Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Kostić-Golubitić, Mirjana

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Mirjana Kostić-GolubicićHOM ONIM IA M IĘDZYJĘZYKOW A JAKO PROBLEM  GLOTTODYDAKTYCZNY W NAUCZANIU JĘZYKA POLSKIEGO NA UNIWERSYTECIE W BELGRADZIECzteroletnie studia polonistyczne (język, literatura i kultura polska) stanowią szczególną i samodzielną grupę na Katedrze Slawistyki Wydziału Filologicznego Uniwersytetu w Belgradzie.Kiedy jest mowa o nauczaniu języka polskiego, nie możemy pominąć dwu znaczących faktów: 1) po czterech latach studiów (przy czym studenci zaczynają naukę od początków, „od zera”) studenci powinni opanować język polski w tej mierze, w jakiej studenci uczący się języków światowych (8 lat nauki lub więcej) i 2) liczba miejsc przydzielonych przez Ministerstwo Oświaty (10-15) warunkuje liczbę nauczycieli akademickich, a to ma bezpośredni związek z planami dydaktycznymi i programem.Nauczanie języka polskiego na Wydziale Filologicznym daje wykształcenieo profilu filologicznym, w związku z tym narzuca to szukanie określonych celów i zadań oraz adekwatnych form i metod realizowania. Efekt końcowy, jakim jest uzyskanie dyplomowego polonisty (o wykształceniu filologicznym), zakłada istnienie pewnych programów o określonym profilu, warunków wstępnych dla prawidłowego procesu kształcenia i wychowania.Przy programowaniu nauczania trzeba mieć na uwadze to, że proces nauczania musi bazować na umysłowej, pamięciowej pracy studenta (tzn. rozumienie -  zapamiętanie), co przez zastosowanie tzw. świadomie analitycz-nego podejścia w nauczaniu doświadcza się i na makroorganizacji nauczania (ogół studiowanych przedmiotów) i na mikroplanie (pojedynczo w każdej dyscyplinie). Nauczanie języka obcego w szkole wyższej (profil filologiczny) musi odbywać się w zgodzie z teoretycznymi i praktycznymi aspektami, a to znaczy -  w zgodzie z metodyką nauki o języku i metodyką praktycznegonauczania języka obcego. Na wszystkim poziomach nauczania: ortografii, gramatyki czy przy opanowaniu słownictwa trzeba kierować się tymi samymi zasadami programowania nauczania.Za punkt wyjścia weźmiemy rozumienie nauczania jako zbioru pod-stawowych komponentów procesu nauczania, które określają i warunkują selekcję materiału nauczanego, sposób jego prezentowania, treść, metodę i środki nauczania1.Na polonistyce belgradzkiej (językoznawstwo) pracuje dwu wykładowców, asystent i lektor, nie są więc oni w stanie zaspokoić wymagań studentów. Nauczyciele są więc zmuszeni odsyłać studentów do pracy samodzielnej, wskazując im jak pracować, aby przy minimalnym czasie uzyskać maksymalne rezultaty: tu należy autom atyzacja częściowych umiejętności, praca ze słownikiem, językowa intuicja itp. Rezultatem takiej interakcji nauczyciela i studenta w procesie nauczania, będzie szukanie przez studentów niefor-malnych dróg doskonalenia języka (kontakty z nosicielami języka, śledzenie aktualnych wydarzeń kulturowych, samodzielne tłumaczenie i inne formy).Kiedy mówimy o nauczaniu języka polskiego jako obcego na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu w Belgradzie, nie możemy zapominać o takich czynnikach jak  1) język polski nie jest przedmiotem wykładowym i 2) wpływ języka ojczystego (serbskiego) w procesie nauczania.Język polski na belgradzkim uniwersytecie uczony jest jako język zawodu, nie w celu późniejszego zastosowania w procesie nauczania. Jest to także istotne przy programowaniu nauczania, bo chociaż studenci polonistyki w czasie studiów przygotowują się do późniejszej pracy translatorskiej, nie można wykluczyć faktu, że może któryś z nich będzie uczył prywatnie języka polskiego. W tym kontekście trzeba przyjrzeć się międzyjęzykowym homonimom, tzn. nie tylko jako translatorskiemu problemowi (fałszywi przyjaciele tłumacza), ale spojrzeć na nie szerzej jako