Zadanie pt. Digitalizacja i udostępnienie w Cyfrowym Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego kolekcji czasopism naukowych wydawanych przez Uniwersytet Łódzki nr 885/P-DUN/2014 zostało dofinansowane ze środków MNiSW w ramach działalności upowszechniającej naukę

Zarzycka, Grażyna

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Sprawdza się! Ewa Bajor, Eliza Madej, „Wśród ludzi i ich spraw. Kurs języka polskiego jako obcego dla humanistów (poziom średnio zaawansowany)&quot;, PWN, Warszawa-Łódź 1999.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Grażyna ZarzyckaSPRAWDZA SIĘ!Ewa B a j o r ,  Eliza M a d e j ,  Wśród ludzi i ich spraw. Kurs języka  polskiego jako obcego dla humanistów (poziom średnio zaawansowany), PWN, W arszawa-Łódź 1999Książka Wśród ludzi i ich spraw... jest najnowszym na polskim rynku podręcznikiem języka polskiego przeznaczonym dla -  jak  czytamy we wstępie -  „cudzoziemców uczących się języka polskiego w związku z przy-szłymi studiami akademickimi, głównie humanistycznymi [...], młodzieży polonijnej, która doskonali swoją polszczyznę w Polsce lub w krajach swego zamieszkiwania” , a także dla uczestników „lektoratów w kraju (uniwersytety, szkoły artystyczne) oraz za granicą” (Wśród ludzi..., s. 7).Autorkami książki są łódzkie autorki E. Bajor i E. Madej, od lat prowadzące kursy językowe i kulturowe w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi. W arto przypomnieć, że łódzki ośrodek specjalizuje się w nauczaniu kodów specjalistycznych języka polskiego -  np. tzw. języka medycznego, ekonomicznego i właśnie języka humanistycznego -  i jest obecnie najważniejszą i największą placówką kształcącą cudzoziemcówi przedstawicieli Polonii (głównie wschodniej, choć istnieje wiele wyjątków od tej reguły) przygotowujących się do podjęcia studiów w naszym kraju. Można więc powiedzieć, że książka Wśród ludzi i ich spraw... jest odpowiedzią na rzeczywiste zapotrzebowanie uczących się w Łodzi studentów, a zarazem wynikiem codziennej praktyki w ich nauczaniu. Ponieważ jednak tzw. język humanistyczny jest w większym stopniu, niż inne wyspecjalizowane kody, zbliżony do ogólnej odmiany języka polskiego, książka ta może być z po-wodzeniem stosowana na kursach o charakterze ogólnym, co autorki -  obie z dużym doświadczeniem pracy w zagranicznych uczelniach -  słusznie zauważają.Omawiana publikacja stanowi więc kontrpropozycję dla używanych w trakcie pracy z cudzoziemcami i Polonią podręcznikami napisanymi(w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych) przez pracowników Instytutu Polonijnego UJ, w tym przede wszystkim dla (jednego z najnowszych na naszym rynku) podręcznika Ewy Lipińskiej i Elżbiety Grażyny Dąmbskiej Kiedyś wrócisz tu, Universitas, Kraków 1997, przeznaczonego -  podobnie jak podręcznik łódzkich autorek -  dla tzw. studentów średnio zaawan-sowanych, choć w odróżnieniu od propozycji łódzkiej -  na kurs o charakterze ogólnym. Po kilku latach, które minęły od pojawienia się w Polsce pod-ręcznika krakowskiego oraz po nieco krótszej obecności na nim podręcznika łódzkich autorek, można stwierdzić, że -  przynajmniej w SJPC w Łodzi-  współegzystują one w przyjazny sposób, stając się ciekawymi pod względem metodologicznym i intelektualnym propozycjami, dostarczającymi uczącymi uczącym się bogatego materiału tekstowego.Różnice między obiema koncepcjami metodologicznymi omawiałam w innym tekście (zob. mój referat wygłoszony na konferencji zorganizowanej w Lublinie w 1999 r. przez Stowarzyszenie Bristol oraz Szkołę Języka Polskiego i Kultury Polskiej UMCS pt.: Etnocentryzm, polonocentryzm, wielokulturowość, wieloglosowość... -  opis orientacji obecnych w nauczaniu języków  obcych; w druku). Podstawowym celem niniejszej wypowiedzi