Puś, Wiesław

Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Andrzej Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, PWN, Warszawa 2008, ss. 711

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

STUDIA Z HISTORII SPOŁECZNO-GOSPODARCZEJ 2010                                                                                                                                       Tom VIII     Andrzej Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, PWN, Warszawa 2008, ss. 711    Najnowszy podręcznik akademicki dziejów powszechnych wieku XIX, au-torstwa znanego historyka krakowskiego Andrzeja Chwalby, który kilka lat temu opublikował równie ciekawy podręcznik Historia Polski 1795–1918, jest dziełem wyjątkowym w porównaniu z funkcjonującymi dotąd w Polsce synte-zami historii powszechnej lat 1789–1914. Wyjątkowość ta polega, po pierwsze, na przyjęciu przez autora całkowicie nowej koncepcji i konstrukcji podręcznika. Po drugie, na konsekwencji w prezentacji historii całego świata, historii global-nej wszystkich ówczesnych cywilizacji, bez tak charakterystycznego dla dotychczasowych syntez europocentyzmu, mimo że, jak sam A. Chwalba pisze we wprowadzeniu, wiek XIX był stuleciem Europy, jej siły i ekspansji w skali całego globu. Po trzecie wreszcie, wyjątkowość tej publikacji polega także na tym, iż autor skrzętnie wykorzystał najnowszą literaturę syntetyczną i monogra-ficzną, polską i obcojęzyczną, głównie z lat 80. i 90. wieku XX oraz z pierw-szych lat XXI stulecia, ogółem prawie 500 pozycji.   Przyjęcie koncepcji historii globalnej rzutowało także na konstrukcję oma-wianego podręcznika. Istotnym novum jest rezygnacja ze stosowania wewnętrz-nych cezur przy prezentacji historii krajów pozaeuropejskich, np. 1815, 1850, 1870, które były charakterystyczne jedynie dla dziejów Europy. Wiek XIX dla autora recenzowanej pracy to lata 1789–1914 (lub 1918), z czym należy się zgodzić. A. Chwalba, dzieląc swoje opracowanie na dwie części: Cywilizację  i Politykę, znakomicie zrealizował swój zamysł. W części pierwszej w sześciu rozdziałach przedstawił najważniejsze problemy cywilizacyjne, a mianowicie kwestie demograficzne, w tym stosunki rodzinne, migracje, urbanizację, rodziny europejskie, amerykańskie, latynoskie, chińskie, japońskie, muzułmańskie i afry-kańskie; rozwój ekonomiczny i techniczny, m. in. proces rewolucji przemysło-wej w Anglii, postępy w rolnictwie, formujący się podział świata na rozwinięte cywilizacyjnie centra i peryferie; dalej życie codzienne i jego jakość, a w tym rewolucyjne zmiany w środkach podróżowania (kolej, parowce, samochody  i samoloty), kwestie higieny, chorób i zdrowia; oświatę i naukę, a w ich zakresie rozwój szkolnictwa od elementarnego do wyższego, badania naukowe i ich upowszechnienie; kulturę artystyczną, w tym centra i peryferie, główne kierunki w literaturze i sztuce (późne oświecenie, nowy klasycyzm, romantyzm, pozyty- Wiesław Puś  332 wizm, realizm, impresjonizm i modernizm); wreszcie pojawienie się kultury masowej i sportu. Wszystkie te zagadnienia zostały omówione, w miarę możli-wości, w skali całego globu. Z kolei w części drugiej w dziewięciu rozdziałach A. Chwalba przedstawił najważniejsze procesy i wydarzenia polityczne oraz związane z nimi problemy religijne i ideologiczne. Kwestie te zostały omówione w pierwszych sześciu rozdziałach oddzielnie w odniesieniu do poszczególnych kontynentów i regionów świata. Najwięcej miejsca (i słusznie) poświęcił autor dziejom Europy (ponad 200 stron), następnie kolejno opisał historię Australii  i Nowej Zelandii, Ameryki Północnej, ze szczególnym uwzględnieniem Stanów Zjednoczonych, dalej Amerykę łacińską, Daleki Wschód, głównie Chiny  i Japonię, wreszcie świat islamu, a więc kraje arabskie, Turcję, Iran i Afganistan. Natomiast kolonializmowi został poświęcony rozdział siódmy, w którym  A. Chwalba bardzo ciekawie przedstawił genezę i motywacje podbojów kolo-nialnych, a także różne strategie panowania kolonialnego (Wielka Brytania, Francja, Holandia, Belgia, Rosja). Z kolei ósmy rozdział, jak określił to sam autor, poświęcono „kwestiom do rozwiązania”, a więc sprawie robotniczej, kobiecej, narodowej i żydowskiej. Problemy te zostały omówione w miarę rzeczowo i obszernie. Wydaje się jednak, że kwestia robotnicza, określana przez autora także nazwą „socjalistyczna”, została przedstawiona zbyt pobieżnie. Powyższa uwaga dotyczy przede wszystkim genezy ruchu robotniczego  i ideologii socjalistycznej. Ponadto należało szerzej przedstawić także dwa odłamy ruchu socjaldemokratycznego, a mianowicie tzw. rewizjonizm (refor-mizm) oraz nurt tzw. rewolucyjny (bolszewicki). Jak bowiem wiadomo odegrały one istotną rolę w dziejach świata w wieku XX. Jeden (socjaldemokracja) pozytywną, natomiast drugi (komunistyczny) zdecydowanie negatywną.  W ostatnim rozdziale autor przedstawił narastający konflikt między państwami trójprzymierza i trójporozumienia, co – jak wiadomo – doprowadziło w 1914 r. do wybuchu I wojny światowej.  Omawiany podręcznik został napisany niezwykle ciekawie, pięknym języ-kiem, jestem przekonany, że nie tylko będzie przydatny dla studentów i dokto-rantów historii, politologii, stosunków międzynarodowych czy europeistyki, ale skorzystają z niego także miłośnicy historii.   Wiesław Puś     