Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe extinction of Scandix pecten-veneris is documented in this
paper. The species was noted at one locality (Tarnawatka) in the Lublin region in
1967. An attempt at restoring the species from diaspores stored at room temperature
is described.Zadanie pt. „Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki” nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Kapeluszny, Jan

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSISFOLIA BOTANICA 13 217-224 1998(Acta Univ. L od z, Folia bot.)Jan KapelusznySC A N D IX  PECTEN- VENERIS  L.W ZBIOROW ISKU CHW ASTÓW  SEGETALNYCH OKOLIC TARNAWATKI NA LUBELSZCZYŹNIE ORAZ PRÓBA J E J  RESTYTUCJI Z ZACHOW ANYCH D IASPO RSC A N D IX  PEC TEN -VEN ERIS  L. IN WEED COM M UNITY AT THE TARNAWATKA NEIGHBOURHOOD IN LUBLIN REGION AND A TRIAL OF THEIR REGENERATION FROM  PRESERVED DIASPORESABSTRACT: The extinction o f Scandix pecten-veneris is documented in this paper. The species was noted at one locality (Tarnawatka) in the Lublin region in 1967. An attempt at restoring the species from diaspores stored at room  temperature is described.T r e ś ć1. Wstęp2. Teren badań3. M etodyka badań4. Omówienie wyników5. Podsumowanie i wnioski6. Piśmiennictwo7. Summary1. W STĘPScandix pecten-veneris stanowi osobliwość florystyczną, a także gatunek przewodni Caucalido-Scandicetum, wybitnie termofilnego i kalcyfilnego zbiorowiska chwastów zbóż na rędzinach, wytworzonych z różnych utworówwapiennych. Występuje również w fitoccnozach roślin okopowych należących do Lamio-Veronicetum politae ( G ł a z e k  i in. 1986-1987).Ten rzadki w naszej florze archeofit pochodzenia śródziemnomorsko- -irano-turańskiego nie był notowany na Lubelszczyźnie do 1967 r. Pierwsze jego stanowisko na tym terenie stwierdzono w uprawie ziemniaka na południowym skłonie kredowego garbu w okolicy Tarnawatki -  obecne woj. zamojskie ( K a p e l u s z n y  1979). Największe zagęszczenie stanowisk oma­wianego gatunku koncentruje się w południowej i środkowej Polsce ( K o r n a ś  1950; S i c i ń s k i  i in. 1974; W n u k  1981; G ł a z e k  i in. 1986-1987).Stanowiska czechrzycy grzebieniowej, podobnie jak wielu innych rzadkich gatunków kalcyfilnych, ulegają stałemu ubożeniu (niektóre z nich wręcz wymierają). Nic więc dziwnego, że taksonów z tej grupy najwięcej znajduje się na liście ginących i zagrożonych w Polsce.Celem doniesienia było odnotowanie faktu prawdopodobnego wyginięcia Scandix pecten-veneris, stwierdzonego na jedynym udokumentowanym na Lubelszczyźnie stanowisku. Ponadto przedstawiono wyniki próby odtworzenia stanowiska tego gatunku z przechowywanych owoców.2. TEREN BADAŃW podziale fizjograficznym Lubelszczyzny C h a ł u b i ń s k i e g o  i W i l ­ga  t a  (1954) Tarnawatka znajduje się w obszarze Grzędy Sokalskiej i sub- wołyńskiego okręgu geobotanicznego ( F i j a ł o w s k i  1972). Grzęda Sokalska jest formą przedczwartorzędową o dużej regularności kierunków morfogenezy; oddzielona jest od Roztocza Padołem Tomaszowskim. Występujące tu skały kredowe są bardziej wapienne niż podobne utwory Roztocza, przechodzące głębiej w opokę lub margiel.Pole, na którym stwierdzono stanowisko Scandix pecten-veneris, znajdowało się na południowo-wschodnich obrzeżach Tarnawatki, w odległości 300 m od traktu  Zamość -  Tomaszów, pod szczytem garbu o ekspozycji południowej (320 m n.p.m) i o spadku około 6%. Występujące tu