Puś, Wiesław

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Michał Galas, „Rabin Markus Jastrow i jego wizja reformy judaizmu. Studium z dziejów judaizmu w XIX wieku”, Kraków 2007, ss. 335

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

RECENZJE I OMÓWIENIA Michał Galas, Rabin Markus Jastrow i jego wizja reformy judaizmu. Studium z dziejów judaizmu w XIX wieku, Kraków 2007, ss. 335.  Bohater książki M. Galasa, Markus Jastrow urodzony w 1829 r. w Rogoźnie w Wielkopolsce, po studiach na uniwersytetach w Berlinie i Halle, w latach 1858–1892 działał jako kaznodzieja i rabin w Warszawie, Mannheim, Wormacji i Filadelfii. Zmusiło to autora do przeprowadzenia szerokiej kwerendy źródeł  w archiwach w Polsce, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Prace te były możliwe dzięki grantom i stypendiom, które M. Galas uzyskał od DAAD, Fundacji Fulbrighta i American Jewish Archives.  Praca M. Galasa poświęcona została nie tylko życiu i działalności rabina  M. Jastrowa, ale także dziejom judaizmu reformowanego w Niemczech, Królestwie Polskim i w Stanach Zjednoczonych. Całość pracy poza wstępem  i wprowadzeniem, została podzielona na dwie części. W pierwszej, zaty- tułowanej Europa, która składa się z pięciu rozdziałów, autor przedstawił życie  i działalność Jastrowa w Rogoźnie, Poznaniu, Berlinie, Halle, Warszawie, Mannheim i Wormacji, natomiast w drugiej pt. Stany Zjednoczone, także liczącej pięć rozdziałów, jego pracę i życie w Filadelfii.  We Wstępie M. Galas przekonująco uzasadnił swoje zainteresowanie posta- cią M. Jastrowa oraz judaizmem reformowanym, stwierdzając, iż w polskiej literaturze poświęconej historii judaizmu na ziemiach polskich problematyka reformy judaizmu w XIX w., jak również rola w tym procesie kaznodziei Jastrowa nie zostały opracowane. Ważne znaczenie dla recenzowanej rozprawy ma kilkunastostronicowe Wprowadzenie, w którym autor omówił genezę  i rozwój haskali i reformy judaizmu w Niemczech, wpływy reformowanego judaizmu na ziemiach polskich oraz nowe nurty i denominacje w judaizmie amerykańskim. Ten fragment pracy stanowi znakomite tło dla dalszych jej części, w których autor, w układzie chronologicznym, prezentuje życie  i działalność Markusa Jastrowa i jego udział w kształtowaniu się judaizmu reformowanego.  Wspomniana już wyżej część pierwsza składa się z pięciu rozdziałów,  w których kolejno zostały przedstawione: młodość Jastrowa, jego działalność  w Warszawie w latach 1858–1862, krótki pobyt w Mannheim w 1862 r., powrót do Warszawy i pobyt tam w latach 1862–1863, wreszcie powołanie na stano- wisko rabina w Wormacji, gdzie Jastrow działał w latach 1864–1866.    258 W pierwszym rozdziale M. Galas przedstawił krótki zarys historii miasteczka Rogoźno, a także tamtejszej gminy żydowskiej, jak również rodziny Jastrowów, która przybyła do tej miejscowości na przełomie XVIII i XIX w., najprawdo- podobniej z miejscowości Jastrowie, położonej na północ od Piły. Zapewne nazwisko rodziny Markusa pochodziło od niemieckiej nazwy Jastrowia – Jastrow. Pisząc na temat edukacji młodego Markusa autor podaje ważne informacje o tym, iż uczył się on języka polskiego w polskiej szkole elementarnej w Rogoźnie, a następnie, będąc w latach 1845–1852 uczniem niemieckiego gimnazjum w Poznaniu, przez 5 semestrów także uczęszczał na lekcje języka polskiego. Wiadomości te są istotne dlatego, że w dotychczasowej literaturze historycznej (m. in. w pracy M. Wodzińskiego, Oświecenie żydowskie w Królestwie Polskim wobec chasydyzmu, Warszawa 2003, s. 162) podawano, że po przybyciu Markusa Jastrowa do Warszawy w 1858 r. w charakterze kaznodziei postępowej synagogi przy ul Daniłowiczowskiej zalecono mu „szybkie opanowanie języka polskiego”, aby mógł głosić kazania po polsku, tymczasem jak można wnosić z powyższych informacji, język polski nie był mu obcy. Studia wyższe z historii