Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 3 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Rejestrowane związki osób tej samej płci w Europie Środkowej a „sprawa polska”  Wojny kulturowe, jakich świadkami jesteśmy we współczesnej Europie, w tym i w Polsce, odnoszą się z reguły do zjawisk społecznych, które w przeszłości bądź nie istniały, bądź były starannie ukryte, albo też świadomie marginalizowane. W pierwszym przypadku znakomitym przykładem może być zapłodnienie in vitro. W drugim – homoseksualizm, a zwłaszcza trwałe, intymne związki pomiędzy osobami tej samej płci. Wspólnym mianownikiem wszystkich owych zjawisk jest nasza niepełna wiedza odnośnie do ich skali. Brak danych (wynikający z nieuwzględniania niektórych zjawisk w badaniach społecznych) lub niedoszacowanie skali zjawiska (związane z niemożnością dotarcia do wszystkich respondentów lub ich niechęcią do ujawniania stanu faktycznego) prowadzą do tego, iż nie mamy innej niż tylko orientacyjna wiedza odnośnie do częstości występowania tych zachowań, których występowanie, a zwłaszcza pełna prawna akceptacja, są powodem do pojawienia się sporów ideologicznych. W niniejszym opracowaniu chciałbym nieco zmniejszyć skalę niewiedzy odnośnie do „zapotrzebowania” na możliwość formalizowania związków osób tej samej płci w Polsce, stosując metodę analogową. Metoda ta generalnie bazuje na poszukiwaniu analogii czasowych lub przestrzennych, a zatem na przyjęciu, iż w sytuacji wystąpienia pewnego zjawiska odznaczać się ono będzie charakterystykami podobnymi do tych występujących w przypadku badanego zjawiska w innym okresie historycznym lub na innym obszarze. Na potrzeby tego opracowania przyjmuję, iż stosować będę analogię do innych państw Europy Środkowej, a zatem obszaru o zbliżonej historii i zbliżonej mentalności, które wprowadziły możliwość rejestrowania związków tej samej płci – a zatem Czech, Słowenii i Węgier. Wprowadzenie formalnych związków osób tej samej płci w Europie Środkowej. We wszystkich krajach Europy Środkowej przyzwolenie na homoseksualizm po upadku komunizmu było niewielkie, podobnie jak i wiedza na ten temat. Socjalizm był bowiem ustrojem zadziwiająco konserwatywnym obyczajowo. Na dodatek większość społeczeństw Europy Środkowej (poza Czechami będącymi wraz z Niderlandami w skali europejskiej ostoją ateizmu i agnostycyzmu) znajdowała się pod silnym wpływem tych odłamów chrześcijaństwa, które intymne obcowanie osób tej samej płci uznają za jeden z największym grzechów – katolicyzmu i prawosławia. W rezultacie Europejskie Badania Systemów Wartości od lat wskazują na wysoki poziom nietolerancji wobec homoseksualizmu w tej części Europy, z rekordami w skali kontynentalnej odnotowywanymi na Węgrzech i Łotwie. Lata 1990. były jednak w tej części Europy okresem powolnego oswajania się z odmiennymi preferencjami seksualnymi, choć dopiero kolejne dziesięciolecie przyniosło większą otwartość w tym względzie. Niemniej już od pierwszych lat XXI w. w kilku krajach podjęto próby legalizowania związków formowanych przez osoby tej samej płci. Ostatecznie proces ten – z reguły trwający kilka lat, Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  charakteryzujący się przerwami i nagłymi zwrotami1 – doprowadził do możliwości ich rejestrowania w 4 krajach: Czechach (od 01.07.2006 r.), Słowenii (od 23.07.2006), Węgrzech (od 01.07.2009) i Chorwacji (od 05.08.2014 r.). We wszystkich wspomnianych krajach wprowadzono nową instytucję prawną – związek partnerski – umożliwiającą uzyskanie części uprawnień posiadanych przez małżeństwa, a zatem dokonano tzw. drugiego kroku na drodze równouprawnienia związków hetero- i homoseksualnych2. Z uwagi na długość okresu poddanego analizie i specyfikę pierwszych miesięcy po wprowadzeniu możliwości rejestracji (duża liczba par z długim stażem chcących skorzystać z prawnej możliwości) w dalszej części pominięta zostanie Chorwacja, a analizowane będą jedynie dane odnoszące się do Czech, Słowenii i Węgier. W krajach tych dostrzec można wszystkie prawidłowości zaobserwowane i w państwach Europy Zachodniej (tabela. 1).  