na teoretyczno-praktyczny problem.W procesie nauczania języka polskiego kluczową rolę odgrywa wpływ języka ojczystego (tj. serbskiego). Polski i serbski to genetycznie pokrewne języki, ale w następstwie wzajemnego oddalania się od języka prasłowiańskiego, w historycznym rozwoju wykazują teraz znaczące, typologiczne różnice na fonologicznym, gramatycznym, leksykalnym, stylistycznym i kulturowym planie. W czasie przyswajania języka polskiego u naszych studentów dochodzi do facylitacji -  tzn. pozytywnego transferu znajomości i umiejętności z ojczystego języka, co znacznie ułatwia proces uczenia języka polskiego szczególnie w początkowej fazie i przy opanowaniu prostych form (dzięki możliwości intuicji, opartej na międzynarodowych analogiach). Tymczasem,1 A. H. Щ у к и н  (ред.), Методика преподавания русского языка как ииострашюго, Москва 1990, с. 17.w trakcie kolejnych etapów uczenia języka polskiego dochodzi do silnego negatywnego transferu (interferencji), co doprowadza najpierw do stagnacji, także i do zaległości, a czasem do bardzo poważnych błędów językowych (w mówieniu lub pisaniu) w okresie kiedy uaktywniają się sytuaqe mówienia (akty mowy). Mając stale na względzie konieczność symbiozy teoretycznego i praktycznego aspektu w nauczaniu języka obcego, musimy podkreślić, że teoretyczne poznawanie tożsamości, podobieństw i różnic między polskim i serbskim systemem, to jeden z obligatoryjnych składników nauczania. Teoretyczne konfrontowanie ma na celu systematyczny opis podobieństw i różnic między dwoma językami, szukanie przyczyn, odkrywanie charak-terystycznych, historycznych prawideł i współczesnych tendencji w rozwoju obu języków oraz badanie kontaktów i wzajemnych wpływów. Praktyczną część porównywania dwu systemów wykonuje się w celu przezwyciężenia problemów w przyswajaniu języka polskiego, które są rezultatem interferencji, praktycznego zastosowania kontrastow ania jako metodycznego ogniwa w nauczaniu języka polskiego i określenia metodycznej ważności podobieństw i różnic między porównywanymi językami (w celu wydzielania metodycznie relewantnych zjawisk, które stymulują pozytywny transfer lub interferencję). Opracowanie typologicznych i częściowych identyczności, podobieństw i różnic między polskim i serbskim według naszych aktualnych programów nauczania2 nie jest wydzielone jak osobny przedmiot studiów filologicznych, ale dokonuje się konsekwentnie i systematycznie przez wbudowywanie porównawczego aspektu w materiał teoretyczny (jako język polski dla I i II roku -  wykłady i ćwiczenia).Zanim przejdziemy do średniego poziomu uczenia języka polskiego jako obcego, konieczne jest wyjaśnienie metodycznego terminu „etapy w nau-czaniu” . Biorąc pod uwagę fakt, że język polski w Serbii nigdy nie był przedmiotem wykładowym, musimy stwierdzić, że u nas jest bardzo mało prac, które poświęcone byłyby dydaktyce, a o homonimii międzyjęzykowej jako o glottodydaktycznym problemie w serbskiej polonistyce do dnia dzisiejszego jeszcze nie pisano3. W rosyjskiej metodycznej literaturze znajdujemy terminy: „начальный” , „базовы й” , „средний” , „продвинуты й” , „повышенный” , „высший” itp. (odpowiedniki w języku serbskim: почетна,2 W programach nauczania ustanowione są przedmioty, które studiuje się na konkretnym  poziomie nauczania, ich kolejność według lat studiów, wzajemna korelacja i wymiar czasowy. Program nauczania to dokument, który przedstawia konkretyzację planu nauczania. (Definicje zaczerpnięte są z pracy: К. К о н ч а р е в и В ,  Настава страног je3UKa на филолошким cmydujoMa; meopuja и пракса, Београд 1996).3 Pierwszą obszerniejszą pracą z metodyki nauczania języków obcych w szkole wyższej w naszym środowisku jest monografia Ksenii Konczarewicz, Nauczanie ję zyk a  obcego na studiach filologicznych... z której zaczerpnęliśmy istotne definicje do ogólnej, teoretycznej części naszej pracy.