filozofii, historii średniowiecza, logiki, literatury greckiej oraz psychologii odbył w latach 1852–1855 w uniwersytecie w Berlinie. Następnie, w 1856 r., uzyskał doktorat w zakresie historii, filozofii i studiów klasycznych na uniwersytecie w Halle. Należy dodać, że w czasie studiów berlińskich w 1853 r. M. Jastrow uzyskał ordynację rabiniczną – smichę od rabina Mosesa Feilchenfelda z Rogoźna. W 1857 r. została ona potwierdzona przez rabina Drezna Wolfa Landaua oraz przez rabina z Berlina, zdecydowanego zwolennika reformy judaizmu, Michaela Sachsa. Dzięki temu mógł podjąć pracę nauczyciela w religijnej szkole żydowskiej w Berlinie. Poszukiwał także pracy w charakterze kaznodziei lub rabina w Gorzowie Wielkopolskim oraz  w Stargardzie Szczecińskim, niestety bez powodzenia. W 1858 r. nadarzyła się okazja objęcia posady kaznodziei w Warszawie w postępowej synagodze (zwanej także niemiecką) przy ul. Daniłowiczowskiej, którą M. Jastrow uzyskał dzięki wsparciu ze strony opuszczającego Warszawę rabina Abrahama Meyera Goldschmidta. Przed objęciem stanowiska kaznodziei w Warszawie, co nastąpiło w sierpniu 1858 r., M. Jastrow w maju tegoż roku poślubił  Berthę Wolfssohn, pochodzącą z Poznania (przy okazji należy zwrócić  uwagę na pomyłkę na str. 61 recenzowanej pracy, gdzie podano jako datę ślubu rok 1868). Kolejny, drugi, rozdział pt. Jastrow w Warszawie 1858–1862 stanowi najobszerniejszy fragment rozprawy. W dziewięciu podrozdziałach autor przed- stawił działalność religijną (jako kaznodziei), społeczną, oświatową i polityczną M. Jastrowa. Poza wygłaszaniem kazań w języku polskim, z inicjatywy  M. Jastrowa wprowadzono także zwyczaj odmawiania niektórych modlitw  w językach niemieckim i polskim. Poza pełnieniem funkcji kaznodziei, Jastrow był także zobowiązany do kierowania „szkółką religijną dla uczniów staro-   259 zakonnych do szkół chrześcijańskich uczęszczających”, która została urucho- miona przy postępowej synagodze 1 grudnia 1859 r. W szkole tej obok klasy męskiej istniała także klasa dla dziewcząt, a szczególnym wydarzeniem była zorganizowana przez Jastrowa w maju 1860 r. wspólna konfirmacja dziewcząt  i chłopców, co zostało dobrze przyjęte przez jeszcze nielicznych zwolenników reformy judaizmu, natomiast niechętnie przez większość społeczności żydow- skiej w Warszawie.  M. Galas wiele miejsca poświęcił na ukazanie aktywności Jastrowa w życiu umysłowym ówczesnej elity postępowych Żydów w Warszawie. Był on bowiem jednym z organizatorów i aktywnych uczestników działań w powstałym przy synagodze postępowej stowarzyszeniu „Lamdej Tora”, którego zadaniem było organizowanie pomocy dla Żydów, absolwentów Szkoły Rabinów lub Szkoły Głównej, którzy chcieliby się kształcić w świeckich i żydowskich uczelniach teologicznych, głównie w Berlinie i we Wrocławiu. M. Jastrow, dzięki bezpo- średnim kontaktom ze środowiskiem postępowych Żydów w tych ośrodkach, umożliwił studia teologiczne kilku osobom z Warszawy. Kolejnym miejscem aktywności Jastrowa w środowisku postępowych Żydów warszawskich był salon młodej inteligencji żydowskiej, który funkcjo- nował w domu Henryka Toeplitza. Dyskusje, którym najczęściej przewodził właśnie M. Jastrow, obejmowały aktualne sprawy sytuacji politycznej  w Królestwie Polskim, problemy z zakresu historii Żydów, ich religii i kultury, jak również kwestie spolonizowania społeczności żydowskiej poprzez studia nad literaturą i historią Polski. Zdaniem autora, Jastrow w poważnym stopniu przy- czynił się do powstania polskojęzycznego postępowego czasopisma „Jutrzenka. Tygodnik dla Izraelitów Polskich”, które wydawał w latach 1861–1863 Daniel Neufeld.  