Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 4 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Suburbanizacja obszarów wielkomiejskich w Polsce   Tradycyjnie w polskiej demografii pod pojęciem wielkiego miasta rozumie się miasto posiadające przynajmniej 500 tys. mieszkańców. Warunek ten spełnia obecnie 5 miast – według ich wielkości odpowiednio Warszawa, Kraków, Łódź, Wrocław, Poznań (tab. 1). W dającej się przewidzieć przyszłości żadne z pozostałych miast nie wejdzie do tego grona, choć Gdańskowi brakuje obecnie niecałe 40 tys. osób (najmniejsza różnica wystąpiła w 1987 r., kiedy brakowało nieco mniej niż 31 tys.). Jednocześnie prognozy demograficzne wskazują, iż powyższa lista ulegnie skróceniu, albowiem już za 10 lat „wypadnie” z niej Poznań, zaś pod koniec obecnego półwiecza również i Łódź. W przypadku pozostałych miast spodziewane są albo stabilizacja liczby mieszkańców (Warszawa), albo powolny spadek (Kraków, Wrocław). Nie oznacza to jednak, iż w ślad za tymi zmianami ulegnie znaczącemu zmniejszeniu się potencjał demograficzny, społeczny i gospodarczy największych, polskich miast. Przeciwdziałać temu będzie zjawisko suburbanizacji. Suburbanizacja jest jednym z etapów rozwoju miast, możliwym dzięki pojawieniu się dostępnych dla każdego transportu i komunikacji. Miasta-molochy, powstałe na etapie industrializacji (przede wszystkim na etapie standaryzacji produkcji i produkcji masowej), poczynają na etapie serwicyzacji gospodarki (tj. przejmowania przez usługi niematerialne, polegające na obróbce informacji, roli silnika napędzającego gospodarkę) tracić mieszkańców – niezadowolonych z jakości życia w wielkich miastach (hałas, duża gęstość zabudowy i zaludnienia, brak zieleni, miejsc wypoczynku i zabaw dla dzieci, niezadowolenie z degradacji przestrzeni publicznej czy z posiadanych sąsiadów) – decydujących się na osiedlenie się w sąsiedztwie miejsca dotychczasowego zamieszkiwania. Dostępność samochodów, jak i rozwój transportu publicznego, umożliwiają codzienny przejazd między domem znajdującym się na terenie podmiejskim a umiejscowionymi w wielkim mieście pracą i miejscem wydatkowania zarobionych środków (zakupy, wolny czas). Można w ten sposób oprócz korzyści z bliskości miasta (wysokiej jakości, dobrze płatne miejsca pracy; dostęp do szerokiego asortymentu dóbr i usług konsumpcyjnych) odnosić korzyści z mieszkania na wsi (cisza, bliskość zieleni, posiadanie miejsca do zabaw dla dzieci, brak kłótliwych sąsiadów czy problemów z parkowaniem). W rezultacie następuje proces „rozlewania się” miast, których najbliższe, „wiejskie” otoczenie zmienia się w sieć uliczek z jednorodzinnymi domami, pozbawionymi najczęściej rozbudowanej, czy choćby dostosowanej do zaspokajania podstawowych i tych nieco bardziej wyszukanych potrzeb swych mieszkańców. W rezultacie muszą oni – pomijając dojazdy do pracy – często odwiedzać miejskie centrum, w celu zrobienia zakupów, skorzystania z usług, czy rekreacji. Pojawiają się w efekcie tzw. obszary metropolitarne. Są to obszary o wysokiej gęstości zaludnienia, składające się z rdzenia o charakterze wielkomiejskim, oraz otaczających go terenów podmiejskich, powiązanych silnymi więziami gospodarczymi, infrastrukturalnymi, komunikacyjnymi, odznaczające się bardzo Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  silnym natężeniem migracji cyrkulacyjnych (tj. wahadłowych, odznaczających się cyklicznymi dojazdami, najczęściej w cyklu dobowym lub tygodniowym) w ramach swych granic. W przypadku polskich, wielkich miast również zauważyć można proces rozbudowywania się obszarów metropolitarnych (tab. 1). Tabela 1 Zmiany liczby ludności obszarów metropolitarnych wielkich miast w latach 1995-2050 Obszar 1995 2000 2005 2010 2014 2020 2030 2040 2050 Liczba ludności powiatów ziemskich wchodzących w skład obszaru metropolitarnego (w tys.) Warszawa 911,4 977,9 1017,7 1094,6 1141,9 1208,0 1294,6 1361,9 1424,2 Kraków 327,8 338,0 349,1 372,8 388,6 411,7 441,7 463,1 480,6 Łódź 375,6 373,5 374,9 383,3 385,6 387,3 