основна, средньа, продужна, виша, найвиша етапа или ниво) со by odpowiadało polskiemu: początkowy, podstawowy, średni, przedłużony, wyższy, najwyższy etap albo poziom itp. Uważamy, że nauczanie języka polskiego na belgradzkiej polonistyce można podzielić na: fazę początkową, średnią, wyższą i najwyższą.Według programów nauczania przewidziano, że nauczanie języka polskiego na belgradzkim Wydziale Filologicznym w ciągu 4 lat toczy się w następujący sposób: na pierwszym roku studiów -  wykłady i ćwiczenia z fonetyki i fonologii, na drugim roku z morfologii, na trzecim z podstaw składni i wykłady z historii kultury polskiej i czwarty rok obejmuje ćwiczenia z tłumaczenia w dwu kierunkach -  tu są włączone i pozostałe językoznawcze dyscypliny jak np: fleksja, słowotwórstwo, podstawy leksykologii, stylistyka. Na wszystkich latach studiów, to znaczy na wszystkich poziomach nauczania, teorii towarzyszy obowiązkowe praktyczne nauczanie w postaci ćwiczeń lektorskich. Język polski ma status podstawowej dyscypliny, odnośnie do głównego przedmiotu studiów (równorzędnie z literaturą polską), i w procesie nauczania na wszystkich latach studiów stanowi przedmiot naukowego badania i środek komunikacji, za pomocą którego zdobywa się zawodową umiejętność. Nauczanie każdego języka obcego (w tym polskiego) opiera się treściowo i koncepcyjnie na psychologicznych i dydaktyczno-metodycznych czynnikach. Za pomyślność w nauczaniu języka na średnim poziomie uczenia (tu umieścilibyśmy leksykologię i problem homonimii językowej i międzyjęzykowej) odpowiadają w dużym stopniu indywidualne cechy: zdolności studenta, a szczególnie rozwój tzw. W-czynnika (łatwe odszukiwanie słów, bogactwo słownictwa, biegłe wyrażanie się), V-czynnika (zdolność rozumienia słów wypowiedzianych w treści), M-czynnika (zdolność zapa-m iętywania i reprodukow ania treści, które pam ięta się mechanicznie) i R-czynnika (zdolność rezonowania i szukanie ogólnych zasad, i wyciąganie wniosków z podanych informacji). W związku z tym, przyswajając homonimy międzyjęzykowe (leksykalno-semantyczne kategorie) można dostrzec różne kognitywne style w podejściu do materiału językowego: intuicyjno-zmysłowy i racjonalno-logiczny. Aby osiągnąć sukces w opanowaniu materiału, konieczna jest kombinacja obu kognitywnych podejść.O nauczaniu języka polskiego na uniwersytecie w Belgradzie można mówić w wielu aspektach. Wybraliśmy tylko jeden, który może odnosić się do średniego poziomu nauczania języka polskiego jako obcego. Praca ta stanowi próbę opisu jednego aspektu praktycznego nauczania języka obcego (w tym wypadku polskiego) studentów filologii, których językiem ojczystym jest język serbski.Dział językoznawstwa, przyjęty pod nazwą homonimii międzyjęzykowej, jest rezultatem językowej interferencji i stanowi jeden z najoczywistszych i najważniejszych problemów w konfrontacji języków pokrewnych. Sądzę,że problem międzyjęzykowej homonimii, który powoduje najczęstsze i naj-bardziej typowe błędy we wzajemnej komunikacji naszych dwu języków, zasługuje na uwagę. Zresztą, profesor Kosutić, który rozpoczął systematycz-ne nauczanie języka polskiego na uniwersytecie w Belgradzie jeszcze na początku tego wieku, w roku 1901, w swoich Wypisach z polskiego języka  literackiego wyodrębnił z tekstów literackich całą grupę (355) „słów, jed-nakowych albo podobnych w języku polskim i serbskim, ale różnego znaczenia”4. Wydzielanie takich słów, później nazwanych homonimami międzyjęzykowymi przez profesora Radowana Kośuticia, świadczy o bardzo ważnej roli, którą odgrywa ta kategoria leksykalno-semantyczna w językach spokrewnionych.Homonimia międzyjęzykowa zajmuje znaczące miejsce w konfrontatywno- typologicznym podejściu, przy analizie języka polskiego z perspektywy języka ojczystego (serbskiego), w celu ustanowienia