Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThis study is a result of many years researches into segetal weeds
of the Częstochowa Upland. Its aim is to characterize the natural conditions of the
research region and to compile a list of threatened species of the segetal flora.Zadanie pt. „Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki” nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Wnuk, Zygmunt

Polish

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThis study is a result of many years researches into segetal weeds
of the Częstochowa Upland. Its aim is to characterize the natural conditions of the
research region and to compile a list of threatened species of the segetal flora

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Vanishing and endangered species of segetal flora in the Częstochowa Upland

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 183-190 1998(Acta Univ. Lodz., Folia bot.)Zygmunt Wnuk GINĄCE I ZAGROŻONE W YGINIĘCIEMg a t u n k i  f l o r y  s e g e t a l n e j  n a  w y ż y n i e  c z ę s t o c h o w s k i e jVANISHING AND ENDANGERED SPECIES OF SEGETAL FLORA OF THE CZĘSTOCHOW A UPLANDABSTRACT: This study is a result o f  many years researches into segetal weeds o f  the Częstochowa Upland. Its aim is to characterize the natural conditions o f the research region and to compile a list o f threatened species o f the segetal flora.T r e ś ć1- Wstęp2- Położenie i warunki przyrodnicze terenu badań3- Uwagi metodyczne4- Wyniki5- Podsumowanie **• PiśmiennictwoSummary1. W STĘPRoślinność segetalna uformowała się w sposób sztuczny. Na polach Wyodrębniły się wtórne zbiorowiska, powstałe z roślin zawleczonych, a m o­gących istnieć jedynie przy stałej ingerencji człowieka, której siła w histo­rycznym rozwoju kultury rolnej systematycznie narastała. W ostatnich dziesięcioleciach nasilają się procesy wymierania wielu gatunków rodzimej Hory polskiej oraz obcego pochodzenia ( Z a r z y c k i ,  K a ź m i e r c z a k o w a ,  1993). Niektóre gatunki, np. specyficzne chwasty lnu w wielu regionach Polski już wyginęły ( K o r n a ś  1972, 1987), a gatunki związane ze starąkulturą rolną, np. Adonis aestivalis, są na terenie kraju coraz rzadszymi składnikami współczesnych agrofitocenoz. Aktualny skład gatunkowy agro- fitocenoz jest wypadkową działania szeregu czynników naturalnych i ant­ropogenicznych. Najsilniej reagującymi na zmiany warunków są gatunki kalcyfilne przywiązane do gleb ciepłych, umiarkowanie suchych, zasobnych w składniki pokarmowe i węglan wapnia oraz gatunki z najlżejszych siedlisk kwaśnych i ubogich w składniki pokarmowe gleb piaszczystych.Niniejsze opracowanie jest wynikiem wieloletnich badań nad chwastami segetalnymi Wyżyny Częstochowskiej i zawiera charakterystykę warunków naturalnych terenu badań oraz zestawienie listy ginących i zagrożonych wyginięciem gatunków flory segetalnej.Szczegółowe informacje na temat zbiorowisk oraz gatunków zachwasz­czających pola uprawne Wyżyny Częstochowskiej znajdują się w rozprawie W n u k a  (1989).2. PO ŁO ŻENIE I WARUNKI PRZYRODNICZE TERENU BADAŃWyżyna Częstochowska leży w południowo-wschodniej części woj. częs­tochowskiego i północno-wschodniej części woj. katowickiego. Obszar ten ma powierzchnię 1298 km2 i ciągnie się pasem szerokości od 10 do 25 km między przełomową doliną Warty pod Częstochową a obniżeniem Białej Przemszy i Szreniawy na południu. Teren Wyżyny Częstochowskiej wznosi się na około 300 m n.p.m. w sąsiedztwie Częstochowy i około 500 m n.p.m. w okolicach Ogrodzieńca.Według K o n d r a c k i e g o  (1988) mezoregion Wyżyny Częstochows­kiej należy do prowincji Wyżyny M ałopolskiej, podprowincji Wyżyny Śląsko-Krakowskiej i makroregionu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W podziale geobotanicznym