Ważną sprawą dla środowiska postępowych Żydów w Królestwie Polskim była edukacja dzieci i młodzieży żydowskiej. W 1861 r. M. Jastrow przygo- tował specjalny memoriał zawierający propozycje reformy edukacji i szkół żydowskich, który przesłano do Komisji Rządowej Wyznań Religijnych  i Oświecenia Publicznego. W dokumencie tym, który obejmował także opis stanu szkolnictwa żydowskiego w Warszawie, Jastrow proponował, aby dzieci żydowskie uczęszczały do szkół publicznych, a religijne szkoły żydowskie winny jedynie uzupełniać ich wiedzę z zakresu religii i historii Żydów. Dojście do takiej sytuacji miało być procesem, ściśle związanym z równouprawnieniem społeczności żydowskiej. W konsekwencji miało to doprowadzić do „ucywilizo- wania” Żydów, aby stali się „Polakami wyznania mojżeszowego”. W kolejnych fragmentach omawianego rozdziału M. Galas, poprzez analizę kazań M. Jastrowa, ukazał proces stopniowego angażowania się warszawskiego kaznodziei w sprawy społeczeństwa polskiego. W swych wystąpieniach, kiedy mówił o Polakach lub Polsce, często starał się wpajać swoim współwyznawcom miłość do „braci, z którymi ich łączy wspólna ojczyzna”, jak również „miłość   260 dla mowy i nauki ojczystej”. Zdaniem autora, M. Jastrow, obok znanego rabina Warszawy Bera Meiselsa, przyczynił się w poważnym stopniu do tzw. zbratania żydowsko-polskiego w okresie napięć i demonstracji w 1861 r., którego symbo- lem był udział Żydów w sobotę 2 marca 1861 r., w demonstracyjnym pogrzebie pięciu ofiar demonstracji na Krakowskim Przedmieściu z 27 lutego 1861 r. Jak wiadomo, udział M. Jastrowa w tym wydarzeniu został utrwalony na obrazach Aleksandra Lessera i Henryka Pilattiego. W 1861 r. w okresie do aresztowania w nocy z 9 na 10 listopada i uwięzienia wraz z Berem Meiselsem i Izaakiem Kramsztykiem w Cytadeli, M. Jastrow w wielu wystąpieniach podnosił sprawę wspólnego losu ciemiężonych przez carat Polaków i Żydów. Autor wykorzystał w tym wypadku wydaną anonimowo w Lipsku, w języku niemieckim, pracę poświęconą wydarzeniom w Królestwie Polskim w latach 1855–1863 poprze- dzającym powstanie styczniowe (Die Vorlaufer des polnischen Aufstandes. Beitrage zur Geschichte des Konigreichs Polen zum von 1855 bis 1863), która została przygotowana na podstawie felietonów Jastrowa, publikowanych anoni- mowo w berlińskim „National–Zeitung”.  Aresztowanie M. Jastrowa, a następnie, jako obywatela obcego państwa, wydalenie go w lutym 1862 r. poza granice Królestwa Polskiego, zakończyło jego kilkuletnią działalność w Warszawie. M. Galas szczegółowo opisując jego aktywność, także polityczną, zwłaszcza w 1861 r., z pewną przesadą nazwał Jastrowa „rewolucjonistą”.  Po wyjeździe z Warszawy M. Jastrow przez krótki czas, między wrześniem a listopadem 1862 r., był rabinem w Mannheim w Badenii, gdzie jednak tylko część społeczności żydowskiej, głównie zwolennicy reformy judaizmu, przyjęła go z entuzjazmem. Zapewne konfliktowa sytuacja w Mannheim, jak również wielokrotne zaproszenia z Komitetu Synagogi przy ul. Daniłowiczowskiej  w Warszawie spowodowały, iż już w listopadzie 1862 r. wrócił do swej wspól- noty w tym mieście. W Warszawie, poza obowiązkami kaznodziei M. Jastrow działał we wspomnianym już stowarzyszeniu „Lamdej Tora”, jak również pisał artykuły publicystyczne, w części anonimowe, do „Jutrzenki”. M. Galas nie wyjaśnia dokładnie dlaczego po wybuchu powstania styczniowego, już w lutym 1863 r. Jastrow, po nieznanym bliżej wypadku, wyjechał na leczenie do Szwaj- carii. Następnie, po powrocie w lipcu tego roku z całą rodziną wyjechał ponownie do Colberga. Niestety, nie mógł już wrócić do Królestwa Polskiego, ponieważ władze pruskie cofnęły mu paszport. Kolejnym miastem, gdzie w 1864 r. M. Jastrow został rabinem, była Wormacja w Nadrenii. Niestety i tutaj tylko część z 800 miejscowych Żydów popierała jego koncepcje reformy judaizmu, większość była ortodoksyjna  i wroga wszelkim zmianom. W 1865 r. oskarżono go nawet o kontakty z maso- nami. Mimo dużej popularności jego kazań oraz publicznych wykładów zarówno wśród części Żydów, jak i chrześcijan, Jastrow nie czuł się tu dobrze. Podobno był także inwigilowany przez policję, zapewne ze względu na swoją   261 postawę polityczną w Warszawie. Ostatecznie w 1866 r. przyjął zaproszenie  z Filadelfii w Stanach Zjednoczonych, gdzie objął stanowisko rabina i kazno- dziei w kongregacji Rodeph Shalom.  