genetycznych i typo-logicznych identyczności, podobieństw i różnic między nimi. Badanie hom o-nimii międzyjęzykowej narzuca się, chociażby przez to, że dla studentów polonistyki ich językiem ojczystym jest także język słowiański, tak więc, aby osiągnąć koordynacyjny bilingwizm, konieczne jest podkreślanie podo-bieństw i różnic w gramatycznych strukturach obu języków, tak aby uniemożliwić interferencję (negatywny transfer), a wykorzystać możliwości pozytywnego przeniesienia.Porównywanie dwu językowych systemów narzuca się już na pierwszych zajęciach, pierwszego roku studiów w ramach przedmiotu język polski I. Nadmieniamy, że porównywanie systemów odbija się na selekcji i prezentacji uczonych treści i wyborze metod uczenia. Już na pierwszych zajęciach nauczania języka polskiego studenci zapoznają się z pojęciem homonimii międzyjęzykowej i już wtedy wskazuje się im na dwa rodzaje formalnej identyczności i podobieństw: wydziela się homofony i homografy. W po-czątkowym etapie poznawania języka, konieczne jest prawidłowe ustawienie bazy artykulacyjnej. Jeżeli adekwatnej i prawidłowej wymowie nie poświęcamy w początkowej fazie uczenia wystarczającej uwagi, to późniejsza korekcja wymowy wymagać będzie długotrwałej i systematycznej pracy. Druga sprawa, o której musimy pamiętać, to konieczność systematycznej organizacji nauczania, konieczność wzajemnego powiązania elementów językowego systemu na wszystkich hierarchicznych poziomach.Tak więc homonimia na pierwszym roku nauczania występować będzie w tym zakresie, w jakim przejawia się w sztucznie wybranych przykładach, które ilustrują fonetyczno-fonologiczną charakterystykę języka polskiego porównywaną z serbskim. Na pierwszym roku studiów należy zwracać uwagę na homonimy międzyjęzykowe związane z:4 Р. К о ш у  т и п ,  Примери кньижевнога je3UKa польское, Београд 1901.1) oznaczaniem spółgłosek palatalnych np. poi. bić-być, serbskie бйти1, 6ujeM и бйти2, будем i pochodzący od nich rzeczownik poi. bicie, bycie serb. 6ńhe' (w języku polskim oznacza uderzenie -  przykład pierwszy, sposób zachowania się, postępowania, obcowania z ludźmi -  przykład drugi; w języku serbskim słowo 6ńhe‘ oznacza istotę);2) występowaniem kontynuantów prasłowiańskich nosówek np. poi. błąd w znaczeniu pomyłka, serb. блуд -  nierząd; rozpusta, rozwiązłość;3) alternacjami morfologicznymi samogłoski „ó” np. poi. bór w znaczeniu las, serb. бор1 w znaczeniu sosna, бор4 w znaczeniu bor,4) różnica między polską i serbską ortografią (etymologiczno-morfologiczna w stosunku do fonetycznej) np. poi. brzeg serb. брег, ale znaczenie zupełnie inne -  wzgórze albo pagórek;5) upodobnieniem pod kątem dźwięczności np. poi. brzydko a serb. брйтко (znaczy ostro) itp.5Po zakończeniu tzw. „etapu adaptacji” w przyswajaniu języka polskiego program nauczania dla drugiego roku przewiduje wykłady i ćwiczenia z morfologii. Miejsce i rola homonimii na tym etapie przejawiać się będzie w prezentowaniu morfologicznych struktur podobnych do tych, które występują na I roku, przy prezentowaniu fonetycznego i ortograficznego materiału. Ważnym elementem jest dobrze wybrany i racjonalnie podzielony materiał. Przykłady: czasowniki poi. brać — biorę, serb. брати-бёрем w znaczeniu zbierać, zrywać, rzeczowniki-czasowniki poi. obraz, obrazować, obrazowanie, serb. образ w znaczeniu policzek, przenośnie honor, образовати w znaczeniu utworzyć, stworzyć, kształcić [się], образованье w znaczeniu wykształcenie; poi. obradować serb. обрадовати w znaczeniu ucieszyć [się] itp.Nauczanie ukierunkowane na koordynatywny bilingwizm powinno na średnim etapie uczenia obejmować wykłady i ćwiczenia z leksykologii. Wiadomo, że opanowanie słownictwa jest jednym z najbardziej znaczą-cych i najbardziej złożonych obszarów nauczania języków obcych. Jeżeli traktujem y język jako  środek społecznej interakcji, a za