będzie dokładniejsze przyjrzenie się walorom książki napisanej przez łódzkie autorki oraz temu, jak ta publikacja zafunkcjonowała w praktyce dydak-tycznej. W niektórych punktach analizy odniesienie się do podręcznika krakowskiego, jak i do pewnych założeń programowych, które narodziły się w Krakowie, będzie jednak nieodzowne.Omówienie podręcznika Wśród ludzi i ich spraw... pragnę rozpocząć od jego kompozycji oraz zawartości tematycznej. Tak więc podręcznik składa się z piętnastu jednostek lekcyjnych, które tematycznie rozwijają kilka ważnych zagadnień związanych z naszą współczesnością. Określenie „naszą” nie odnosi się w tym przypadku do Polski, ale do tego, co jest uniwersalną własnością wszystkich żyjących w danym okresie ludzi. O kompozycjii wyborze tematów zadecydowało więc odejście od koncepcji przybliżenia słuchaczom lokalnych spraw polskich na rzecz refleksji nad sprawamio charakterze bardziej ogólnym. Nie znaczy to, że o Polsce w ogóle się w tym podręczniku nie wspomina. Otóż wspomina się, ale zawsze w szerszym, uniwersalistycznym kontekście.Zagadnienia, które są poruszane w poszczególnych rozdziałach można pogrupować w kilka wspólnych bloków tematycznych. Pier wszy z nich dotyczy edukacji, a dokładniej -  metodologii nauk humanistycznych (1. 1: Co badają nauki humanistyczne?), roli i konieczności ustawicznego kształcenia się (1. 2: Po co się uczymy?), strategiom uczenia się oraz systemowi edukacyjnemu (1. 3: Jak się uczymy?) Kolejnym szerokim polem tematycznym jest komunikacja i kultura, z takimi zagadnieniami szczegółowymi, jak m. in. komunikacja werbalna i niewerbalna (1. 4: Jak się porozumiewamy?),rodzina i jej typy w różnych kulturach oraz instytucja małżeństwa (1. 5: W  jakich rodzinach żyjemy?), święta (1. 6: Co świętujemy?), religie świata oraz uniwersalne wartości etyczne (1- 7: W  co wierzymy?), wreszcie -  uprze-dzenia (1. 8: Do czego jesteśmy uprzedzeni?) oraz blisko z tym związany problem stosunku do obcych (1. 9: Kogo i za co nie lubimy?).Innym nadrzędnym tematem jest sprawiedliwość, a w cyklu tekstów poświęconym temu zagadnieniu dotyka się takich m. in. problemów, jak: prawa i wolności człowieka, przestępczość i działanie prawa (1. 10: Kogo się boimy?, 1. 11: Gdzie szukamy sprawiedliwości?, 1. 12: Jaką cywilizację tworzymy?). Kolejnym ważnym tematem autorki uczyniły ekologię. I to zagadnienie zostało potraktowane szeroko -  jako poszukiwanie harmonii z otoczeniem, a współczesne tendencje tego rodzaju są rozwijane w tematach dotyczących cywilizacji, problemu zanieszyszczenia środowiska (1.13: Jak dbamy o naszą ziemię?) oraz architektury i sztuki ekologicznej (1. 14: Jak szukamy harmonii z otoczeniem? oraz 1. 15: Co podziwiamy?).Przytoczone w nawiasach tytuły poszczególnych lekcji najlepiej charak-teryzują podejście autorek podręcznika do samych tematów, jak  i do nauczania języka i kultury. Tytuły podawane są w formie pytań, na które rzadko można udzielić jedynej słusznej odpowiedzi. Taka ich konstrukacja wywołuje w uczących się gotowość do konwersowania i dzielenia się własnymi pomysłami. M ożna również zauważyć, że wiele wątków tematycz-nych zazębia się, np. zagadnienia etyczne są poruszane w lekq'ach dotyczących komunikacji, sztuka łączy się z etyką (np. w lekcji 7 ilustracją starotes- tamentowego Dekalogu uczyniono filmy Krzysztofa Kieślowskiego) oraz z ekologią (np. w lekcji 15 sztuka Magdaleny Abakanowicz została potrak-towana jako przykład działania artystycznego, w którym uwidacznia się harmonia z otoczeniem).Efektem takiego przenikania się zagadnień w podręczniku jest wielo- głosowość, która współgra z uwidaczniającą się już na poziomie tytułów zachętą do konwersowania. Elementy polskie (informacje na temat sztuki polskiej, roku obrzędowego, szkolnictwa