385,6 378,7 371,4 Wrocław 216,1 218,8 227,2 251,6 267,1 286,9 314,9 337,0 357,3 Poznań 240,7 260,5 288,0 330,2 358,9 399,6 456,4 505,5 554,6 Liczba ludności powiatów grodzkich wchodzących w skład obszaru metropolitarnego (w tys.) Warszawa 1635,1 1672,4 1697,6 1700,1 1735,4 1748,0 1755,5 1752,2 1768,4 Kraków 745,0 758,7 756,6 757,7 761,9 759,2 749,3 728,0 710,5 Łódź 823,2 798,4 767,6 730,6 706,0 668,4 606,8 542,7 484,8 Wrocław 642,0 640,6 635,9 630,7 634,5 625,5 611,4 591,4 577,7 Poznań 581,2 582,3 567,9 555,6 545,7 526,1 488,2 443,7 402,1 Liczba ludności obszaru metropolitarnego ogółem (w tys.) Warszawa 2546,5 2650,3 2715,3 2794,7 2877,4 2956,0 3050,1 3114,1 3192,6 Kraków 1072,8 1096,8 1105,7 1130,6 1150,5 1170,9 1191,0 1191,1 1191,1 Łódź 1198,8 1171,9 1142,5 1113,9 1091,7 1055,7 992,5 921,4 856,2 Wrocław 858,0 859,4 863,1 882,3 901,5 912,5 926,3 928,3 935,0 Poznań 821,9 842,8 855,9 885,9 904,6 925,7 944,6 949,2 956,7 Odsetek ludności obszaru metropolitarnego zamieszkujący miasto-rdzeń (jako % ogółu mieszkańców) Warszawa 64,2 63,1 62,5 60,8 60,3 59,1 57,6 56,3 55,4 Kraków 69,4 69,2 68,4 67,0 66,2 64,8 62,9 61,1 59,7 Łódź 68,7 68,1 67,2 65,6 64,7 63,3 61,1 58,9 56,6 Wrocław 74,8 74,5 73,7 71,5 70,4 68,5 66,0 63,7 61,8 Poznań 70,7 69,1 66,4 62,7 60,3 56,8 51,7 46,7 42,0 Źródło: obliczenia własne na podstawie Banku Danych Lokalnych GUS  Następuje w efekcie proces zmniejszania się dynamiki przyrostu liczby ludności w mieście-rdzeniu, a od pewnego momentu wręcz spadek jego populacji, a jednocześnie obszar metropolitarny zwiększa swe zaludnienie dzięki coraz wyraźniejszemu koncentrowaniu się ludności na terenach podmiejskich, okalających wielkie miasto1.                                                  1 Na potrzeby niniejszego opracowania dokonano założenia, iż w skład obszarów metropolitarnych wchodzą – oprócz miast-metropolii następujące powiaty ziemskie: metropolia warszawska – legionowski, miński, nowodworski, otwocki, piaseczyński, pruszkowski, warszawski zachodni, wołomiński; metropolia krakowska – krakowski, wielicki; metropolia łódzka – brzeziński, łódzki wschodni, pabianicki, zgierski; metropolia wrocławska – średzki, trzebnicki, wrocławski; metropolia poznańska – poznański. Z reguły zatem obszar metropolitarny kończy się ok. 15-20 km od granicy wielkiego miasta, wyjątkiem jest Warszawa, w przypadku której odległość ta jest większa, wynosząc ok. 25 km. Zdawać sobie należy sprawę, że wykorzystany powyżej podział nie do końca pokrywa się z istniejącymi typologiami, bazującymi na wiedzy o intensywności migracji Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Proces suburbanizacji „po polsku” – choć każde z wielkich miast posiada swoją specyfikę – można opisać jako zwiększanie się liczby bezwzględnej mieszkańców terenów podmiejskich przy stabilnej lub nawet zmniejszającej się liczbie mieszkańców miasta-rdzenia. W rezultacie szybko zmniejszała się i będzie się nadal zmniejszać ważność populacji mieszkającej w wielkim mieście wśród ludności metropolii ogółem (tab. 1). O ile 20 lat temu ludność ta odpowiadała za 65-75% ludności obszaru metropolitarnego ogółem, o tyle dziś odsetek ten mieści się w przedziale 60-70%, zaś w perspektywie 15 lat dojść ma do poziomu 52-66%, aby w połowie stulecia – zgodnie z prognozami GUS – osiągnąć poziom 42-60%. Zastanawiać może bardzo duże zróżnicowanie sytuacji poszczególnych miast. W teorii odzwierciedlać to może przede wszystkim zamożność ludności danego miasta i jakość życia w nim (np. dostępność terenów zielonych, jakość budynków mieszkalnych, gęstość zaludnienia) oraz jakość infrastruktury transportowej terenów okalających(drogi, transport publiczny). Choć jako czynnika różnicującego doszukiwać się można i preferencji odnośnie do miejsca zamieszkiwania. Miastem odznaczającym się już i dziś najwyższym poziomem zaawansowania procesu suburbanizacji jest Poznań, w przypadku którego jednocześnie zaobserwować można najwcześniej zaczynający się masowy odpływ ludności wielkomiejskiej na tereny podmiejskie. Poznań pozostać ma liderem suburbanizacji i w przyszłości, a w dużej mierze będzie to spowodowane relatywnie wysokim – w porównaniu z Warszawą, Wrocławiem i Krakowem (rys. 1) – odpływem imigrantów skoncentrowanym na terenach okalających to miasto. Ci bowiem napływający do miasta przez pierwszych kilka, kilkanaście lat swego zamieszkiwania do momentu „zasiedzenia” (tj. osiągnięcia stabilnej sytuacji ekonomicznej i rodzinnej) z reguły zamieszkują w mieście.  