S z a f e r a ,  P a w ł o w s k i e g o  (1972) cały teren leży w okręgu środkowym, wchodzącym w skład krainy Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej, poddziału Pasa Wyżyn Środkowych i Działu Bał­tyckiego.W geomorfologii Wyżyny Częstochowskiej dominującą rolę odgrywają utwory jurajskie, a w mniejszym stopniu utwory plejstoceńskie.Od strony południowo-zachodniej obszar ten odcina się stromym progiem (kuestą) od obniżenia górnej Warty. W południowej jego części występują najwyżej położone partie, osiągające 504 m n.p.m., a ku północnemu zachodowi wyżyna stopniowo się obniża. Analogicznie, w kierunku poprze­cznym do długości osi teren obniża się od strony zachodniej w kierunku wschodnim, gdzie utwory jurajskie zanurzają się pod osadami kredowymi. Wysokości względne przekraczają tu często 100 m. W krajobrazie niezwykle malowniczo prezentują się liczne poszarpane ostańce skalne. Cechą charak­terystyczną Wyżyny Częstochowskiej są suche i piaszczyste doliny „wodzące”, które ułożone są prostopadle do biegu warstw wapieni.Omawiany teren stanowi część płyty jurajskiej, która od strony połu­dniowo-zachodniej odcina się progiem od Wyżyny Śląskiej, a od strony północno-wschodniej łagodnie zanurza się pod utworami kredowymi Niecki Miechowskiej. Na utworach jurajskich przeważnie zalegają utwory czwar­torzędowe. Wyżyna Częstochowska zbudowana jest głównie z wapieni górnej jury, które są twarde i zbite. Rozpuszczanie wapieni warunkuje powstanie charakterystycznych form krajobrazowych i rozwój zjawisk kra­sowych.Teren badań objęty był zlodowaceniem krakowskim i środkowopolskim. Z utworów czwartorzędowych przeważają utwory fluwioglacjalne, zwałowe, eoliczne i organogeniczne. Miąższość ich waha się od kilku do kilku­dziesięciu metrów, osiągając 70 m w rynnie pradoliny Warty. Utwory lessowe pochodzą z okresu zlodowacenia bałtyckiego. Na terasach zalewo­wych rzek: Warty, Wiercicy, Białej i Pilicy zalegają mady. U podnóży skał występują utwory deluwialne rędzinowe, piaszczyste i lessowate, a w obrębie dolin rzecznych utwory organogeniczne, zajmujące niewielkie powierzchnie terenu zalewowego.Na Wyżynie Częstochowskiej spotyka się następujące typy gleb: pseudo- bielicowe, brunatne wyługowane, rędziny, a przy ciekach powierzchniowych czarne ziemie nie dokształcone lub zdegradowane oraz gleby organogeniczne i mady.Na omawianym terenie przeważają gleby o słabym i średnim stopniu kultury. Dominują gleby IVb i V klasy bonitacyjnej, mniej jest gleb z klas lVa i VI, nielicznie spotyka się gleby klasy I lia  i Illb . Na Wyżynie Częstochowskiej gleby zaliczone są do następujących kompleksów przydatności rolniczej: 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 i 9, spośród których najliczniej reprezentowane są kompleksy: 3, 5, 6 i 7. Gleby kwaśne o pH do 5,5 zajmują 77% powierzchni gruntów ornych, gleby lekko kwaśne o pH od 5,5 do 6,5-  12%, gleby obojętne i alkaliczne o pH powyżej 6,5 -  11% ( L a n g h a m e r  1982).Według G u m i ń s k i e g o  (1948) Wyżyna Częstochowska leży w częs- tochowsko-kieleckiej dzielnicy rolniczo-klimatycznej. Najcieplejszym miesiącem w roku jest lipiec (średnio 17,8 °C). Obserwuje się przesunięcia maksimum letniego na czerwiec lub sierpień. Temperatury najniższe przypadają na styczeń (średnio -  3°C), drugorzędne minimum zimowe przypada na luty. Średnia roczna temperatura nie wykazuje większych różnic (2-3 °C), a am­plituda roczna waha się od +21 °C do -2 3 °C. Różnice temperatury między dnem dolin i wyżynami sięgają kilku stopni Celsjusza. Przymrozki wiosenne zdarzają się w drugiej połowie kwietnia, a w niektóre lata pojawiają się w pierwszej dekadzie maja, a jesienią w drugiej dekadzie października lubw początkach tego miesiąca. Średnia roczna suma opadów atmosferycz­nych za lata 