itd.) są subtelnie wplecione w tę uniwersalistycznie pomyślaną całość. Uczący się, którzy nie są bombardowani polskością, mają więc możliwość obiektywnego przyjrzenia się wielu systemom kulturowym, religijnym i komunikacyjnym. Sprzyja to rozwijaniu u nich umiejętności porównywania, interpretowania oraz wolnego od uprzedzeń wnioskowania na temat tych systemów.Podręcznik Wśród ludzi i ich spraw... najlepiej sprawdza się w pracy z osobami z natury refleksyjnymi, lubiącymi dyskusje o charakterze akademic-kim. Z takimi, które traktują lekcję języka również jako lekcję życia. Japoński słuchacz, zaliczający się do tej grupy, tak ocenił przydatność omawianej publikacji: „Dzięki niej nauczyłem się lepiej rozumieć nie tylko język polski i kulturę polską, ale również kulturę japońską” .Kompozycja podręcznika wynika bezpośrednio z orientacji na rozwój kompetencji socjokulturowej słuchaczy (co widać w doborze tematyki -  nie tylko interesującej, ale też ułatwiającej funkcjonowanie uczących się w róż-norodnych środowiskach i układach interpersonalnych) oraz kompetencji językowej (czemu m a służyć nacisk na rozszerzanie zasobu leksykalnegoi ciągłe doskonalenie znajomości systemu gramatycznego języka polskiego). Trudno wymienić w tym miejscu wszystkie zagadnienia gramatyczne prezen-towane i ćwiczone w tym podręczniku (są one zestawione w Zawartości jednostek lekcyjnych, s. 198-205). W tym miejscu należy jednak odnotować, że wyraźnie są w nim akcentowane zagadnienia słowotwórcze, leksyka oraz frazeologia o charakterze intelektualnym (formułowanie pojęć, terminów, definicji), składnia zdania złożonego, łączliwość wyrazów, modelowanie znaczenia w zdaniu.Ważne miejsce zajmuje ćwiczenie form imiesłowowych. Mniej uwagi poświęca się fleksji (zgodnie z założeniem autorek, że podstawowe wzory fleksyjne uczący się powinni opanować już wcześniej) oraz strukturom komunikacyjnym służącym codziennemu komunikowaniu się.Widać tu znaczącą różnicę podejść między podręcznikiem łódzkimi krakowskim. W tym drugim część komunikacyjna jest bardzo ważnym elementem całości. W książce E. Bajor i E. Madej również akcentuje się zagadnienia komunikacyjne, ale umieszcza się je na innym planie -  kom u-nikacji międzykulturowej oraz dyskursu o charakterze raczej intelektualnym niż potocznym. Rozwijane są więc np. umiejętności opisywania, rela-cjonowania, argumentowania, wyrażania sądów, czytania i rozumienia tabel itp., a pomijane np. wzory powitań, pożegnań (z którymi słuchacze powinni się zaznajomić w czasie kursu podstawowego).Analizując rozkład akcentów w zakresie nauczania czterech sprawności językowych: czytania, mówienia, słuchania i pisania, można stwierdzić, że do każdej z nich przywiązuje się równie dużo uwagi. Świadczy o tym konsekwencja zauważalna w kompozycji poszczególnych lekcji. Pierwszym segmentem jest zazwyczaj rozmowa na temat związany z tekstem, następnie ćwiczenia w pisaniu lub czytaniu, w których wprowadzane jest potrzebne słownictwo, kolejnym etapem jest czytanie głównego tekstu, po czym proponuje się serię ćwiczeń utrwalających nowe słownictwo i poznane struktury gramatyczne (zdarza się, że segmenty te występują w innej kolejności).Jednak, gdy się uważniej spojrzy na zawartość podręcznika, oczywisty staje się fakt, że najważniejszą subsprawnością, którą pragnie się rozwijać w tym podręczniku, jest rozumienie tekstów, a więc umiejętność zawierająca się w każdej z czterech głównych sprawności. Słuchaczom proponuje się najpierw szereg pytań i poleceń wstępnych, przygotowujących do szybkiego czytania i wyszukiwania najważniejszych informacji. Kolejnym etapem, który następuje po lekturze i omówieniu tekstu, jest wyszukiwanie informacjiszczegółowych według pytań. W tym segmencie często korzysta