Puś, Wiesław

Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Jerzy Szczepański, Działalność społeczna rodziny Gałęzowskich na emigracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2013, ss. 231

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

152 Artykuły recenzyjne i recenzjecjalności naukowe, mogą stać się inspiracją do formułowania celów przyszłych (w wymiarze współczesnym i historycznym) badań naukowych. Są też przykła-dem konkretnych rozwiązań praktycznych (dawnych i obecnych), które można zastosować w dziedzinie opieki nad dzieckiem. Analizując zbiór szkiców Głodne dzieci w Polsce, warto również zastanowić się nad aktualnością podjętej proble-matyki. System pomocy dzieciom potrzebującym wsparcia (materialnego, etycz-nego, wychowawczego, prawnego) funkcjonuje od dawna, a jednak wciąż spo-tkać można dzieci ubogie, głodne, niechciane i porzucone.Joanna SosnowskaJerzy Szczepański, Działalność społeczna rodziny Gałęzowskich na emi-gracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2013, ss. 231.Autor recenzowanej monografii, Jerzy Szczepański jest znanym badaczem histo-rii społeczno-gospodarczej XIX wieku. Wśród wielu publikacji z tej problema-tyki na szczególną uwagę zasługuje jego znakomita monografia poświęcona księciu Ksaweremu Druckiemu-Lubeckiemu2. Należy jednak zaznaczyć, że od kilku lat J. Szczepański prowadzi szerokie badania nad zagadnieniem emigracji polskiej we Francji w XIX i na początku XX wieku. Między innymi w 2011 r., opublikował ciekawą pracę na temat weteranów polskich powstań narodowych, którzy byli pensjonariuszami Zakładu św. Kazimierza w Paryżu3.Recenzowana monografia to kolejna książka J. Szczepańskiego poświęcona problemom polskiej emigracji we Francji w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku. Wydaje się jednak, że tytuł tej monografii nie w pełni odpowiada zawartości pracy. Tytuł bowiem brzmi: Działalność społeczna rodziny Gałęzow-skich na emigracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX wieku, tymczasem autor zajmuje się dziejami rodziny Gałęzowskich oraz sprawami polskiej emigra-cji, mniej więcej od czasów powstania listopadowego, a szczegółowo od 1848 r. do pierwszej wojny światowej.Całość pracy J. Szczepańskiego składa się ze wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, bardzo ważnych czterech aneksów, not biograficznych, spisu ilu-stracji, bibliografii oraz indeksu nazwisk. Na szczególne podkreślenie zasługuje bardzo bogata baza źródłowa, a szczególnie materiały rękopiśmienne z Biblio-teki Polskiej w Paryżu (łącznie 33 sygnatury), Biblioteki Uniwersyteckiej w Wil-2 J. Szczepański, Książę Ksawery Drucki-Lubecki (1778–1846), Warszawa 2008.3 Tenże, Weterani powstań narodowych w Zakładzie św. Kazimierza w Paryżu, Warszawa 2011. 153Artykuły recenzyjne i recenzjenie (11 sygnatur) oraz polskich bibliotek: Czartoryskich w Krakowie, Jagielloń-skiej w Krakowie, PAN w Kórniku, PAU w Krakowie, Narodowej w Warszawie i Zakładu im. Ossolińskich we Wrocławiu. Wśród źródeł drukowanych na uwagę zasługuje kilkadziesiąt pamiętników, wspomnień, listów i druków Szkoły Pol-skiej w Paryżu. Ponadto autor korzystał z publicystyki emigracyjnej poświęco-nej szkole polskiej oraz następujących czasopism emigracyjnych: Rocznik Towa-rzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, 1866–1878; Rocznik Towarzystwa Polskiego Literacko-Artystycznego, 1911–1912; Trzeci Maj z 1847 r. Biblio-grafia opracowań obejmuje ponad dwieście pozycji, wśród których znalazły się prace najwybitniejszych badaczy dziejów