Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 9 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Nowy podział administracyjny Polski? Okiem demografa    Pomysły odnośnie do nowego podziału administracyjnego kraju krążą na politycznych salonach, choć brak im jednoznacznego – innego niż odnoszące się do pozycji skrzywdzonego byłego miasta wojewódzkiego lub zachowania statusu regionu słabo rozwiniętego – uzasadnienia. W niniejszym opracowaniu chciałbym spojrzeć na kwestię potencjalnie nowo tworzonych województw z punktu widzenia demografii, zastanawiając się nad zasadnością pomysłów polityków. Wydaje się bowiem racjonalne przyjęcie, iż utworzenie jakiegokolwiek regionu ma sens wówczas, gdy spełnione są 2 warunki. Po pierwsze, posiada on odpowiedni potencjał demograficzny i gospodarczy. Po drugie, jego utworzenie nie oznacza obniżenia potencjału demograficznego i gospodarczego dotychczas istniejących regionów do poziomu zagrażającego ich dalszej egzystencji. W dalszej części tego opracowania zastanowię się zatem, jakie byłyby demograficzne konsekwencje zmian podziału administracyjnego kraju sugerowanych przez partię dominującą w nowym parlamencie. Ugrupowanie to mówi o 3 zmianach. Po pierwsze, o wydzieleniu Warszawy jako osobnego regionu, aby uchronić pozostałą część obecnego województwa mazowieckiego przed utratą środków unijnych w następnej perspektywie finansowej – argumentem jest bowiem przekroczenie przez ten region jako jedyny w Polsce poziomu 75% średniego poziomu PKB per capita, warunkującego zaliczenie do obszarów wymagających wsparcia, przekroczenie będące tylko wynikiem wysokiego poziomu PKB w Warszawie, terenach przyległych i Płocku. Po drugie, o utworzeniu województwa środkowopomorskiego, z obszarów dawnych województw koszalińskiego i słupskiego, zlokalizowanych obecnie na terytorium województw zachodniopomorskiego, pomorskiego i wielkopolskiego. Argumentem jest zapewnienie środków na rozwój Pomorza Środkowego. Po trzecie, utworzenie województwa częstochowskiego (zwanego zamiennie jurajskiego, staropolskiego), ulokowanego na pograniczu obecnych województw śląskiego, łódzkiego i świętokrzyskiego. Podkreślana jest w tym przypadku marginalizacja Częstochowy i północnej części obecnego województwa śląskiego, XIX-wieczne tradycje (specyfika terenów dawnej Kongresówki znajdujących się w województwie śląskim), czy znaczenie przyszłej stolicy regionu jako metropolii. Przyjrzyjmy się pokrótce demograficznemu potencjałowi nowo powstałych regionów oraz konsekwencjom ich utworzenia dla jednostek dotychczas istniejących. Korzystać będziemy z danych dostępnych w Banku Danych Lokalnych GUS oraz z Prognozy demograficznej GUS opublikowanej w 2014 r. Wydzielenie Warszawy. W przypadku wydzielenia Warszawy osobnym województwem staje się miasto liczące obecnie 1,7 mln mieszkańców, zaś pozostały obszar tworzący nowe województwo „mazowieckie” zamieszkuje 3,6 mln osób. Wielkości te w obu przypadkach są na tyle duże, iż ze spokojem można mówić o odpowiednim potencjale demograficznym obu jednostek administracyjnych zarówno dziś, jak i w nadchodzących dekadach – tab. 1.    Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 9  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  Tabela 1 Liczba ludności Warszawy i nowo utworzonego województwa „mazowieckiego” w latach 2014-2030 (w tys. osób) Region 2014 2020 2030 Warszawa 1735,4 1748,0 1755,5 „mazowieckie” 3599,1 3640,3 3662,8   Utworzenie województwa „środkowopomorskiego”. Nowy region powstałby na pograniczu zachodniopomorskiego i pomorskiego, skupiając głównie ziemie wchodzące w poprzednim podziale administracyjnym w skład ówczesnych województw koszalińskiego i słupskiego. Zakładając, że w jego skład wchodziłoby najczęściej wymienianych 12 powiatów ziemskich i 2 powiaty grodzkie, obecna liczba ludności przyjęłaby wartość poniżej miliona, co oznaczałoby, iż powstałby najmniejszy pod względem demograficznym region (choć miałby on jedynie o 20-30 tys. mniej mieszkańców od Opolszczyzny czy Ziemi Lubuskiej) – tab. 2.   