Rysunek 1 Natężenie migracji wewnętrznych w wielkich polskich miastach w latach 1999-2013 (w przeliczeniu na 1000 osób) 0510151999 2004 2009ŁódźWarszawaKrakówPoznańWrocław 051015201999 2004 2009ŁódźWarszawaKrakówPoznańWrocław Współczynniki napływu Współczynniki odpływu -6-4-202461999 2004 2009ŁódźWarszawaKrakówPoznańWrocław Współczynniki salda migracji Źródło: opracowanie własne na podstawie Banku Danych Lokalnych GUS                                                                                                                                                         cyrkulacyjnych – np. w przypadku łódzkiego obszaru metropolitarnego do zaliczonych powyżej powiatów zaliczane są gminy: Łask i Wodzierady oraz gmina miejska i wiejska Zduńska Wola. Dostępna prognoza GUS z 2014 r. odnosi się jednakże tylko do powiatów jako najmniejszych uwzględnionych jednostek administracyjnych, co ze względów praktycznych wymusza taką a nie inną definicję obszarów metropolitarnych. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 4  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  Z perspektywy własnego, łódzkiego podwórka warto stwierdzić, że obserwowany spadek liczby ludności Łodzi w trakcie ostatniego ćwierćwiecza o 150 tys., podobnie jak przewidywany dalszy spadek, nie był, nie jest i nie będzie rekompensowany wzrostem liczby ludności terenów okalających. W przypadku wszystkich pozostałych miast doświadczających – poza Warszawą – prędzej czy później spadku liczby mieszkańców zmiany te z nawiązką rekompensowane są zwiększaniem się populacji powiatów ziemskich położonych wokół stolicy regionu. Łódzki obszar metropolitarny tymczasem doświadcza depopulacji, liczba mieszkańców terenów okalających Łódź bowiem odznacza się stagnacją, w żaden sposób nie wyrównując spadku liczbowego ludności miasta wojewódzkiego. Patrząc na problemy wyłaniające się z suburbanizacji największych polskich miast, zauważyć należy, iż należą do nich nie tylko konieczność rozbudowy infrastruktury zapewniającej ludności żyjącej na terenach podmiejskich techniczne udogodnienia takie jak w mieście, ale przede wszystkim konieczność rozbudowy transportu publicznego, umożliwiającego przemieszczanie się w ramach obszarów metropolitarnych bez nadmiernego korzystania z samochodów. Dotyczy to zwłaszcza dojazdów do szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (zazwyczaj młodzież z suburbiów uczy się w szkołach w mieście metropolitarnym). Zazwyczaj pomijanym, długookresowym skutkiem procesu suburbanizacji jest zmiana struktury ludności terenów miejskich i podmiejskich, analizowanej z perspektywy wieku i poziomu zamożności. Suburbanizacja bowiem, z jednej strony, „wysysa” osoby w sile wieku, bardzo często posiadające potomstwo, prowadząc do postarzenia ludności miasta, a odmłodzenia terenów podmiejskich. Z drugiej zaś wyjeżdżają osoby o stabilnej sytuacji zawodowej z dochodami ponadprzeciętnymi, co oznacza zwiększanie się wśród pozostających w miastach osób odsetka mieszkańców o niższych dochodach. Wpływa to zarówno na dochody gmin (obniżając dochody miast, a podwyższając przychody gmin podmiejskich), jak i na ich długookresowe wydatki, albowiem miasta będą musiały w przyszłości rozwiązać problem nadreprezentacji starszej, ubogiej, wymagającej usług opiekuńczo-pielęgnacyjnych populacji. 

Suburbanizacja obszarów wielkomiejskich w Polsce

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/11164/1/2015-04%20Suburbanizacja.pdf

Suburbanizacja obszarów wielkomiejskich w Polsce

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)