1891-1930 wynosi 678 mm. Maksimum opadów przypada na lipiec. Pokrywa śnieżna zalega w listopadzie -  2,6 dni, grudniu-  13,8, styczniu -  23,2, lutym -  19,0, marcu -  12,8 i średnio w roku śnieg leży 77,4 dnia ( L a n g h a m e r  1982). Przeważają tu wiatry zachod­nie (18,8%), południowo-zachodnie (17,8%) i północno-wschodnie (12,5%). Cisza na tym obszarze panuje przez około 22,4 dnia w roku. Średnia długość okresu wegetacyjnego wynosi 212 dni przy progu ter­micznym 5°C, rozpoczyna się około 2 kwietnia, a kończy około 1 lis­topada.3. UW AGI M ETODYCZNEBadania przeprowadzono w latach 1976-1986 w 144 miejscowościach, w których wykonano około 1500 zdjęć fitosocjologicznych powszechnie stosowaną metodą Braun-Blanqueta ( P a w ł o w s k i  1972). W niniejszym opracowaniu, w tab. I, zestawiono listę gatunków flory segetalnej Wyżyny Częstochowskiej, zakwalifikowanych do skali IUCN ( Z a r z y c k i ,  K a ź -  m i e r c z a k o w a  1993), według następującej metody: kwalifikowano gatunki, które w 51 wyróżnionych zespołach i zbiorowiskach wystąpiły ze współ­czynnikiem pokrycia nie przekraczającycm 100, oraz te, które maksimum trzykrotnie występowały w jednym ciągu zbiorowisk: okopowych, zbożowych i ścierniskowych ( W n u k  1989, tab. 46-48).4. WYNIKIZ a r z y c k i  i K a ź m i e r c z a k o w a  (1993) tylko dwa gatunki chwastów umieścili w Polskiej czerwonej księdze roślin, a mianowicie Camelina alyssum i Adonis flammeus. Listę tę należy uzupełnić o szereg innych gatunków, takich jak: Adonis aestivalis var citrina, Bupleurum rotundifolium, Caucalis daucoides, Scandix pecten-veneris.W tabeli I zestawiono listę gatunków flory segetalnej Wyżyny Częs­tochowskiej zakwalifikowanych do skali IUCN ( Z a r z y c k i ,  K a ź m i e r ­c z a k o w a  1993). Liczby przy poszczególnych gatunkach informują, ile razy dany gatunek wystąpił w danym stopniu stałości, w określonej gru­pie zespołów czy zbiorowisk. Numery 1-16, 17-32, 33-51 są numerami zespołów i zbiorowisk sklasyfikowanych na Wyżynie Częstochowskiej ( W n u k  1989).T a b e l a  ILista gatunków według kategorii zagrożenia IU C N  List o f endangered and threatened speciesGatunekSpeciesKZ1-16III IV17-32HI IV V33-51II III IV1 10 11 12 13 14 15 16 17Adonis aestivalis var. citrinaRromus arvensisBupleurum rotundifoliumIsolepis setaceaLolium temulentumSagina apétalaAdonis flammeusCentunculus minimusGeranium columbinumValerianella mixtaAnagallis foeminaPeplis portulaScandix pecten-venerisTeesdalea nudicaulisValerianeUa olitoriaCaucalis daucoidesRadiola linoidesVeronica opacaJuncus capitatusLathy rus tuberosusLolium perennePapaver dubiumRanunculus arvensisFumaria vailantiiGalium tricorneHolosteum umbellatumOdontites vernaPastinaca sativa Vicia grandifloraExVExR4 111 1 1 11 12231 22 21 3Tabela I (cd.)1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17Alyssum calycinum R 5 2Bromus se cal ¡ñus I 5 2Alectorolophus hirsutus V 8Sedum maximum R 8Amaranthus retroflexus I 7 1 1 1Nigella arvensis V 3 5 1 1Adonis aestivalis E 1 5 3Alectorolophus glaber v. apter. V 9 1 1Lycopsis arvensis V 4 1 1 1 4Melampyrum arvense R 1 7 2 1 1Sherardia arvensis V 4 1 2 2 2 1 1Euphorbia exigua V 3 1 4 1 1 1 1 1 1Vicia tenuifolia R 6 4 3Euphorbia esula I 1 4 1 7 1Veronica ag rest is V 2 1 2 5 4Veronica opaca V 3 3 1 4 1 1Coronillla varia I 4 3 1 4 4Geranium dissectum R 4 2 5 1 2 2Camelina microcarpa V 2 1 3 4 2 2 2 1Valerianella dentata V 2 1 1 1 2 4 1 1 4Galium spurium I 2 3 1 2 3 2 1 3 1 1Linaria minor R 5 3 4 1 4 1Melandrium noctiflorum V 2 5 3 1 2 1 1 4 1 1Medicago fa lcata I 3 4 3 2 2 1 2 3Agrostemma githago I 3 5 6 1 2 3Silene inflata V 2 3 2 2 1 1 6 4 1Stachys annua E 4 2 1 3 1 1 2 6 1 1 1Lamium amplexicaule I 2 1 3 1 3 1 5 2 1 3 3Falcaría vulgaris R 4 2 1 2 4 2 1 1 4 4 1 1Neslia paniculata