gleby to rędziny wytworzone z opoki kredowej o składzie granulometrycznym gliny ciężkiej, zaliczane do kompleksu pszennego wadliwego i IVa klasy bonitacyjnej. W arstwa akumulacyjna dochodzi w nich do 20 cm, pod którą znajduje się 10 cm wkładka gliny zmieszanej z okruchami wapnia. Pod nią zalega skała macierzysta. Zawartość próchnicy w uprawnej warstwie gleby wynosiła 2,5%, a pH (w KC1) 7,5. W opisywanym rejonie średnia roczna suma opadów wynosi 680 mm, a temperatura powietrza 7,2 °C. Na użyt­kowanych rolniczo powierzchniach uprawia się głównie zboża (pszenica, jęczmień), rośliny strączkowe (groch, bobik, soczewicę) i okopowe (ziemniaki burak).3. METODYKA BADAŃW opracowaniu wykorzystano zdjęcia fitosocjologiczne wykonane metodą Braun-Blanąueta w różnych okresach czasu, a mianowicie: 1967-1969 ( K a p e l u s z n y  1979), 1986-1988 (zdjęcia w posiadaniu autora i w zbiorach IUNG Wrocław) i 1994-1995 (zdjęcia nie publikowane). W pracy zamiesz­czono tylko zdjęcie fitocenozy z czechrzycą grzebieniową z 1967 r. (tab. I).T a b e l a  ISkład florystyczny zdjęcia filosocjologicznego z udziałem Scandix pecten-verneris L. w Tarnawatce(1967)Ploristic composition o f phytosociological records with participation o f  Scandix pecten-venerisL. in Tarnawatka (1967)Numer zdjęcia 334 Roślina uprawna ziemniakNumber of record Cultivated plant potatoData wykonania 9.09.1967 Powierzchnia zdjęcia 150 m2Date Area o f recordJednostka glebowa 3 Ga gc/s Pokrycie rośliny uprawnej 30%Soil unit Cover o f cultivated plantPH gleby na głębokości 0-25 cm 7,5 Pokrycie chwastów 60%Ph o f soil, 0-25  cm depth (in KC1) Cover of weeds1 3Cirsium arvense 3 Campanula rapunculoides +Convolvulus arvensis 2 Avena fatua +Elymus repens 2 Sonchus asper +Stell aria media 2 Lamium purpureum +Verónica pérsica 2 Setaria viridis +Sonchus arvensis 2 Glechoma hederacea +Chenopodium álbum 1 A triplex patula +Anthemis arvensis 1 Viola arvensis +Stachys palustris 1 Geranium pusillum +Vicia hirsuta 1 Polygonum aviculare +Centaurea cyanus 1 Rubus caesius +Lathyrus tuberosus 1 Tussilago farfara +Papaver rhoeas 1 Rumex crispus +Tabela I (cd.)1 2Vicia angustifolia 1 Bilderdykia convolvulus +Galium aparine 1 Arenaria serpyllifolia XM atricaria perforata 1 Senecio vulgaris rGaleopsis ladanum 1 Linaria minor rVeronica polita + Lithospermum arvense rStachys annua + Scandix pecten-veneris rEuphorbia helioscopia + Taraxacum officinale rLamium amplexicaule + Anagallis arvensis rFalcaria vulgaris + Astragalus cicer rSinapis arvensis + Cichorium intybus rGalium tricornutum + Knautia arvensis Erodium cicutariumrrZebrane we wrześniu 1967 r. w pełni dojrzałe owoce omawianego gatunku (500 szt.) przechowywano w warunkach pokojowych w torbie papierowej. W marcu 1996 r. oznaczono masę ich 1000 sztuk, po czym umieszczono je w wilgotnym piasku i utrzymywano przez 21 dni w tem­peraturze 5°C. Po tym okresie połowę owoców (indywidualnie każdy) poddano skaryfikacji (uszkadzanie okrywy owocowej papierem ściernym). Część owoców pierwszej i drugiej partii traktowano ponadto 0,1% roztworem G A 3. Obiekt kontrolny stanowiły owoce suche bez wstępnej obróbki. Podłożem kiełkowania była naturalna gleba -  rędzina (pochodząca z pola uprawnego) oraz przemyty piasek. Kiełkowanie przeprowadzano w tem­peraturze pokojowej (18-20°C), utrzymując stałą wilgotność gleby -70%  ppw, przez 60 dni.4. OM ÓW IENIE WYNIKÓWZamieszczone w pracy zdjęcie fitosocjologiczne (tab. I) charakteryzowało się wyjątkowo bogatym zestawem gatunków roślin naczyniowych -  49, co stanowiło 36% ogólnej liczby gatunków stwierdzonych w łanach ziemniaka na rędzinie ( K a p e l u s z n y  1979). Podobnie bogate zestawy gatunków stwierdził W n u k  (1976) w Lamio-Veronicetum politae na terenie Pasma Przedborsko-Małogoskiego.Zdjęcie wykonano 9 września 1967 r., tj. w okresie maksymalnego rozwoju fitocenozy chwastów w tej kulturze. Ogólne zwarcie chwastów sięgało 60%, natomiast ziemniaka tylko 30%. Według przeprowadzonej równocześnie oceny faz fenologicznych chwastów, około 40% populacji była w fazie owocowania, a 16% w fazie kwitnienia. Na badanej powierzchni znaleziono 5-8 osobników czechrzycy grzebieniowej z dobrze wykształconymii w pełni dojrzałymi owocami (fot. 1).Fitocenozę zaliczono do Lamio-Veronicetum politae Kornaś 1950. W naj­większej ilościowości występowały w niej pospolite chwasty, jak: Cirsium arvense, Convolvulus arvensis, Elymus repens, Stellaria media, Sonchus arvensis. Na szczególną uwagę zasługiwały jednak nie one, lecz rzadkie lubFot. 1. Owoce Scandix pecten-veneris L. z Tarnawatki (masa 1000 szt. 2,06 g)Phot. 1. Fruits o f  Scandix pecten-veneris L. from Tarnawatka (1000 fruits specimens, weight 2,06 g)ginące gatunki bazyftlne ze związku Caucalidion daucoides. Oprócz Scandix Pecten-veneris, były to: Galium tricornutum, Lathyrus tuberosus, Stachys annua i Veronica polita. W sąsiednich uprawach występowały ponadto: dnagallis foemina, Conringia orientalis, Fumaria vaillantii, Linaria minor, Silene noctiflora i Valerianella dentata. Na polach w Tarnaw atce nie stwierdzono takich gatuków, jak: Adonis aestivalis, A. flammeus, Caucalis daucoides, a także Bupleurum rotundifolium.Na podstawie późniejszych okresowych badań nie udało się znaleźć w tej miejscowości, ani w jej sąsiedztwie, nowych stanowisk omawianego gatunku. Opisane w niniejszym opracowaniu stanowisko czechrzycy grzebienio­wej uległo zagładzie w latach osiemdziesiątych. Bezpośrednią przyczyną byłonajpierw zaniechanie rolniczego użytkowania pola, a następnie postawienie w tym miejscu stacji przekaźnikowej TV. Na podstawie opisanej sytuacji, własnych obserwacji i dostępnych danych w literaturze, uznano omawiany gatunek za prawdopodobnie wymarły na Lubelszczyźnie. Opisane stanowisko ma w tej sytuacji znaczenie historycze. Podjęto zatem próbę restytucji stanowiska gatunku wykorzystując znajdujące się w zbiorach nasiona sprzed 29 lat. Mimo zastosowanych zabiegów (stratyfikacja termiczna, skaryfikacja, traktowanie gibrescolem), wynik kiełkowania okazał się negatywny. Należy przypuszczać, że Scandix pecten-veneris, podobnie jak  większość roślin uprawnych (marchew, pietruszka, koper) i chwastów z rodziny Umbelliferae, jak zauważył Ewart (za G r z e s i u k i e m ,  K u l k ą  1981), tworzy nasiona mikro- lub mezobiotyczne, zachowujące żywotność od 3 do 15 lat. Przyczyną utraty zdolności kiełkowania mogą być niekorzystne warunki przechowywania oraz częste występowanie w tej rodzinie botanicznej nasion bezzarodkowych lub o zarodkach niedostatecznie wykształconych.5. PODSUM O W ANIE I W NIOSKIPierwsze i jedyne udokumentowane na Lubelszczyźnie (Tarnawatka) stanowisko Scandix pecten-veneris uległo zagładzie w latach osiemdziesiątych wskutek zaniechania rolniczego użytkowania pola. Analiza opisanej w pracy sytuacji, a także badania prowadzone w latach 1967-1995 oraz dane z literatury