Tabela 1 Liczba rejestrowanych związków osób tej samej płci w Czechach, Słowenii i Węgrzech  według płci w latach 2006-2014 Rok Czechy Słowenia Węgry M-M K-K Ogółem M-M K-K Ogółem M-M K-K Ogółem 2006 177 58 235 4 4 8 - - - 2007 175 77 252 6 2 8 - - - 2008 159 68 227 1 1 2 - - - 2009 131 72 203 7 4 11 49 18 67 2010 144 51 195 4 5 9 61 19 80 2011 107 70 177 7 8 15 24 21 45 2012 129 77 206 8 3 11 32 9 41 2013 121 80 201 15 7 22 21 9 30 2014 148 85 233 14 13 27 27 11 38 Razem 1291 638 1929 66 47 113 214 87 301 Źródło: http://gay.iniciativa.cz/www/index.php?page=clanek&id=74; http://www.ksh.hu/apps/shop.kiadvany?p_kiadvany_id=46928&p_temakor_kod=KSH&p_session_id=716411775291265&p_lang=EN; http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=5583  A zatem po bardzo wysokiej, początkowej liczbie związków w następnych latach wielkość ta się obniżała, zaś po 3-4 latach stagnacji następowało powolne podwyższanie się liczby związków nowo rejestrowanych. Zdecydowanie przeważały związki formowane przez mężczyzn, aczkolwiek – podobnie jak w Europie Zachodniej i Północnej – z biegiem czasu przewaga ta zmniejszała się. Widać było wyższy wiek osób rejestrujących związki partnerskie w stosunku do osób stających na ślubnym kobiercu, jak i zdecydowanie wyższą różnicę wieku pomiędzy osobami formalizującymi związki homoseksualne w porównaniu do ich heteroseksualnych odpowiedników (dane dla Węgier). Rejestrowane związki skupione były w stolicach badanych państw (np. w Czechach ok. 1/3 to związki z Pragi, w której mieszka ok. 1/7 ogółu ludności; w Chorwacji 2/3 związków zarejestrowano w Zagrzebiu).                                                  1 Najciekawszym zwrotem była dokonana – po umożliwieniu rejestracji związku partnerskiego – zmiana węgierskiej konstytucji, wprowadzająca definicję małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny, zamykająca drogę do uchwalenia prawa wdrażającego małżeństwa jednopłciowe. 2 Krok pierwszy to zmiana sposobu interpretacji istniejącego prawa dotyczącego uprawnień związków nieformalnych, tak aby obejmowało i te homoseksualne. Krok drugi to wprowadzenie instytucji związku partnerskiego – posiadającego albo jednoznacznie zinwentaryzowane prawa, albo różniące się od małżeństwa listą praw i obowiązków go nieobejmujących. Wreszcie krok trzeci to umożliwienie osobom tej samej płci zawieranie małżeństw. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Z punktu widzenia głównego tematu niniejszego opracowania ważne jest określenie częstości występowania rejestrowanych związków osób tej samej płci. Można zrobić to na dwa sposoby – albo poprzez określenie, jaka część ogółu nowo zawieranych, formalnych związków to te tworzone przez osoby tej samej płci (a zatem jaka to część sumy małżeństw i związków partnerskich), albo poprzez określenie, jakie jest natężenie formowania tego typu związków w przeliczeniu na 1000 mieszkańców. Odpowiednie wyliczenia znajdują się w tabeli 2.  Tabela 2 Częstość występowania związków partnerskich w krajach Europy Środkowej  Rok Udział w formalnych związkach (w %) Natężenie na 1000 osób Czechy Słowenia Węgry Czechy Słowenia Węgry 2006 0,44 0,13 - 0,023 0,004 - 2007 0,44 0,13 - 0,024 0,004 - 2008 0,43 0,03 - 0,022 0,001 - 2009 0,42 0,17 0,18 0,019 0,005 0,007 2010 0,42 0,14 0,22 0,019 0,004 0,008 2011 0,39 0,22 0,13 0,017 0,007 0,005 2012 0,45 0,16 0,11 0,020 0,005 0,004 2013 0,46 0,35 0,08 0,019 0,011 0,003 2014 0,51 0,41 0,10 0,022 0,013 0,004 Ogółem 0,44 0,19 0,14 0,185 0,055 0,030 Źródło: Obliczenia własne  Zwraca uwagę bardzo niska częstotliwość występowania związków jednopłciowych, kilku-, kilkunastokrotnie niższa niż w krajach Europy Zachodniej czy Północnej. Niski jest ich udział – zazwyczaj w Europie Zachodniej jest to wielkość ok. 2-3%, podczas gdy w badanych państwach były to wartości znacząco poniżej 1%. Szczególnie niskie było natężenie związków jednopłciowych w przeliczeniu na 1000 osób, co wynikało z bardzo niskiej w naszej części kontynentu skłonności do formowania jakichkolwiek zalegalizowanych związków. Potencjalna liczba rejestrowanych związków tej samej płci w Polsce. Na podstawie powyższych danych dokonać można szacunku liczby związków osób tej samej płci, jaka byłaby zawierana w Polsce. Szacunki te dokonane zostały przy założeniu, iż sytuacja w Polsce będzie taka jak średnio w trzech analizowanych powyżej krajach – w dwuwariantowych obliczeniach przyjęto zatem: 1) że związki jednopłciowe stanowić będą taki odsetek związków ogółem jak w badanych krajach; 2) występować będą z taką intensywnością jak w Czechach, Słowenii i na Węgrzech. Wyniki bazujące na liczbie małżeństw i liczbie ludności Polski w roku 2014 przedstawione są w tabeli 3.  