W referacie pokazano rolę współczesnej prozy polskiej w nauczaniu studentów polonistyki lwowskiej frazeologizmów stylu potocznego używanych w nieoficjalnym, spontanicznym typie kontaktów językowych. Podano przykłady ćwiczeń, których podstawą stały się autentyczne utwory – cztery współczesne powieści polskie autorstwa Joanny Fabickiej.The article presents the role of modern Polish prose in the process of teaching colloquial phraseology used in nonofficial, spontaneous language contacts to Ukrainian-speaking students. The types of exercises based on four authentic modern Polish novels by Joanna Fabicka are included

Dilna, Julia

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Współczesny tekst literacki jako źródło polskiej frazeologii potocznej na zajęciach z języka polskiego jako obcego

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I S  KSZTAŁCENIE  POLONISTYCZNE  CUDZOZIEMCÓW  18,  2011 Julia Dilna Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki  WSPÓŁCZESNY TEKST LIERACKI JAKO ŹRÓDŁO POLSKIEJ FRAZEOLOGII POTOCZNEJ NA ZAJĘCIACH Z JĘZYKA POLSKIEGO JAKO OBCEGO Słowa kluczowe: nauczanie jpjo, tekst literacki, język potoczny, potocyzm, frazeologia potoczna  W referacie pokazano rolę współczesnej prozy polskiej w nauczaniu studentów polonistyki lwowskiej frazeologizmów stylu potocznego uŜywanych w nieoficjalnym, spontanicznym typie kontaktów językowych. Podano przykłady ćwiczeń, których podstawą stały się autentyczne utwory – cztery współczesne powieści polskie autorstwa Joanny Fabickiej.    Współczesna literatura polska odznacza się wyraźną przewagą kreatyw-nych, ekspresywnych składników nad składnikami konwencjonalnymi. Zmiana ustroju i uchylenie cenzury państwowej przyczyniły się do tego, Ŝe uległa ona nowym tendencjom aintelektualizacji, buntu wobec starszego pokolenia i ustalo-nym tradycjom językowo-stylistycznym. Teksty artystyczne końca XX – po-czątku XXI w. cechują się więc upowszechnieniem mowy potocznej, często w jej ekstremalnym wydaniu (skróty myślowe, wulgaryzmy, brutalizmy itd.). Obiektem rozwaŜań glottodydaktycznych w niniejszym artykule jest kwe-stia wprowadzenia frazeologii potocznej za pośrednictwem współczesnego utworu literackiego na zajęciach z jpjo odbywających się w ramach kształcenia polonistycznego studentów na Uniwersytecie im. Iwana Franki we Lwowie. Jako pracownik naukowy nieustannie mam kontakt ze współczesną literaturą polską (badam innowacje frazeologiczne w polskiej prozie pocz. XXI w., m.in. w utworach Ignacego Karpowicza, Sławomira Shutego, Joanny Fabickiej, Da-niela Odiji, Mirosława Nahacza, Agnieszki Drotkiewicz, Doroty Masłowskiej i in.), natomiast jako pracownik dydaktyczny zajmuję się nauczaniem języka polskiego studentów polonistyki i innych kierunków humanistycznych. Pragnąc połączyć przyjemne z poŜytecznym, zainteresowałam się moŜliwością wykorzy-stania współczesnego utworu literackiego jako narzędzia glottodydaktycznego wspomagającego wprowadzenie frazeologii potocznej na zajęciach z języka.  [129] Julia Dilna  130 UwaŜam bowiem, Ŝe zapoznanie się z językiem potocznym, czyli jednostkami uŜywanymi w nieoficjalnym, spontanicznym, familiarnym typie kontaktów ję-zykowych, jest dla studentów-polonistów kolejnym, bardzo waŜnym etapem w opanowaniu języka i kultury polskiej poprzez doświadczanie świata wielkiej wspólnoty, która tym językiem się posługuje, tworzy za jego pośrednictwem określone nastawienia, oceny, emocje. Chodzi przede wszystkim o zajęcia ze studentami III, IV i V roku studiów o średnim poziomie znajomości języka polskiego B1–B2–C1. Ograniczenia te przyjmuję z dwu powodów: po pierwsze – nie prowadzę wykładów na I roku oraz w I semestrze II roku, po drugie – wykorzystanie utworów autentycznych na zajęciach wymaga, mimo wszystko, wyŜszych poziomów kompetencji języ-kowej w celu uniknięcia moŜliwych komplikacji w zrozumieniu przez studentów poszczególnych elementów tekstu. Zapoznanie się z zasobem frazeologicznym polszczyzny odbywa się m.in. na zajęciach poświęconych kształceniu sprawno-ści leksykalno-komunikacyjnych (III–IV rok), w ramach obszernego kursu lek-sykologii polskiej (IV rok) oraz w ramach kursu „Aktualne zagadnienia języko-znawstwa polskiego” (V rok).  WaŜną rolę w planowaniu zajęć poświęconych nauczaniu frazeologii po-tocznej za pomocą fragmentów tekstów literackich odgrywa wybór utworu. „Atrakcyjne” pod względem bogactwa i kreatywności językowej są powieści Joanny Fabickiej, a mianowicie Szalone Ŝycie Rudolfa (Fabicka 2004), Świńskim truchtem (Fabicka 2006a), Seks i inne przykrości (Fabicka 2008) oraz Tango ortodonto (Fabicka 2006b). Bohaterem powieści jest uczeń, a potem student o imieniu Rudolf, obdarzony przez los nieprzeciętną inteligencją, pasją aktorską i wyjątkową rodziną. Rudolf, o którego przygodach nie da się czytać bez śmie-chu, portretuje w utworze polską codzienność – wszystkie jej wady i zalety. Frazeologia potoczna jest istotnym składnikiem języka powieści, to zaś, Ŝe zo-stały one napisane w formie dziennika, pozwala na wydzielenie fragmentów mających swój wewnętrzny nastrój i będących dobrym kontekstem ćwiczeń frazeologicznych.  W zaleŜności od wybranego fragmentu (fragmentów) utworu oraz celu, który chcę osiągnąć na zajęciach, studentom na róŜnych poziomach zaawansowania (B1–C1) moŜna zaproponować kilka typów ćwiczeń. Po przesłuchaniu lub prze-czytaniu większych urywków tekstu proponuję zadanie polegające na zaznaczeniu na podanej liście frazeologizmów występujących w tekście i będących, zdaniem studentów, jednostkami potocznymi lub wypisaniu (w wypadku pracy nad tekstem pisanym) i ustaleniu znaczenia frazeologizmów potocznych. Po dwukrotnym wy-słuchaniu (przeczytaniu) fragmentu moŜna zaproponować parafrazowanie tekstu, czyli wymianę wszystkich frazeologizmów na ich odpowiedniki wyrazowe. Zaletą ćwiczeń polegających na uzupełnianiu luk w tekście jest moŜliwość modyfikowania poziomu trudności zadań. Wstawienie brakujących elementów frazeologizmów moŜe przysporzyć studentom trudności, poniewaŜ wśród pol-skich frazeologizmów potocznych mało jest jednostek mających odpowiedniki Współczesny tekst literacki jako źródło polskiej frazeologii potocznej…  131 w języku ukraińskim. Oto przykłady fragmentów, które moŜna wykorzystać (zadanie: w wykropkowane miejsca wstawić brakujące elementy frazeologi-zmów potocznych):  1. Trzy razy biegałem do sklepu nocnego po Ŝubrówkę i sok jabłkowy. Za czwartym razem sprzedawca zaŜądał ode mnie dowodu toŜsamości. – No ja mogę .............................. oko jak młodzieńca suszy, ale za ilości hurtowe, to mogę juŜ beknąć koncesyjkę. Co to za kraj, Ŝeby wprowadzać przepis o powszechnej