wyjątku, wyraźnym brakiem koncentracji na klasycznej problematyce filozoficznej: ontologicznej i gnoseologicznej. Kwestie sensu stricto filozoficzne rozpływają się w problematyce społecznej, moralnej i politycznej, ujętej i zuniwersalizowanej tak szeroko, iż ona właśnie uzyskuje jakby, właściwy poszukiwaniom filozoficznym, wymiar ostatecznego odniesienia i najogólniejszego punktu widzenia. Silnie zabarwiona treściami etycznymi i historiozoficznymi refleksja socjocentryczna -  stanowiąca myślową ekspresję szczególnej sytuacji historyczno-kulturowej -  staje się w Rosji quasi-filozoficznym substytutem, najbardziej dla filozofii zachodniej podstawowych zagadnień z zakresu teorii bytu i teorii poznania.Niewątliwie bardziej bezpośrednie niż w przypadku filozofii zachodniej uwikłanie myśli rosyjskiej w historyczny kontekst kulturowy i społecz- no-polityczny stawia jej badacza przed istotną ambiwalencją: z jednej strony zignorowanie owego uwikłania oznacza pominięcie ważnego wyznacznika sensu szeroko rozumianej filozofii rosyjskiej, z drugiej -  jego zabsolutyzowanie prowadzi do badań wąskohistorycznych, w perspektywie których wyparowuje gdzieś obecna w analizowanych koncepcjach filozofia. W przypadku aż nazbyt wielu badaczy filozofia rosyjska staje się zresztą przedmiotem zainteresowania nie tyle jako filozofia, co jedynie jako jedna z form społecznej ekspresji, której poznanie służyć ma po prostu ogólniejszemu zamysłowi zrozumienia Rosji i narodu rosyjskiego, ich kultury, historii, mentalności...Autor książki określa explicite charakter swej rozprawy jako historycz- no-filozoficzny (por. s. 20). W najbardziej banalnym rozumieniu znaczyłobyto po prostu tyle, że przedmiotem badawczego zainteresowania czyni się w niej wybrany historyczny przejaw myśli filozoficznej. Pogłębiona świadomość tcorctyczno-metodologiczna prowadzi jednak do uprzytomnienia sobie napięcia między filozoficznym -  nakierowanym na całość, ogólność, trwałość -  a his­torycznym -  uwrażliwionym na jednostkowość, zróżnicowanie, zmienność-  punktem widzenia. Zwracam na to uwagę, by podkreślić, iż sposób, w jaki M. Styczyński analizuje myśl filozoficzną Bogdanowa, jest niewątpliwie wyrazem takiej pogłębionej badawczej samoświadomości.Jeśli analiza myśli Bogdanowa ma posiadać charakter filozoficzny, nic wystarczy skoncentrować swe zainteresowania na treściach jego koncepcji, które uznaje się zwykle -  w perspektywie zachodnich normatywów -  za sensu stricto filozoficzne. Filozoficzny punkt widzenia jest punktem widzenia całości, stawia zadanie globalnego uchwycenia i zrozumienia koncepcji myślowej Rosjanina, w wymiarze tak synchronicznym, jak i diachronicznym. Wymaga również radykalnego krytycyzmu, umożliwiającego problematyzację zarówno rozstrzygnięć intelektualnych samego Bogdanowa i ocenę filozoficz- ności jego myśli, jak i problematyzację jej stereotypowych ujęć, także jego własnych ideowych autoidentyfikacji.Napięcie, istniejące między intencją analizy filozofii (społecznej) Bog­danowa, stanowiącej jedynie część szerszej koncepcji myślowej, a właściwym filozofii punktem widzenia całości wymaga niezbędnej mediatyzacji. Jej środkiem w książce M. Styczyńskiego staje się przejęta z aparatury meto­dologicznej A. Walickiego kategoria „światopoglądu”, oznaczająca całościową wizję świata, strukturę sensowną, wewnętrznie koherentny system wartości poznawczych, etycznych i estetycznych (por. s. 13).W