Tabela 3 Potencjalna liczba związków partnerskich w Polsce w 2014 r.  Wskaźnik Wskaźnik pochodzący z kraju Czechy Słowenia Węgry Udział wśród związków nowo zawartych 830 360 260 Natężenie na 1000 mieszkańców 810 230 190 Źródło: Obliczenia własne  Choć powyższe wielkości znacząco się między sobą różnią, wskazują, iż w przypadku wprowadzenia do polskiego prawa instytucji związków partnerskich – zakładając analogiczną do występujących w innych krajach naszego regionu częstość ich występowania – będziemy mieć do czynienia z setkami, Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  nie zaś tysiącami, nowo zawieranych związków. Podejrzewać należy, iż rzeczywiste wielkości występujące w pierwszych latach po ewentualnym wprowadzeniu instytucji związku partnerskiego będą poniżej wielkości odnotowanych w Czechach, powyżej zaś tych dla Węgier, odzwierciedlając pośrednią pozycję Polski notowaną w zakresie np. postaw wobec homoseksualizmu. Dodatkowo warto pamiętać, iż powyższa wielkość kilkuset związków rejestrowanych w Polsce byłaby bardzo nierównomiernie rozłożona w przestrzeni. Brak jest jakichkolwiek danych mówiących o skali homoseksualizmu w układzie przestrzennym w Polsce. Podejrzewać można, iż wzorem innych państw większa częstość tego zjawiska widoczna jest w największych miastach, przyciągających anonimowością i większą tolerancją młodych ludzi o nietradycyjnych zachowaniach. Takie podejrzenie wzmaga analiza – ograniczająca się do męskiego homoseksualizmu – częstości występowania profili i ogłoszeń znajdujących się na dwóch najpopularniejszych portalach gejowskich (aktywne profile na fellow.pl oraz ogłoszenia dostępne na gejowo.pl) – zob. tab. 4  Tabela 4 Częstość występowania profili i ogłoszeń na portalach gejowskich w Polsce według województw  Region Liczba profili Liczba profili/ogłoszeń  na 1000 osób Liczba profili/ogłoszeń  na 1000 mężczyzn fellow.pl gejowo.pl fellow.pl gejowo.pl fellow.pl gejowo.pl Dolnośląskie 10159 990 3,5 0,3 7,3 0,7 Kujawsko-pomorskie 5244 340 2,5 0,2 5,2 0,3 Lubelskie 3749 250 1,7 0,1 3,6 0,2 Lubuskie 2347 120 2,3 0,1 4,7 0,2 Łódzkie 5236 520 2,1 0,2 4,4 0,4 Małopolskie 9491 1290 2,8 0,4 5,8 0,8 Mazowieckie 13007 3840 2,4 0,7 5,1 1,5 Opolskie 2054 120 2,1 0,1 4,2 0,2 Podkarpackie 3335 240 1,6 0,1 3,2 0,2 Podlaskie 2188 90 1,8 0,1 3,8 0,2 Pomorskie 8125 720 3,5 0,3 7,2 0,6 Śląskie 11988 1120 2,6 0,2 5,4 0,5 Świętokrzyskie 1955 210 1,5 0,2 3,2 0,3 Warmińsko-mazurskie 3060 180 2,1 0,1 4,3 0,3 Wielkopolskie 9033 940 2,6 0,3 5,3 0,6 Zachodniopomorskie 4792 510 2,8 0,3 5,7 0,6 Polska 95763 11480 2,5 0,3 5,1 0,6 Źródło: obliczenia własne na podstawie danych zebranych w dniu 04.07.2015  Regionami o najwyższej intensywności korzystania z „branżowych” portali są województwa, których stolice są miastami o ponadregionalnej atrakcyjności imigracyjnej (Warszawa, Wrocław, Kraków, Gdańsk, Poznań), w przypadku których skądinąd widoczna jest wyraźna koncentracja internautów wpisujących jako miejsce zamieszkiwania stolicę regionu. Z kolei tradycjonalistyczne regiony Polski Południowo-Wschodniej odznaczają się najniższymi wskaźnikami.  Aby wiedzieć więcej: P. Szukalski, Rejestrowane związki osób tej samej płci we współczesnej Europie, „Roczniki Socjologii Rodziny”, 2011,  t. XXI, 169-184, http://hdl.handle.net/11089/5403 P. Szukalski, Rejestrowane związki osób tej samej płci w krajach Europy, „Wiadomości Statystyczne”, 2012, nr 5, 54-65, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3640  

Rejestrowane związki osób tej samej płci w Europie Środkowej a „sprawa polska”

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/10581/1/2015-03%20Zwi%c4%85zki%20jednop%c5%82ciowe%20w%20Europie%20%c5%9arodkowej.pdf

Rejestrowane związki osób tej samej płci w Europie Środkowej a „sprawa polska”

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)