dostępności alkoholu tylko wśród pełnoletniej części społeczeństwa? A młodsi to juŜ nie mogą zalać ..........................? – Czy ja wyglądam na blokersa pijącego na .............................? – Nie – brzmiała odpowiedź. – Na małolata, co pierwszy raz dorwał się do butli bez smoka. Synuś, spasuj, bo ci wątroba wysiądzie (Fabicka 2006a: 94); Brakujące elementy – przymknąć (zamknąć, przymruŜyć), robala (robaka), umór.  2. Po odzyskaniu przytomności […] – Ale jak mnie znalazłaś? – zapytałem przeraŜony, a jednocześnie pełen podziwu dla jej in-wigilacyjnych zdolności. – PrzecieŜ .........................  za sobą wszystkie ślady! – Gonzo włamał się na twoje konto i prześledził listę wizyt na stronach internetowych. Za duŜo wirtualnego seksu, stanowczo za duŜo. Spiekłem ................., bo na samą myśl, Ŝe mama zna moje erotyczne fantazje, odechciało mi się seksu do końca Ŝycia. Mamy więc nowego lokatora. Cezar i inni są zachwyceni. – Chyba masz nierówno pod ......................., Ŝeby spadać z domu, mając taką odjechaną ma-muśkę (Fabicka 2008: 218). Brakujące elementy – zatarłem, raka, sufitem (kopułą).  Inna wersja ćwiczenia tego rodzaju to zadanie polegające na uzupełnieniu fragmentów tekstu brakującymi elementami frazeologizmów potocznych o wspólnym członie głównym, np. z elementem czasownikowym mieć (brakują-ce wyrazy naleŜy wybrać z ramki):  1. JeŜeli cały rok ma być taki, jak pierwszy dzień, to mam naprawdę ........................ Wszyscy oprócz mnie mają kaca. Nie nadąŜam z robieniem napojów reanimacyjnych. A przecieŜ miało być inaczej! (Fabicka 2006a: 7); 2. Moja pani doktor zaproponowała mi tymczasem jako rekompensatę darmowe piaskowanie [zębów – J. D.]. Zgodziłem się tylko dlatego, Ŝe Amerykanie mają kompletnego  ..........................  na punkcie zębów (Fabicka 2006b: 228); 3. Kiedy juŜ wszyscy bekaliśmy z przejedzenia, Antoś zaczął snuć malowniczą gawędę na temat swojego pobytu w więzieniu: – No to Zygmunt bach mu w Ŝyłę i gościu nawet nie kwiknął. Interes rozkręcał się wspania-le, zaczęły powstawać filie pogotowia w innych miastach aŜ tu nagle wpadka na całego. Ktoś się pokapował, Ŝe za duŜo schodzi pavulonu i coś za często ludzie kity odwalają. Tak nam referował zasady funkcjonowania Pogotowia Ratunkowego w Łodzi, a nam robiło się coraz bardziej słabo. Adela złapała się za serce. – Spokojnie, duszko. W razie czego mam tam ........................ Powiem co i jak i nie zrobią z ciebie skórki. Grunt to znajomości! (Fabicka 2006a, s. 92).   Wyrazy z ramki – fioła, przerąbane, wtyki Julia Dilna  132 Ostatni fragment, oprócz frazeologizmu potocznego mieć wtyki ‘mieć zna-jomych, zaufanych ludzi w jakieś instytucji, organizacji itp.1’, zawiera inne ele-menty potoczne (podkreślone w tekście). MoŜna więc, jako kolejne, zapropono-wać studentom ćwiczenie polegające na ustaleniu ich znaczenia oraz parafrazo-waniu całego fragmentu, czyli przekazywaniu z wymianą wszystkich potocy-zmów na ich odpowiedniki neutralne.     