W drugiej części pracy pt. Stany Zjednoczone, M. Galas w pięciu rozdzia- łach przedstawił działalność M. Jastrowa jako kaznodziei i rabina w kongregacji Rodeph Shalom w Filadelfii, jak również jego walkę ze zwolennikami radykalnej reformy judaizmu oraz pracę społeczną i naukową, m. in. w Jewish Publication Society, pracę nad 12-tomową The Jewish Encyclopedia, opraco- wanie anglojęzycznego słownika A Dictionary of the Targumim, The Talmud Babli and Yerushalami, and the Midrashic Literature, objaśniającego Talmud  i literaturę midraszową.  Druga część recenzowanej rozprawy została przygotowana na podstawie materiałów archiwalnych oraz literatury, które autor zebrał w Stanach Zjednoczonych. W kolejnych rozdziałach M. Galasowi udało się przedstawić  w interesujący sposób niezwykle ciekawe, a jednocześnie złożone życie religijne Żydów amerykańskich. M. Jastrow, wybitny kaznodzieja i rabin, zwolennik reformy judaizmu, na ziemi amerykańskiej musiał jednak zdecydowanie przeciwstawiać się reformie zbyt radykalnej, która – jego zdaniem – mogła prowadzić do odejścia od judaizmu. Sam Jastrow był zwolennikiem wyjścia Żydów z tradycyjnego „getta” i pełnoprawnego uczestnictwa w życiu krajów zamieszkania. Winno temu służyć świeckie wykształcenie. Wierzył jednak jednocześnie, że podstawa judaizmu tkwi  w Objawieniu, Biblii i Talmudzie. Odrzucał wiarę w Mesjasza i odbudowę Świątyni, ale był zdecydowanym przeciwnikiem radykalnych zmian w liturgii. Jego wieloletni konflikt z radykalnymi reformatorami, którym przewodził rabin z Cincinnati Isaac Wise, doprowadził ostatecznie w 1886 r. do przejścia Jastrowa na pozycje konserwatywne. Ostatecznie autor zaliczył swojego bohatera do zwolenników judaizmu historyczno-pozytywnego, którzy w 1886 r. powołali Jewish Theological Seminary Associaton w celu kształcenia rabinów w duchu szacunku dla tradycji i historii judaizmu. Niestety jednak  w konsekwencji tej decyzji M. Jastrow ostatecznie przegrał ze zwolennikami radykalnej reformy także w swojej kongregacji Rodeph Shalom, gdzie  w 1892 r. musiał odejść na emeryturę. Istotnym osiągnięciem pracy M. Galasa jest ukazanie osiągnięć Jastrowa, zwłaszcza na niwie naukowej. Jak już wspomniano wyżej, szczególnie ważnym jego dziełem był Słownik Jastrowa, który umożliwił dostęp do literatury rabinicznej anglojęzycznym studentom i badaczom. Ważny był także jego udział w przygotowaniu dla 12-tomowej The Jewish Encyclopedia, problemów obej- mujących Talmud i literaturę talmudyczną, jak również kwestie dotyczące historii Izraela i literatury biblijnej.  Całość pracy M. Galasa oceniam zdecydowanie pozytywnie. Autor nie tylko w sposób niezwykle interesujący przedstawił życie i działalność religijną,   262 społeczną, polityczną i naukową wybitnego przedstawiciela nurtu reforma- torskiego w XIX-wiecznym judaizmie, jakim był Marcus Jastrow, ale także ukazał skomplikowane dzieje reformy judaizmu zarówno w Europie, w tym na ziemiach polskich, jak i w Ameryce. Należy dodać, że problematyka ta  w polskiej literaturze historycznej, obejmującej dzieje Żydów, była dotąd znana w niewielkim tylko stopniu. Wiesław Puś 

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/11365/1/15%20Pus.pdf

Michał Galas, „Rabin Markus Jastrow i jego wizja reformy judaizmu. Studium z dziejów judaizmu w XIX wieku”, Kraków 2007, ss. 335

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Michał Galas, „Rabin Markus Jastrow i jego wizja reformy judaizmu. Studium z dziejów judaizmu w XIX wieku”, Kraków 2007, ss. 335

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w