się z metod komunikacyjnych -  czytający jest np. proszony o uzupełnienie diagramu.Teksty zgromadzone w podręczniku znajdują kontynuację w nagranych na kasetę magnetofonową materiałach do słuchania (ich transkrypcje znaj-dujemy na s. 186-197), co w pozytywny sposób odróżnia propozycję łódzkich autorek od propozycji krakowskiej. Nagrany materiał może być wykorzystany przy okazji każdego tematu podręcznikowego, a niektóre z nagrań wzbudzają wśród słuchaczy większe zainteresowanie i motywację do wymiany poglądów niż teksty pisane (sprawdziło się to np. w trakcie mojej pracy z grupą o charakterze ogólnym).Sądzę, że dzieje się tak z racji dużego bogactwa gatunkowego nagranych tekstów. Uczący się polskiego słuchacze m ają więc okazję wyćwiczyć rozumienie ze słuchu krótkich tekstów narracyjno-opisowych, np. komunikatów prasowych, relacji, wykładów, opowiadań. Słuchaczom dano przykłady zróżnicowanych form dyskursu -  od monologu, dialogu (rozmowa znajomych, wywiad) do polilogu (rozmowa wielu osób) i jednocześnie możliwość zidentyfikowania się ze zróżnicowanymi rolami: pytającego, odpowiadającego, uczestnika dyskusji o charakterze naukowym, oraz rozmowy w kręgu przyjaciół, słuchającego wykładu i wykładowcy itp. Zadbano o to, by teksty te zostały nagrane w sposób możliwie naturalny z zachowaniem „różnorodnych cech autentyczności -  wahaniami, pauzami, powtórzeniami, różnorodnymi głosami” (fragment noty umieszczonej na tylnej okładce).Gdy dodamy do tego gatunki tekstów zawartych w podręczniku głównym, a są to -  dłuższe teksty o charakterze popularnonaukowym o charakterze opisowym i argumentacyjnym, teksty jednoakapitowe o charakterze definicji, komunikaty i dłuższe akapity prasowe, recenzje, biogramy, napisy, nagłówki prasowe, instrukcje, ankiety, diagramy itd., okazuje się, że książka E. Bajori E. M adej jest nowoczesną propozycją podręcznika, który może być użyteczny również na kursach przygotowujących do egzaminów certyfika-towych z języka polskiego. Książka ma ładną szatę graficzną: dowcipnei adekwatne do treści rysunki, poręczny format, kolorowe wkładki (czym doprawdy niewiele podręczników do nauki języka polskiego jako obcego może się poszczycić!), co czyni ją — dodatkowo -  pozycją rozpoznawalną.Na koniec należy wspomnieć o pewnych mankamentach podręcznika. Po pierwsze — nie jestem do końca przekonana, czy rzeczywiście jego pod-stawowymi adresatami są słuchacze, którzy właśnie ukończyli kurs podstawowy języka. Praktyka wykazuje, że tylko naprawdę uzdolnieni językowo słuchacze m ogą po kilku miesiącach pobytu i nauki w Polsce w pełni skorzystać z bogactwa tematycznego i językowego, które niesie ze sobą ten podręcznik. Słuchacz, którego entuzjastyczną opinię o podręczniku przytoczyłam wyżej, był np. po półtorarocznym kursie języka polskiego. Studenci mniej zaawan-sowani mają często kłopoty z aktywnym używaniem (nie tylko w mowie,ale i w piśmie) wielokrotnie nieraz ćwiczonego słownictwa. Podręcznik najlepiej sprawdza się podczas pracy w grupach polonijnych w pierwszym semestrze. Pamiętać jednak należy o tym, że wielu polonusów rozpoczyna kursy w Polsce z kompetencją, którą można określić jako średnią i wysoką, a zamierzeniem autorek jest, by słuchacze uzyskali taki poziom kompetencji po zakończonym kursie opartym na ich podręczniku.Zestawienie zawartości podręcznika z opisanymi przez W. M iodunkę, W. M artyniuka i innych opisami poziomów kompetencji językowej dla potrzeb certyfikacji znajomości języka polskiego jako obcego (zob. Materiały robocze nr 212000 Komisji ds. Certyfikacji Znajomości Języka Polskiego Jako Obcego, M EN, kwiecień 2000) wskazuje, że podręcznik Wśród ludzi i ich spraw... jest przeznaczony raczej dla słuchaczy bardziej zaawansowanych językowo. A konkretnie dla