pozwoliły uznać czechrzycę grzebieniową za gatunek praw­dopodobnie wymarły na Lubelszczyźnie.Podjęte próby przerwania spoczynku jej owoców, przechowywanych przez 29 lat nie powiodły się.Określenie „przyrodniczej” długowieczności nasion chwastów może stanowić jeden ze sposobów wyjaśniania przyczyn wymierania gatunków rzadkich, a także ułatwić prace nad zachowaniem i restytucją tych gatunków.6. PIŚM IENNICTW OC h a ł u b i ń s k i ,  A ,  W i l g a t ,  T. 1954. Podział fizjograficzny województwa lubelskiego.Przewodnik V Zjazdu Pol. Tow. G eogr , Lublin.F i j a ł k o w s k i ,  D . 1972. Stosunki geobotaniczne Lubelszczyzny. PA N , Ossolineum, Wrocław: 1-285.G ł a z e k ,  T. i in. 1986-1987. Rozmieszczenie wybranych gatunków chwastów segetelnych ze  związku Caucalidion daucoides R .Tx. 1950 na obszarze województwa kieleckiego i zachodniej części tarnobrzeskiego (podprowincja W yżyna Środkowom alopolska). Fragm. Flor. G eob ot, 31-32(1-2): 121-140.K a p e l u s z n y ,  J. 1979. Zachwaszczenie upraw ziemniaka na niektórych glebach środkowo- -wschodniej Polski. Cz. 1. Zespoły chwastów. Ann. UM CS, E, 34(5): 46-61.G r z e s i u k ,  S ,  K u l k a ,  K. 1981. Fizjologia i biochemia nasion. PW RiL, Warszawa.LK o r n a ś ,  J. 1950. Zespoły roślinne Jury Krakowskiej. Cz. 1. Zespoły pó l uprawnych. Acta Soc. Bot. Pol. 20(2): 361-438.S i e i ń s k i ,  J. i in. 1974. Kalcyfilne chwasty woj. łódzkiego i póln.-zach. części woj. kieleckiego.Materiały Sympozjum. IU N G , Łódź: 223-244.W n u k, Z. 1976. Zbiorowiska chwastów segetalnych Pasma Przedhorsko-Malogoskiego i przyległych terenów. Cz. 1. Zbiorowiska upraw okopowych. Acta Univ. Lodz., Zesz. Nauk. Uniw. Łódzkiego, ser. II, 14: 85-122.7. SUM M ARYThe first locality o f Scandix pecten-veneris, which was documented as the only one in the Lublin region in 1967, became extinct in the eighties due to the cessation o f the rural exploitation of fields. On the basis o f investigations carried out in 1967-1996 and literature data Scandix pecten-veneris was considered extinct in that region. An attempt at making the diaspores o f  the weed germinate was unsuccessfull. It seems that determining the longevity of the seeds o f the weed could help to explain some o f the reasons o f  the species’ extinction.Prof. dr hab. Jan Kapeluszny W płynęło do RedakcjiKatedra Ogólnej Uprawy Roli i Roślin Folia botanicaAkademia Rolnicza 29.07.1996 ul. Akademicka 13, 20-950 Lublin

Scandix pecten-veneris L. in weed community at the Tarnawatka neighbourhood in Lublin region and a trial of their regeneration from preserved diaspores

Wydano przy pomocy finansowej Uniwersytetu Łódzkiego oraz Komitetu Badań NaukowychThe extinction of Scandix pecten-veneris is documented in this
paper. The species was noted at one locality (Tarnawatka) in the Lublin region in
1967. An attempt at restoring the species from diaspores stored at room temperature
is described

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/15831/1/fb13Jan_Kapeluszny217_224.pdf

Scandix pecten-veneris L. in weed community at the Tarnawatka neighbourhood in Lublin region and a trial of their regeneration from preserved diaspores

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Scandix pecten-veneris L. in weed community at the Tarnawatka neighbourhood in Lublin region and a trial of their regeneration from preserved diaspores

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w