emigracji polskiej we Francji, m.in. S. Kalembki, J. Borejszy, M. Tyrowicza, W. Śladkowskiego, J. Zdrady. Zdaniem recenzenta brakuje tam jednak znakomitej pracy o charakterze słownika biogra-ficznego Mariana Tyrowicza pt. Towarzystwo Demokratyczne Polskie. Przywódcy i kadry członkowskie, wydanej w Krakowie w 1964 r., warto zaznaczyć, że publi-kacja ta obejmuje ponad 4000 biografii emigrantów polskich. Winny się znaleźć także prace Henryka Żalińskiego4, jak również Aliny Barszczewskiej-Krupy5.Pierwszy rozdział pracy J. Szczepańskiego, opracowany głównie na podsta-wie dotychczasowej literatury historycznej, obejmuje jak wynika to z tytułu roz-działu ogólną sytuację emigracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX w. Wydaje się, że podobnie jak w wypadku tytułu całej książki, także odniesieniu do pierwszego rozdziału, jego treść odnosi się do drugiej połowy XIX wieku i początku XX stulecia, a nie jak zasygnalizował autor w tytule „na przełomie XIX i XX wieku”. Rozpatrując sytuację polityczną i społeczną polskiej emigra-cji we Francji od 1848 r. do początku XX wieku, autor wskazuje na stopniowe odchodzenie od problematyki politycznej (kwestia niepodległości Polski) na rzecz działalności społecznej, szczególnie po wojnie krymskiej, a następnie po klęsce powstania styczniowego.Rozdział drugi w całości obejmuje genealogię oraz losy członków rodziny Gałęzowskich. Autor, przodków Seweryna Gałęzowskiego doszukuje się na początku XVIII wieku na Lubelszczyźnie i na Wołyniu. Najwięcej miejsca poświęca głównemu bohaterowi swojej pracy, a mianowicie Sewerynowi Gałę-zowskiemu. S. Gałęzowski urodził się w 1801 r., po ukończeniu słynnego gim-nazjum oo. bazylianów w Humaniu w latach 1819–1824 studiował na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Wileńskiego, który ukończył z tytułem doktora medy-cyny. Następnie był wykładowcą na Wydziale Lekarskim tegoż uniwersytetu, 4 H. Żaliński, Kształt polityczny Polski w ideologii Towarzystwa Demokratycznego Polskie-go (1832–1846), Warszawa 1976; tenże, Poglądy Hotelu Lambert na kształt powstania zbrojnego (1832–1846), Kraków 1990.5 A. Barszczewska-Krupa, Reforma czy rewolucja. Koncepcje przekształcenia społeczeństwa polskiego w myśli politycznej Wielkiej Emigracji 1832–1863, Łódź 1979; taż, Emigracja i kraj. Wo-kół modernizacji polskiej świadomości społecznej i narodowej 1831–1863, Łódź 1999. 154 Artykuły recenzyjne i recenzjegdzie już przed 1828 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym. W latach 1828–1831 odbywał podróże naukowe do Berlina, Londynu, Paryża, Rzymu, Florencji, Mediolanu, Wenecji, Bolonii, Linzu i Wiednia. W tym czasie publi-kował artykuły naukowe w czasopismach, głównie niemieckich. Powrócił do Warszawy na początku maja 1831 r., a więc w trakcie powstania listopadowego. Tutaj w okresie do początku sierpnia 1831 r., pełnił funkcję lekarza dywizyj-nego i chirurga, za tę służbę został odznaczony Krzyżem Złotym Virtuti Militari. Jednak już 25 sierpnia 1831 r. podał się do dymisji, jak twierdzono ze względu na stan zdrowia i wyjechał do Niemiec, gdzie krótko przebywał w Hamburgu. Prawdopodobnie w 1834 r. z Hamburga przez Londyn wyjechał do Meksyku, ponieważ jak wynika z rozważań autora, nie mógł wrócić do kraju w obawie przed prześladowaniami ze strony władz rosyjskich. W Meksyku S. Gałęzow-ski dorobił się znacznej fortuny jako znakomity lekarz. Jak wynika ze źródeł przytoczonych przez autora leczył skutecznie m.in. amerykańskich generałów. Posiadał także bezpośrednie kontakty z lekarzami amerykańskimi, uczestnicząc