Tabela 2 Liczba ludności potencjalnego województwa środkowopomorskiego w latach 2014-2030 Powiaty Liczba ludności w roku Obecnie znajdujące się na terenie regionu Nazwa powiatu 2014 2020 2030 pomorski bytowski 78631 78318 77138 człuchowski 57028 55949 53343 słupski 97727 98488 98371 Słupsk 93206 89551 82342 zachodniopomorski białogardzki 48679 47231 44385 drawski 58264 56733 53666 kołobrzeski 79567 78990 76959 koszaliński 65962 66965 67350 Koszalin 108605 106180 100897 sławnieński 57489 56808 54742 szczecinecki 78858 76974 73142 świdwiński 48343 46555 43145 wałecki 54348 52949 49978 wielkopolski złotowski 69998 69171 67176 Razem 996705 980862 942634   Potencjał demograficzny tak utworzonego województwa byłby niski i – z uwagi na zachodzące na zachodzące na tym obszarze przejawy depopulacji – coraz mniejszy, tracąc w perspektywie kilkunastu najbliższych lat kolejne 5%. Jednocześnie pojawienie się nowej jednostki administracyjnej szczebla regionalnego w małym stopniu wpłynęłoby na potencjał demograficzny Wielkopolski (spadek populacji o 70 tys., czyli jedynie 2%) i Pomorza Gdańskiego (zmniejszenie liczby ludności o 326 tys., czyli o niecałe 15% - przy czym pozostała liczba ludności oscylowałaby w najbliższych latach wokół 2 mln). Dużo większy wpływ zmiana ta miałaby na funkcjonowanie województwa zachodniopomorskiego, w którego przypadku nastąpiłoby nie tylko zmniejszenie liczby ludności o 600 tys. (o prawie 35%), ale i degradacja tego regionu z grupy tych o populacji przeciętnej do grupy regionów najmniejszych – tab. 3.     Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 9  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Tabela 3 Konsekwencje demograficzne utworzenia województwa środkowopomorskiego  dla obecnie istniejących województw (w tys. osób) Region Liczba ludności bez zmian „Strata” Liczba ludności po zmianie 2014 2020 2030 2014 2020 2030 2014 2020 2030 pomorskie 2302,1 2324,1 2334,0 326,6 322,3 311,2 1975,5 2001,8 2022,8 wielkopolskie 3472,6 3490,4 3470,9 70,0 69,2 67,2 3402,6 3421,2 3403,7 zachodniopomorskie 1715,4 1692,5 1634,8 600,1 589,4 564,3 1115,3 1103,1 1070,6    Utworzenie województwa „częstochowskiego”. Utworzenie nowego regionu ze stolicą w Częstochowie oznaczałoby konieczność sięgnięcia po obszary znajdujące się na terenie trzech istniejących obecnie województw (śląskiego, łódzkiego i świętokrzyskiego). Zakładając, iż obejmowałoby ono 11 powiatów, najczęściej wymienianych w tym kontekście (choć pojawiają się wątpliwości odnośnie do chęci wchodzenia wszystkich tych powiatów, a tym bardziej wszystkich gmin je tworzących, w skład wyłaniającego się regionu), liczebność populacji wynosiłaby 1,1 mln – tab. 4. Tym samym – jak na dziś – byłby to trzeci od końca pod względem populacji region w Polsce. Co więcej, zgodnie z najnowszą prognozą demograficzną w perspektywie dziesięciolecia jego ludność zmniejszyłaby się do poziomu poniżej miliona mieszkańców, a zatem na tyle małego, iż rodziły by się pytania o racjonalność istnienia takiego regionu.  Tabela 4 Liczba ludności potencjalnego województwa częstochowskiego w latach 2014-2030 Powiaty Liczba ludności w roku Obecnie znajdujące się na terenie regionu Nazwa powiatu 2014 2020 2030 łódzkie radomszczański 115832 111840 105004 pajęczański 52293 50538 47636 wieluński 77513 75407 71761 wieruszowski 42196 41790 40828 śląskie  lubliniecki 76980 75916 72880 częstochowski 135760 135870 134945 kłobucki 85396 84627 82409 myszkowski 71977 71208 69014 Częstochowa 230123 218694 198082 zawierciański 121012 117604 110555 świętokrzyskie włoszczowski 46146 44756 42316  Razem 1055228 1028250 975430   Równocześnie zaznaczyć należy, iż w przypadku województwa śląskiego zmniejszenie się liczby mieszkańców o 720 tys., spowodowałoby spadek o 15%, zaś pozostała ludność (3,9 mln) gwarantuje wystarczający poziom zapewniający ekonomiczną sensowność funkcjonowania wszystkich instytucji szczebla wojewódzkiego – tab. 5. Podobnie jest w przypadku województwa łódzkiego – utrata 288 tys. ludności (ponad 11% stanu obecnego) prowadzi wciąż do utrzymania się w dłuższej perspektywie populacji wystarczająco dużej do normalnego funkcjonowania regionu. Odmienna sytuacja występuje w przypadku województwa świętokrzyskiego. Choć w przypadku przyłączenia do województwa częstochowskiego powiatu włoszczowskiego świętokrzyskie traci jedynie 46 tys. mieszkańców, z uwagi na fakt, iż region ten należy do najmniejszych z punktu widzenia demograficznego w Polsce i najszybciej się wyludniających, zmiana powyższa przyspiesza osiągnięcie liczby ludności na tyle małej, iż stawiającej pod znakiem zapytania racjonalność ekonomiczną istnienia takiej jednostki administracyjnej. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 9  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4   Tabela 5 Konsekwencje demograficzne utworzenia województwa częstochowskiego  dla obecnie istniejących województw (w tys. osób) Region Liczba ludności bez zmian „Strata” Liczba ludności po zmianie 2014 2020 2030 2014 2020 2030 2014 2020 2030 łódzkie 2504,1 2434,1 2306,4 287,8 279,6 265,2 2216,3 2154,5 2041,1 śląskie 4585,9 4477,7 4245,2 721,2 703,9 667,9 3864,7 3773,8 3577,3 świętokrzyskie 1263,2 1226,0 1157,4 46,1 44,8 42,3 1217,0 1181,2 1115,1   Podsumowanie. Z demograficznego punktu widzenia spośród powyższych trzech propozycji zmian podziału administracyjnego kraju jedynie pierwszy, polegający na wydzieleniu Warszawy jako osobnego regionu ma sens. Powstałe w ten sposób 2 jednostki administracyjne odznaczać się będą wystarczająco dużą liczbą ludności, aby zapewnić pracę wszystkim wymaganym przez prawo instytucjom o charakterze regionalnym. Jedyne wątpliwości w tym przypadku odnoszą się, z jednej strony, do ulokowania kluczowych instytucji, w sytuacji gdy dotychczasowa stolica regionu znajdował się w centrum tego obszaru, zaś miasta brane pod uwagę (Płock i Radom) odznaczają się zdecydowanie gorszą dostępnością dojazdową dla dużej części mieszkańców potencjalnie powstałego województwa oraz – z drugiej strony – do przyszłych możliwości pełnej współpracy samorządów ulokowanych na warszawskim obszarze metropolitarnym. Pozostałe dwie propozycje prowadzą do pojawienia się słabych demograficznie – a zapewne również i gospodarczo – jednostek administracyjnych, niekiedy osłabiając równocześnie potencjał ludnościowy dotychczasowych województw w sposób zagrażający ekonomicznej racjonalności dostarczania usług społecznych mieszkańcom (vide przykład województw zachodniopomorskiego i świętokrzyskiego). Dodatkowo zaznaczyć należy, że wspomniane powyżej oba województwa częstochowskie i środkowopomorskie odznaczałyby się niskim poziomem rozwoju. W przypadku środkowopomorskiego w jego skład weszłyby głównie podregiony koszaliński (73,6% ogólnopolskiego poziomu PKB per capita w roku 2012, ostatnim dla którego dostępne są dane o przestrzennym zróżnicowaniu – uboższy w dzisiejszym zachodniopomorskim jest tylko podregion stargardzki) i słupski (72,3% średniej), niewiele wyższy jest poziom podregionu pilskiego (75,1%), którego fragment wszedłby również w skład nowego regionu. W przypadku województwa częstochowskiego jego trzonem byłby podregion częstochowski (84,4%, po bytomskim najuboższy podregion dzisiejszego śląskiego) i podregion sieradzki (67,6%). Natomiast w przypadku Mazowsza Warszawa posiadająca 290% średniej wyraźnie odbija się od reszty regionu, który poza podregionem ciechanowsko-płockim, z reguły posiada PKB na poziomie 1/3-1/4 tego warszawskiego. W efekcie powstające regiony byłyby słabe i demograficznie i gospodarczo, podobnie jak i część tych województw, z których obszaru by je wykrojono. Czy jednak celem tej reformy powinno być osłabianie samorządów regionalnych? (chyba że chodzi o wydłużanie okresu korzystania z funduszy spójności). Odpowiedzi na to pytanie nie zna nikt, podobnie jak i odpowiedzi na pytanie o przyszłe zadania stające przed samorządem wojewódzkim. 

Nowy podział administracyjny Polski? Okiem demografa

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/13882/1/2015-09%20Nowy%20podzia%c5%82%20administracyjny.pdf

Nowy podział administracyjny Polski? Okiem demografa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)