Realizację kolejnego pomysłu na ćwiczenie z lukami umoŜliwia obecność w powieściach J. Fabickiej fragmentów zawierających frazeologizmy z członami naleŜącymi do tego samego pola semantycznego. Jako przykład podaję zadanie, którego wykonanie sprowadza się do wstawienia w wykropkowane miejsca bra-kujących członów frazeologicznych będących nazwami części ciała:  1. Musiałbym upaść na ........................., Ŝeby korzystać z pomocy takiego niezrównowaŜo-nego psychologa (Fabicka 2004: 14); 2. Za to intelektem powalam na ......................... kaŜdego. Jak złamałem sobie nogę na defi-ladzie szczudlarzy i leŜałem pół roku w gipsie, to przeczytałem wszystkie ksiąŜki rodziców... (Fabicka 2004, s. 28); 3. Wiem, Ŝe daleko mi do niego [Ozyrysa – J. D.], bo ma wyraźny męski zarost, ale w końcu jako przyjaciel mógłby być mniej szczery. PrzecieŜ nie tego od niego wymagam, by walił mi brutalną prawdę między ........................! (Fabicka 2006a: 210); 4. Wreszcie Ozyrys się zgodził, ale pod warunkiem, Ŝe przed dwunastą musi być w domu, bo leci horror „Wioska przeklętych dzieci”. TeŜ mi atrakcja! Ja mam juŜ po dziurki w ........................ przeklętych dzieci (Fabicka 2008: 74); 5. Natomiast Bulwiaczek jest łysy jak ........................., powykręcany artretyzmem, ale wciąŜ ma na nosie swoją dorodną brodawkę i jest zakochany w babci na zabój (Fabicka 2008: 35); 6. Niektóre odpowiedzi Blachy są na tyle absurdalne, Ŝe kompletnie zapominam ......................... w gębie, co niestety utwierdza go tylko jeszcze bardziej w poczuciu własnej wy-jątkowości (Fabicka 2008: 248); 7. Miała taaaakie cyce! Tak długo wlepiałem ............................. w to magiczne miejsce, Ŝe zaczęły mnie szczypać oczy.  Ze względu na poziom kompetencji językowej studentów, ćwiczenie to moŜ-na uprościć, proponując brakujące elementy do wyboru z ramki (byłyby to więc wyrazy nos, kolano, głowa, oko, język, łopatka). Przy formułowaniu zadania moŜ-na podać informacje dodatkowe, np. o tym, Ŝe formy gramatyczne wstawianych wyrazów naleŜy dopasować do treści zdań lub o tym, Ŝe w ostatnim fragmencie naleŜy podać nazwę części ciała w wersji potocznej (wlepiałem gały). Na wyŜszych poziomach studenckiej kompetencji językowej aktualne są takŜe ćwiczenia polegające na wnioskowaniu o brakującym członie frazeologi-zmu potocznego wyłącznie w oparciu o kontekst lub wnioskowaniu o brakują-cym frazeologizmie na podstawie kontekstu, z moŜliwością odnalezienia po-trzebnego związku frazeologicznego na podanej liście, np.:                       1 Znaczenia frazeologizmów podaję wg Słownika polszczyzny potocznej Janusza Anusiewi-cza i Jacka Skawińskiego (Anusiewicz, Skawiński 2000). Współczesny tekst literacki jako źródło polskiej frazeologii potocznej…  133 1. Obaj z ojcem nie raz i nie dwa próbowaliśmy złamać mamie charakter. Kiedyś juŜ prawie się udało. Ugotowała wtedy chyba pierwszy od miesiąca obiad – pyszną zupę grzybową. Moja euforia trwała do czasu, kiedy Opona wywlokła z kubła na odpadki pusty karton po kremie boro-wikowym firmy Tłusty Wieprzek. PoniewaŜ jestem lojalnym synem, nie powiedziałem nic ojcu. Będę teraz miał na mamę ....................... Nigdy nie wiadomo, kiedy mi się to przyda (Fabicka 2004: 10). Brakujący element – haka (frazeologizm mieć haka na kogoś ‘być w posiadaniu kompromi-tującej kogoś informacji, znać czyjeś słabe miejsce, sposób pokonania, podporządkowania, zdy-skredytowania kogoś’).  