w posiedzeniach Akademii Medyko-Chirurgicznej w Nowym Jorku. W 1848 r. podjął starania o obywatelstwo Stanów Zjednoczonych, jednak mimo dużych szans otrzymania zgody, we wrześniu 1848 r., wrócił przez Liverpool do Francji.Trudno jednoznacznie określić przyczyny powrotu S. Gałęzowskiego do Fran-cji, zdaniem autora zadecydowały o tym kwestie rodzinne. Seweryn Gałęzowski nie założył własnej rodziny, dlatego też interesował się losami swoich bliskich; braci, sióstr, bratanków. Według J. Szczepańskiego po powrocie do Europy, tylko w latach 1849–1859 przekazał członkom swojej rodziny pomoc finansową na sumę ponad 6700 franków i około 20 000 rubli. W sposób szczególny zajmo-wał się dwoma bratankami (synami przyrodniego brata Franciszka) Ksawerym i Józefem.W podrozdziale „Życie prywatne” autor zwrócił uwagę, iż S. Gałęzowski nie mając własnej rodziny skupił się na wspieraniu bratanków, którzy uzyskali wykształcenie na uczelniach rosyjskich (Ksawery ukończył Akademię Medyko--Chirurgiczną w Petersburgu, a Józef Akademię Wojskową również w Peters-burgu), a już na emigracji we Francji zostali przez stryja zaangażowani w dzia-łalność społeczną na rzecz emigracji polskiej. Życie osobiste S. Gałęzowskiego, jak napisał autor, poza rodziną, obejmowało głównie sprawy funkcjonowania Szkoły Polskiej na Batignolles w Paryżu. Przez wiele lat był on prezesem Rady tej szkoły. Wśród przyjaciół, osobami najbliższymi dla Seweryna byli Zofia i Bohdan Zalescy. Kilkuletnie zauroczenie S. Gałęzowskiego młodszą od niego prawie o 30 lat Michaliną Dziekońską zakończyło się rozstaniem, najprawdopo-dobniej z powodu zbyt dużej różnicy wieku.Kolejne podrozdziały rozdziału drugiego autor poświęcił Ksaweremu i Józe-fowi Gałęzowskim. Ksawery po ukończeniu studiów w Petersburgu w 1855 r., nie obronił doktoratu w 1857 r., a następnie w 1858 r. wyjechał do Paryża. Tam 155Artykuły recenzyjne i recenzjedzięki wsparciu finansowemu stryja studiował okulistykę i w 1865 r. uzyskał dok-torat w tej specjalności. W następnych latach aż do śmierci w 1907 r., prowadził renomowaną klinikę okulistyczną w Paryżu i należał do najwybitniejszych oku-listów we Francji. Z kolei Józef ukończył Akademię Wojskową w Petersburgu, w 1861 r. , został wysłany na studia zagraniczne, należał do koła Zygmunta Sie-rakowskiego. W okresie powstania styczniowego był członkiem Wydziału Wojny Rządu Narodowego, gdzie m.in. opracował reorganizację oddziałów powstań-czych i przekształcenie ich w regularną armię. Występował wtedy pod zmie-nionym nazwiskiem Gołkowicz. Na początku maja 1864 r., w obawie przed aresztowaniem wyjechał do Krakowa, a następnie do Paryża. Józef Gałęzowski odgrywał istotną rolę wśród emigracji polskiej we Francji po powstaniu stycz-niowym. Dzięki stryjowi został zatrudniony w banku Credit Foncier, gdzie bły-skawicznie awansował. Szybko się wzbogacił i na początku XX wieku należał do nielicznej grupy zamożnych Polaków w Paryżu. Seweryn Gałęzowski przed śmiercią (zmarł w 1878 r.) w testamencie uczynił Józefa wyłącznym spadko-biercą swojego majątku.Kolejny trzeci rozdział obejmuje działalność polityczną i społeczną Seweryna Gałęzowskiego, który po powrocie do Francji w 1848 r., żywo interesował się kwestią walki o niepodległą Polskę. Należy jednak zaznaczyć, że w odróżnie-niu od większości polskich emigrantów zachowywał neutralność wobec gorą-cych sporów i konfliktów politycznych Wielkiej Emigracji. Był raczej sympa-tykiem szeroko rozumianego obozu demokratycznego. Stąd jego kontakty m.in. z Joachimem Lelewelem, Janem Nepomucenem