I 1 4 3 1 3 2 2 3 3 3 2K Z -  kategorie zagrożenia (categories o f  threat); 1-16 -  zespoły roślin okopowych  (associations o f root crops); 17-32 -  zespoły zbóż (associations o f  cereals); 33-51 -  zbiorowiska zbóż i zespoły ściernisk (communities o f  creals and associations o f stubble fields); I, II, III. IV, V -  stopień stałości (degree o f  constancy).5. PO D SUM O W ANIEOpracowanie jest wynikiem badań nad chwastami segetalnymi, prze­prowadzonych w latach 1976-1986 w 144 miejscowościach Wyżyny Częs­tochowskiej. Pola na tym obszarze zachwaszczają 282 gatunki, z których w zespołach okopowych wystąpiły 183, w zespołach zbożowych 232, w ze­społach ścierniskowych 168; natomiast w zbiorowiskach stwierdzono: w oko­powych -  158 gatunków, zbożowych -  174, ścierniskowych -  142.Za gatunki wymarłe i przypuszczalnie wymarłe (Ex) uznano dwa: Adonis aestivalis var. citrina, A. flammeus, za wymierające (E) — osiem: Adonis aestivalis, Anagallis foemina, Bromus arvensis, Bupleurum rotundifolium, Caucalis daucoides, Radiola linoides, Scandix pecten-veneris, Stachys annua, za narażone na wymarcie (V) -  27, za rzadkie (R) -  11, za gatunkio nieokreślonym zagrożeniu (I) -  11 (tab. I)6. PIŚM IENNICTW OG u m i ń s k i ,  R.  1948. Próba wydzielenia dzielnic rolniczo-klimatycznych  w Polsce. Przegl. Meteor. Hydr., 1: 7-20.K o n d r a c k i ,  J. 1988. Geografia fizyczna Polski. PW N, Warszawa.K o r n a ś ,  J. 1972. Zespoły synantropijne. [W:] S z a f e r ,  W. ,  Z a r z y c k i ,  K., (red.). Szala  roślinna Polski. 1 PW N, Warszawa.K o r n a ś ,  J. 1987. Chwasty potne rozprzestrzeniane z materialem siewnym. Specjalizacja ekologiczna i procesy wymierania. Zesz. Nauk. AR w Krakowie, 216, Sesja Naukowa, 19: 23-36.L a n g h a m e r ,  L. 1982. Warunki przyrodnicze produkcji rolnej iv woj. częstochowskim , IU N G , Puławy.P a w ł o w s k i ,  B. 1972. Skład i budowa zbiorowisk roślinnych oraz m etody ich badania. [W:] S z a f e r ,  W. ,  Z a r z y c k i ,  K. (red.). Szata roślinna Polski. PW N, Warszawa.S z a f e r ,  W. ,  P a w ł o w s k i ,  B. 1972. Podstawy geobotanicznego podziału Polski. [W:] S z a f e r ,  W.,  Z a r z y c k i ,  K. (red.). Szata roślinna Polski. PW N, Warszawa.W n u k ,  Z. 1989. Zbiorowiska segetalne W yżyny Częstochowskiej na tle zbiorowisk segetalnych Polski. M onogr. Bot., 71: 1-118.Z a r z y c k i ,  K. ,  K a ź m i e r c z a k o w a ,  R. (red.). 1993. Polska czerwona księga roślin. PAN, Kraków: 9-310.7. SUM M ARYThe treatise is a result o f the researches into segetal weeds in Częstochowa Upland conducted between 1976-1986 in 144 places. The fields in this area are infested with weeds by 282 species.Two species (Adonis aestivalis var. citrina, A. flammeus) are recognized as extinct or Presumably extinct (Ex), 8 species (Adonis aestivalis, Anagallis foemina, Bromus arvensis,Bupleurum rotundifotium, Caucalis daucoides, Radiota tinoides, Scandix pecten-veneris, Slachys annua) as vanishing (E), 27 as endangered (V), 11 as rare (R) and 11 as those under undefined threat (1) (tab. 1).Detailed information on the communities and species letting the ploughland o f the Częstochowa Upland get weedy is to be found in W n u k ’ s treatise (1989).Prof. nadzw. dr hab. Zygmunt Wnuk W płynęło do RedakcjiZakład Turystyki i Ochrony Przyrody Folia botanicaW yższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie 29.07.1996 al. Piłsudskiego 30, 35-001 Rzeszów

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15903/1/fb13Zygmunt_Wnuk183_190.pdf

Vanishing and endangered species of segetal flora in the Częstochowa Upland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Vanishing and endangered species of segetal flora in the Częstochowa Upland

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w