rezultacie zastosowanego zabiegu metodologicznego kolejne rozdziały książki, odtwarzając logikę myśli Rosjanina, prowadzą zarazem do rozpo­znania i „uzasadnienia owej szerszej światopoglądowej całości -  socjokreac- jonistycznego projektu, którego wyjściową przesłanką był marksizm swoiście przez Bogdanowa zmodernizowany” (tamże). Proponowany przez M. Styczyń­skiego sposób całościowej interpretacji myśli Aleksandra Bogdanowa pozwala mu zasadniczo zakwestionować rozpowszechniony m. in. pod wpływem uwag Lenina wizerunek empiriokrytyka, machisty, fideisty itp. Pozwala także zrozumieć, dlaczego ogólna konstrukcja myślowa Bogdanowa umożliwia mu -  w odróżnieniu od wielu jego adwersarzy -  traktować źródła swej filozoficznej inspiracji, łącznię z marksizmem, nie jako dziedzinę gotowych prawd, lecz jako zespół rzeczywiście postawionych problemów. Pamiętajmy jednak, że światopoglądowy schemat interpretacji myśli Bogdanowa zakładao wiele luźniejsze kryteria wewnętrznej koherencji jego koncepcji niż miałoby to miejsce na przykład przy próbie pojmowania jej w kategoriach systemu filozoficznego; obrona przed często stawianym mu zarzutem niedostatecznej spójności byłaby wówczas zadaniem radykalnie trudniejszym.Napięcia związane z dwoistością filozoficznego i historycznego punktu widzenia, nieodłączne od historyczno-filozoficznego charakteru książki, nie mogły nie pojawić się również w związku z diachronicznym wymiarem myśli Bogdanowa, jej zmiennością i ewolucją w czasie. Środkiem mediatyzacji stał się tu proponowany przez M. Styczyńskiego schemat dynamicznego ujęcia badanej myśli, w ramach którego kolejno analizowane wymiary czy poziomy koncepcji Bogdanowa odzwierciedlają zarazem, zasadniczo, główne etapy przemieszczania się punktu ciężkości jego zainteresowań.Myśl Bogdanowa została przedstawiona przez M. Styczyńskiego jako nie pozbawiona wewnętrznych napięć, złożona całość światopoglądowa; w sposobie jej interpretacji i krytyki można dostrzec wyraźne echa Heglowskie:0 sensie i wartości kulturowo-poznawczej badanej myśli decydować mają jej finalne, w sensie zarówno logicznym, jak i historycznym, rezultaty1 wnioski. Ostatecznym odniesieniem, dopełniającym sens każdego etapui każdego poziomu myśli Bogdanowa, a zarazem końcowym celem, do którego ma ona prowadzić oraz ostateczną instancją wszelkich jego roz­strzygnięć filozoficznych -  jest koncepcja „kultury proletariackiej”, pojętej jako stan spełnionej paruzji, zniesienia napięć i przezwyciężenia wyobcowania. W tak wyznaczonej perspektywie analizuje M. Styczyński i ocenia rezultaty wysiłków teoretycznych Bogdanowa.Zastosowany przez autora książki zabieg interpretacyjny wydaje się być, w świetle przeprowadzonych przez niego analiz, generalnie uzasadniony; pociąga on jednak ze sobą pewne, trudne do uniknięcia „koszty własne”: krytyka filozofii Bogdanowa poprzez krytykę jego koncepcji „kultury proletariackiej” jest dla współczesnej nam świadomości filozoficznej i kul­turowej wkroczeniem na ogólniejszy, przetarty już szlak demitologizacji podobnie „eschatologizujących” konstrukcji o rodowodzie marksizującym. Jednym z wielkich mistrzów owego procesu demitologizacji był w skali międzynarodowej polski filozof Leszek Kołakowski; nie może zatem dziwić wyczuwalna w książce, naturalna i zrozumiała obecność jego postawy i myśli.Tak czy inaczej, najbardziej interesujące wydają mi się nie tyle uwagi oceniające finalne konsekwencje koncepcji