Janowskim, Karolem Libeltem, Józefem Wysockim czy Adamem Mickiewiczem. Znaczną aktywność wykazy-wał S. Gałęzowski w latach wojny krymskiej 1853–1855, a następnie w okresie powstania styczniowego, kiedy to ułatwił kontakty przebywającemu we Francji Romualdowi Trauguttowi z ministrem spraw zagranicznych rządu francuskiego. Generalnie jednak S. Gałęzowski był przede wszystkim społecznikiem, dzięki któremu niezwykle dynamicznie rozwijała się Polska Szkoła na Batignolles w Paryżu w latach 1854–1878, kiedy pełnił on funkcję prezesa Rady Szkoły. Podobnie dzięki jego inicjatywie powstał w 1851 r. Bank Emigracji Polskiej, który funkcjonował do 1864 r., udzielając kilkuset emigrantom polskim kredy-tów i pożyczek. W 1878 r., tuż przed śmiercią, S. Gałęzowski był inicjatorem powołania Fundacji Stypendialnej im. Śniadeckich, której zadaniem było fundo-wanie stypendiów dla polskich uczonych. Kapitał fundacji w wysokości 12 000 franków wpłacił S. Gałęzowski z własnych, prywatnych funduszy. Warto dodać, że w okresie funkcjonowania tej fundacji do 1912 r., przyznano 44 stypendia na ogólną sumę 185 000 franków. Wśród stypendystów należy wymienić znakomi-tych polskich uczonych, byli to m.in. Zygmunt Wróblewski – fizyk, Julian Ocho-rowicz – psychologia eksperymentalna, Stanisław Kutrzeba – historia prawa, 156 Artykuły recenzyjne i recenzjeStanisław Kętrzyński – nauki pomocnicze historii, Franciszek Bujak – historia gospodarcza, Wacław Sobieski – historia powszechna.W czwartym rozdziale autor przedstawił rozwój i działalność Szkoły Polskiej w Paryżu w okresie od jej powstania w 1842 r. do 1922 r., kiedy przestała funkcjo-nować. Założycielami szkoły polskiej byli członkowie emigracyjnych stowarzy-szeń oświatowych: Stowarzyszenia Naukowej Pomocy, Towarzystwo Wychowa-nia Narodowego Dzieci Wychodźców Polskich i Stowarzyszenie Ojców Rodzin Polskich w Wychodźstwie. Warto dodać, że organizacje te powstały z inicjatywy gen. Józefa Dwernickiego. W październiku 1842 r. w podparyskiej miejscowości Chatillon-sous-Bagneux została otwarta Szkoła Polska. W 1844 r. przeniesiono ją do Paryża przy ul. Fosses St. Jacques. Natomiast od listopada 1844 r. otrzymała stałą siedzibę w Paryżu na bulwarze Batignolles 56. Najbardziej dynamiczny rozwój Szkoły Polskiej miał miejsce po objęciu stanowiska prezesa Rady Szkoły przez Seweryna Gałęzowskiego w 1854 r. Dzięki niemu w latach następnych rozbudowano pomieszczenia szkolne, a także zwiększono liczbę uczniów do kilkuset rocznie. S. Gałęzowski dzięki dobrym kontaktom z politykami francu-skimi uzyskał stałą dotację dla polskiej szkoły. Poważne trudności szkoła polska przeżywała w okresie wojny francusko-pruskiej i Komuny Paryskiej 1870–1871. Po śmierci Seweryna Gałęzowskiego w 1878 r., prezesem Rady Szkoły został jego bratanek Ksawery Gałęzowski, a po jego śmierci w 1907 r., jego brat Józef Gałęzowski. Jednak po śmierci Seweryna Gałęzowskiego, jego bratankowie nie potrafili właściwie kierować Szkołą Polską, która w okresie do pierwszej wojny stopniowo zamierała. Ostatecznie po jej likwidacji w 1922 r., znakomite zbiory biblioteki Szkoły Polskiej na Batignolles w Paryżu zostały przekazane do kraju w sumie 22 300 tomów, 196 rękopisów, 1500 map i 3650 sztychów. Tutaj podzielono te zbiory między Bibliotekę Uniwersytetu Wileńskiego, a powsta-jącą w Warszawie Bibliotekę Narodową. Niestety, jak napisał autor, warszawskie zbiory zostały prawie w całości zniszczone w czasie II wojny światowej.W ostatnim, piątym rozdziale pracy zatytułowanym, „Sukcesja Gałęzow-skich: Ksawery, Józef