2. Ojciec właśnie oznajmił nam, Ŝe .................................................... Po brawurowej akcji ra-towania bałkańskich opozycjonistów, do której została zaprzęgnięta cała nasza rodzina, miał wreszcie dostać awans w swojej partii politycznych szumowin. Niestety na ostatnim zebraniu obwieszczono mu, Ŝe to za mało, by wejść do ścisłego zarządu, i musi dalej zbierać zasługi. W związku z tym ojciec ma depresję (Fabicka 2008: 37). 1) zrobiono z niego marmoladę; 2) zrobiono go w balona; 3) zrobiono do niego perskie oko; 4) zrobiono z niego człowieka. Brakujący element – zrobiono go w balona (frazeologizm zrobić kogoś w balona ‘potrakto-wać niepowaŜnie, nieuczciwie’.  Jedną z dyskutowanych kwestii glottodydaktycznych w procesie zapoznania się studentów z językiem potocznym jest niewątpliwie kwestia granic szeroko rozumianej „potoczności”: w jakim stopniu powinniśmy uwzględniać na zaję-ciach zjawiska językowe, które z jednej strony na ogół uznawane są za wulgar-ne, z innej zaś strony – za zjawiska, bez których literaturę współczesną raczej trudno sobie obecnie wyobrazić. Nie uwaŜam jednak tej kwestii za szczególnie waŜną w ramach zajęć z języka polskiego. Zdaję sobie bowiem sprawę z tego, jak szybko, niestety, wszelakie tabu językowe utrwala się w pamięci młodzieŜy, literatura zaś w dobie kultury masowej manifestującej sprymitywizowanie kom-petencji komunikacyjnej nie jest dzisiaj jedynym źródłem brutalizmów języko-wych. Zasygnalizowane w artykule aspekty glottodydaktyczne, których istotą stała się moŜliwość wykorzystania współczesnych powieści polskich do nauczania ukraińskojęzycznych studentów-polonistów frazeologii potocznej, są jedynie szkicem rozwaŜań nad kwestią urozmaicenia zajęć z języka i kultury polskiej na polonistyce lwowskiej. Natura współczesnej prozy polskiej przystosowanej do okazjonalnej, subiektywnej kreacji leksykalno-frazeologicznej i wyraŜania boga-tych emocji sprawia, iŜ obserwowanie jednostek potocznych odbywa się w jak najbardziej naturalnym „niekontrolowanym” kontekście, co z kolei jest bardzo waŜne zarówno dla osób uczących się polskiego, jak i nauczycieli wykorzystują-cych autentyczne teksty na swoich zajęciach. Zaproponowane w artykule pomy-sły na ćwiczenia frazeologiczne moŜna bezgranicznie poszerzać o nowe typy, polegające np. na rozpoznawaniu w tekście potocznego związku frazeologiczne-go, którego struktura (lub struktura i znaczenie) została zmodyfikowana.  Julia Dilna  134 BIBLIOGRAFIA  A n u s i e w i c z  J., S k a w i ń s k i  J., 2000, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa–Wrocław. F a b i c k a  J., 2004, Szalone Ŝycie Rudolfa, Warszawa. F a b i c k a  J., 2006a, Świńskim truchtem, Warszawa. F a b i c k a  J, 2006b, Tango ortodonto, Warszawa. F a b i c k a  J., 2008, Seks i inne przykrości, Warszawa.   Summary  The article presents the role of modern Polish prose in the process of teaching colloquial phraseology used in nonofficial, spontaneous language contacts to Ukrainian-speaking students. The types of exercises based on four authentic modern Polish novels by Joanna Fabicka are in-cluded.  

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9290/1/14-dilna.pdf

Współczesny tekst literacki jako źródło polskiej frazeologii potocznej na zajęciach z języka polskiego jako obcego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Współczesny tekst literacki jako źródło polskiej frazeologii potocznej na zajęciach z języka polskiego jako obcego

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w