takich, którzy po zakończonej pracy z książką osiągają poziom językowy, który będzie w stanie zagwarantować im sukces zdania egzaminu certyfikatowego na poziomie zaawansowanym.Niewykluczone, że przed rozpoczęciem pracy z podręcznikiem Wśród ludzi i ich spraw..., należałoby słuchaczy „rozgrzać” tekstami lżejszego kalibru, mniej skondensowanymi od tych proponowanych w podręczniku. Tekstami, którym towarzyszyłyby zadania wspomagające zapamiętywanie słownictwa. Być może tego rodzaju propozycje znajdą się w przygotowywanych właśnie przez Ewę Bajor nowych ćwiczeniach do podręcznika.Wtedy na pewno podręcznik ten będzie się lepiej spełniał się w pracy z grupami, których słuchacze dopiero ukończyli kurs podstawowy.M ożna też mieć nadzieję, że przy okazji drugiego wydania podręcznika zostaną poprawione nieliczne błędy -  np. błąd gramatyczny w jednym z nagłówków prasowych (zob. rysunek, s. 152), czy niezręczności lub nielogiczności w formułowaniu poleceń (zob. np. niejasną instrukcję do gry Bingo ekologiczne, która spowodowała, że ciekawy pomysł całkowicie „spalił na panewce” , s. 152). Wydaje się także, że instrukcje i polecenia są zbyt skomplikowane, a przez to niejasne. Czy zamiast: „W jakim aspekcie mówi się w tekście o np. elektrowni czarnobylskiej” (ćw. 5, s. 15), nie lepiej byłoby zapytać po prostu: „Jaką informację о X  znajdujemy w tekście Y?” Instrukcje i polecenia powinny ułatwiać proces przyswajania nowej wiedzyi powinny być formułowane w kodzie łatwo przyswajalnym.Niezbyt fortunnym pomysłem jest także często pojawiający się odsyłacz do Gramatyki języka polskiego dla cudzoziemców Zofii Kalety z tego względu, że jedynie znikoma liczba słuchaczy będzie mogła do tego źródła sięgnąć -  nakład tej publikacji jest już wyczerpany, a entuzjastów bibliotek m ożna wśród naszych słuchaczy policzyć na palcach. Lepszym rozwiązaniem byłoby zaproponowanie uczącym się przykładów nowych form wraz z krótkim opisem ich tworzenia. Pragnę jeszcze zwrócić uwagę, że wiele ćwiczeń nie jest poprzedzonych przykładami. Sprawia to, że uczący się -  szczególniewtedy, gdy wykonują zadanie domowe -  mogą czuć się zdezorientowani. Gdy w książce nie daje się klucza do ćwiczeń, podanie przykładów staje się nieodzowne.Na koniec chciałabym jeszcze zwrócić uwagę na pewną niezręczność stylistyczną, która pojawiła się w tytule lekcji 9: Kogo i za co nie lubimy?. Uczący się rzadko są w stanie odczytać gorzką uniwersalną prawdę zawartą w tym pytaniu -  że nietolerancyjne postawy cechują przedstawicieli wszystkich narodów świata i w związku z tym pytanie to jest również skierowane do nich samych. Niektórzy cudzoziemcy (a konkretnie ci, którzy odczuli na własnej skórze polskie uprzedzenia) widzą w tak sformułowanym tytule przypomnienie, że nie są w Polsce mile widzianymi przybyszami. Uważam, że w podręcznikach języka należy mówić o sprawach trudnych (a taką jest stosunek Polaków do obcych), dobrze jest jednak zadbać o delikatne ujęcie pewnych jeszcze bardziej delikatnych kwestii.Podręcznik E. Bajor i E. Madej szybko zdobywa popularność w polskich oraz zagranicznych ośrodkach. Zdaniem koleżanek, kóre korzystały z niego na lektoratach języka polskiego w wyższych uczelniach oraz w szkołach polonijnych np. w Finlandii, na Słowacji czy we Włoszech, doskonale „zapełnia lukę” na kursach w grupach zaawansowanych językowo, będąc źródłem zorientowanych kulturowo, ciekawych dla współczesnego odbiorcy tekstów. Bywa także wykorzystywany na zajęciach językoznawczych, np. ze słowotwórstwa języka polskiego. W łódzkim Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców stał się już podstawowym podręcznikiem w grupach humanis-tycznych.Jednym słowem, książka E. Bajor i E. Madej, Wśród ludzi i ich spraw..., sprawdza się coraz lepiej.