Bogdanowa (odnoszone do kategorii „kultury proletariackiej”), co, nie pozbawione zresztą elementu wartościowania, analizy dotyczące poszczególnych wymiarów jego, słusznie skądinąd, całościowoi integralnie rozpatrywanej myśli. Najtrudniejsze zadanie badawcze autora związane było z jej wymiarem teoriopoznawczym. Borykając się z zawiłościami empiriokrytycznej i empiriomonistycznej problematyki, M. Styczyński pozostaje w jakimś stopniu pod wpływem prac L. Kołakowskiego; zachowuje jednak, co warte podkreślenia, znaczną samodzielność i krytycyzm w stosunku do Mistrza, zarzucając mu w szczególności, że „i on [podobnie jak m. in. Lenin -  przyp. M. B.] zdaje się nie rozumieć antysubstancjalnego nerwu empiriomonizmu” (s. 49).Chodzi o kwestię następującą: L. Kołakowski akcentuje redukcjonistyczny, a ostatecznie naturalistyczny sens Bogdanowowskiego pojęcia doświadczenia, podczas gdy M. Styczyński odrzuca zasadność tej konstatacji, twierdząc, że „u Bogdanowa nie ma żadnego materiału ostatecznego” (s. 48). W moim przekonaniu, zaistniała odmienność stanowisk nie jest przypadkowa i wynika przede wszystkim z zasadniczej różnicy perspektyw badawczych: M. Styczyński analizuje sens koncepcji twórcy empiriomonizmu, patrząc na nią -  by użyć określenia Маха Schelera i skorzystać z jego ogólniejszych, fenomenologicz­nych rozróżnień -  z punktu widzenia odwewnątrzpodmiotowej, programowo antysubstancjalnej intencji. Perspektywa L. Kołakowskiego ma natomiast charakter „zewnętrzny”, a jego stwierdzenie odnosi się do rezultatów wysiłków poznawczych Bogdanowa: w proponowanym przez Rosjanina ujęciu doświadczenia nie znajduje on, jak sądzi, rzeczywistego wykroczenia poza tradycyjne, substancjalizujące kategorie filozoficzne.Najbardziej efektowną, wręcz błyskotliwie napisaną częścią książki jest niewątpliwie rozdz. IV, poświęcony „tektologii” . Analizując w sposób systematyczny podstawowe kategorie i mechanizmy tektologii, ujawniając jej teleologiczny w istocie charakter, doprowadza autor, krok po kroku, swe wywody do bardzo spektakularnej tezy, zgodnie z którą cała Bog- danowowska koncepcja tektologii, a wcześniej jeszcze również empiriomoniz­mu, wsparta została na tautologii (por. s. 104 i poprz.). Są to konstatacje, które powinny być brane pod uwagę przez wszystkich następnych badaczy myśli Bogdanowa.Całościowy zamysł badawczy i zasadniczy sposób jego realizacji, propo­nowany przez Marka Styczyńskiego, jest, co starałem się pokazać, metodo­logicznie uzasadniony i heurystycznie płodny. Wątpliwości, jakie mogą się pojawić w trakcie lektury książki, odnoszą się do kwestii mniej centralnych z punktu widzenia głównego toku jej wywodów. Dotyczy to -  by nie być gołosłownym -  na przykład stwierdzenia, zgodnie z którym „Bogdanowa zaliczyć należy do najzawziętszych antyheglistów i najkonsekwentniejszych arystotelików wśród marksistów”, odwołującego się bezpośrednio do na­stępującego rozróżnienia J. M. Bocheńskiego: „Człowiek dziś żyjący nie ma innego wyboru, trzeba być albo arystotelikiem, albo heglistą” (s. 15). Argumentacja autora, mająca służyć uzasadnieniu dokonanej przezeń kon­statacji, koncentruje się na akcentowaniu obecności w koncepcji Bogdanowa swoistego odpowiednika Arystotelesowskiej entelechii.Rozpatrzmy sprawę bliżej: dla J. M. Bocheńskiego kryterium dychotomicz- nej odmienności obu typów ontologii (i filozofii w ogóle) jest spór o pier­wszeństwo substancji bądź relacji, pierwotność