i Amelia, Lipkowscy”, autor przedstawił działalność orga-nizacji społecznych i stowarzyszeń, w których brali aktywny udział sukcesorzy Seweryna Gałęzowskiego. Pierwszą organizacją było powstałe w 1865 r., Stowa-rzyszenie Byłych Uczniów Szkoły Polskiej, którego członków nazywano bati-niolczykami. Celem tego stowarzyszenia było utrzymywanie kontaktów między absolwentami szkoły, a także organizowanie pomocy finansowej dla uczniów Szkoły Polskiej. Stowarzyszenie organizowało również obchody ważnych rocz-nic narodowych. Ponadto finansowało od 1875 r., wydawanie „Bulletin Polonais litteraire, scientifique et artistique”.Józef Gałęzowski obok Eugeniusza Korytko, Stanisława Lewenharda, Władysława Mickiewicza i Dionizego Zaleskiego, był założycielem Skarbu Polskiego w 1886 r. W tekście wyjaśniającym założenie Skarbu Polskiego, napi-157Artykuły recenzyjne i recenzjesano: „Celem Skarbu polskiego jest zgromadzenie funduszów nieodzownych do podjęcia czynnej obrony narodowej”. W 1891 r., Skarb Polski został przeniesiony do Muzeum w Rapperswilu, a jak wiadomo od 1889 r. tą polską placówką kiero-wał Józef Gałęzowski.Kolejną organizacją, w której aktywnie uczestniczyli batiniolczycy było sto-warzyszenie „Czci i Chleba”, założone w 1862 r., które wspomagało weteranów powstań narodowych, wypłacając im zasiłki. W tej organizacji także aktywnie brał udział Józef Gałęzowski. Z kolei żona Józefa, Amelia Gałęzowska była zało-życielką w 1887 r. Towarzystwa Kobiet Polskich im. Klaudii Potockiej. Począt-kowo stowarzyszenie to zajmowało się zbieraniem składek dla organizowanego w Poznaniu Banku Ziemskiego, którego celem było przeciwstawienie się dzia-łalności pruskiej Komisji Kolonizacyjnej w Wielkopolsce. Towarzystwo Kobiet Polskich zajmowało się także dobroczynnością na rzecz ubogich emigrantów polskich.Ostatnią organizacją społeczną, w której powstaniu i działalności brali udział Gałęzowscy było powstałe w 1910 r. Towarzystwo Polskie Literacko-Arty-styczne. Wśród założycieli obok Józefa Gałęzowskiego, byli bracia Jan i Józef Lipkowscy. Jan Lipkowski był zięciem Józefa Gałęzowskiego ponieważ jego żoną była córka Józefa, Wiktoria. Zdaniem J. Szczepańskiego Lipkowscy stali się niejako sukcesorami działań społecznych Gałęzowskich we Francji. Natomiast wspomniane Towarzystwo zajmowało się organizowaniem życia artystycznego i literackiego polskiego Paryża. Swoją działalność zakończyło w 1916 r.Wśród czterech aneksów dołączonych do monografii na szczególną uwagę zasługuje aneks 4, w którym autor przedstawił nazwiska 44 uczonych polskich, którzy byli w latach 1878–1912 stypendystami Fundacji im. Śniadeckich Sewe-ryna Gałęzowskiego.Generalna ocena recenzowanej pracy jest bardzo wysoka, J. Szczepański przedstawił mało znane w polskiej historiografii działania społeczne na rzecz emigracji polskiej we Francji oraz tzw. sprawy polskiej rodziny Gałęzowskich. Stanowi to poważne uzupełnienie naszej wiedzy na temat dziejów polskiej emi-gracji we Francji w XIX i na początku XX wieku.Wiesław Puś

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/10473/1/12-152_157-Pu%c5%9b.pdf

Jerzy Szczepański, Działalność społeczna rodziny Gałęzowskich na emigracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2013, ss. 231

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Jerzy Szczepański, Działalność społeczna rodziny Gałęzowskich na emigracji polskiej we Francji na przełomie XIX i XX wieku, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2013, ss. 231

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w