podstaw ową uznajemy funkcję komunikatywną, to poznawanie leksyki wydaje się pod-stawowym elementem w osiąganiu skutecznej kom unikacji. Nauczanie leksyki na studiach filologicznych nie powinno ograniczać się tylko do ilościowego opanowania zasobu słów. I na tym etapie propaguje się sys-tematyczne podejście do leksykalnego materiału, to znaczy opanowanie leksykalnego minimum nie powinno ograniczać się do zwykłego zapamię-tywania różnych typów systematycznych więzi między nimi ale winno formować wyobrażenie o obiektywnie istniejących leksykalnych mikrosys- temach.5 Przykłady podajemy z następujących słowników: S ło w n ik  ję z y k a  po lsk ieg o , red. M. Szym-czak, Warszawa 1978-1981; Речник српскохрватскога кньижевног je3UKa, Нови Сад 1967-1973.Na średnim poziomie nauczania języka polskiego należy także zwrócić uwagę na homonimy leksykalne występujące w różnych częściach mowy-  w rzeczownikach, przymiotnikach, czasownikach, przysłówkach, ale również i tzw. semi-leksemach, jakie są np. wykrzykniki (pol. cha i serb. xä i xa-  oznacza wołanie, zachwyt, groźbę, niespodziankę, wątpienie itp.). Na III roku powinno przeprowadzić się systematyczny przegląd homonimów na poziomie leksyki i leksykologii. Podawać należy takie przykłady jak poi. Burek (nomen proprium) serb. бурек (apelativum) w znaczeniu przekładaniec z serem lub z mielonym mięsem, jak również przykłady terminów-nie-terminów (np. poi. czasownik serb. часовнйк w znaczeniu zegar itp.). Na IV roku na tekstach literackich pokazuje się różne typy homonimów. Podajemy tu tylko jeden przykład z Andricia (Przydrożne znaki):С тар ей  льуди HMajy чудну навику и неискоренльиву потребу да свуда и сваки час поминьу CBoje или туЬе године, да стално супротставльа]'у старост младости и да проклиньу ону прву а уздишу за овом другом. (Przekład polski: Starsi ludzie mają dziwne przyzwyczajenie i nie dającą się wykorzenić potrzebę, żeby wszędzie i o każdej porze mówić0 swoich lub cudzych latach, żeby ciągle przeciwstawiać starość młodości1 przeklinać tę pierwszą, a wzdychać za drugą)6.Na zakończenie chciałabym podsunąć następujące wnioski:1) na III roku studiów polonistycznych powinno się wprowadzić lek-sykologię jako obowiązkowy przedmiot studiów;2) w ramach przedmiotu leksykologia kilka ćwiczeń poświęcić na wpro-wadzenie wiedzy o homonimach międzyjęzykowych;3) na wyższym poziomie nauczania przy tłumaczeniu w dwu kierunkach wprowadzić jako obowiązkowe zaakcentowanie, że homonimy międzyjęzykowe są ważnym problemem translatorskim.Ta próba systematycznej analizy jednego segmentu teoretycznego i prak-tycznego nauczania na średnim poziomie języka polskiego ma na celu wywołanie dyskusji, która przyczyniłaby się do polepszenia i poprawy istniejących planów dydaktycznych i programów, a także do ogólnego rozwoju procesu dydaktycznego. W latach, w których belgradzka polonistyka wkroczyła w drugi wiek swojego istnienia, taka konferencja jak ta, stanowi wyjątkową okazję, aby wraz z kolegami z różnych stron świata rozpatrzyć aktualne programy, plany i poruszyć ważne zagadnienia, które wpłyną na rozwój i doskonalenie nauczania języka polskiego w naszym środowisku.6 И. А в д р и Ь ,  Знакови поред пута, Београд 1976; I. A n d r i ć ,  Przydrożne znaki, Warszawa 1986, s. 63-64.

Homonimia międzyjęzykowa jako problem glottodydaktyczny w nauczaniu języka polskiego na Uniwersytecie w Belgradzie

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/13011/1/kpc10Mirjana_Kosti%c4%87_Golubici%c4%87329_335.pdf

Homonimia międzyjęzykowa jako problem glottodydaktyczny w nauczaniu języka polskiego na Uniwersytecie w Belgradzie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Homonimia międzyjęzykowa jako problem glottodydaktyczny w nauczaniu języka polskiego na Uniwersytecie w Belgradzie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w