bytowo odrębnych, jedno­stkowych substancji bądź też o pierwotność całości, negującej w istocie jednostkowość, sprowadzaną do roli „momentu dialektycznego” owej całości (por. Między logiką a wiarą. Z  Józefem M. Bocheńskim rozmawia JanParys, Les Editions Noir Sur Blanc, Montricher 1988, s. 142, 76). Zauważmy jednak, do czego odnosi się w ujęciu samego Bogdanowa interesujące nas pojęcie; „entelechia” -  pisze on, to „zorganizowanie sił wytwórczychi środków produkcji w planowy i funkcjonalny sposób: to organizacja ludzii rzeczy w celową jedność” (por. s. 96). Używając pojęcia „cntclechii”, wskazywał na stan relacyjnie ukonstytuowanej i charaktcryzowalnej całości, w której jednostkowość bądź część pojawia się jedynie wtórnie, w sposób wyznaczony ostatecznie finalnym, paruzyjnym stanem „dojrzałej” całości. Jeśli tak, byłby to de facto  argument za Heglowskim charakterem ontologii Bogdanowa.W ogóle, abstrahując już od kryterium J. M. Bocheńskiego, w Bog- danowowskiej koncepcji bytu -  nakierowanej na stan efektywnie spcłnialnej paruzji, „triumf podmiotowości nad przcdmiotowością”, ostateczne zniesienie wewnętrznych napięó, uwolnienie od „ślepej konieczności” i reifikacji-  wyczuć można ducha heglizmu. Pamiętajmy jednak, że pogląd M. Styczyń­skiego o radykalnie antyhcglowskim i konsekwentnie arystotelesowskim typie filozofii Bogdanowa ma charakter relatywny, co oznacza, że wyczerpująca dyskusja z nim wymagałaby również porównawczej analizy filozoficznej tożsamości koncepcji myślowych bardzo licznego grona innych marksistów, a to wykracza już, oczywiście, poza wąskie ramy niniejszej recenzji.Konkludując: rozprawa Marka Styczyńskiego jest w mojej ocenie, niezależnie od kontrowersyjności jej szczegółowych rozstrzygnięć, pozycją zdecydowanie wartościową -  ambitnie zamyśloną i konsekwentnie zrealizo­waną. Jej autor nie uległ łatwej w przypadku badań nad tradycją intelektualnej Rosji pokusie absolutyzacji znaczenia zewnętrznych uwarunkowań rozpat­rywanej koncepcji czy wybiórczego jedynie zainteresowania poszczególnymi jej twierdzeniami; myśl Bogdanowa została przezeń, w swej integralności, pojęta jako całość znacząca, autonomiczna, o własnej logice i dynamice wewnętrznej. Marek Styczyński zdaje się trafnie wyczuwać, że ogólne dywagacje na temat ideologicznych funkcji myśli rosyjskiej, socjologizujące „wyjaśnienia” postaw i poglądów jej typowych przedstawicieli, a także zwyczajowe niejako demaskacje zapożyczeń i eklektyzmu ich koncepcji osiągnęły już w dotychczasowej literaturze przedmiotu poziom, czasowego przynajmniej, nasycenia. Nie można natomiast tego samego powiedziećo próbach poważnego, uwolnionego od stereotypów, systematycznego i in­tegralnego zrozumienia najwybitniejszych umysłów Rosji. Książka poświęcona Bogd ano wo wi wydaje się być -  w zarysowanej perspektywie -  etapem dochodzenia autora do świadomości wymogów istniejącej sytuacji badawczej. Następnym przedmiotem jego zainteresowania stał się Bierdiajew.

Marian Broda - Filozofia Bogdanowa

Rec.: M. Styczyński, Filozofia społeczna Aleksandra Bogdanowa, Wydawnictwo UŁ, Łódź
1990, s. 135

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/14149/1/159_aActa%20Universitatis%20Lodziensis.%20Folia%20Litteraria%2037.%201995.pdf

Marian Broda - Filozofia Bogdanowa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Marian Broda - Filozofia Bogdanowa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w