Waingertner, Przemysław

Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2014, ss. 1024

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

194 Artykuły recenzyjne i recenzjePodsumowując, chociaż książka Ulricha Hesse ma pewne braki i nie można uznać jej za książkę poważnie naukową (raczej popularnonaukową), bez wątpie-nia jest warta przeczytania przez każdego, kto interesuje się historią futbolu. Nie ma w niej „słodzenia” gwiazdorom czy tuszowania niewygodnych faktów. Jest to bardzo rzetelna i kompetentna praca, zawierająca wiele ciekawych i wcześniej niepublikowanych w Polsce faktów na temat historii niemieckiego futbolu. Polscy fani powinni zapoznać się z Tor!… nie tylko ze względu na ciepłe uczucia, jakimi autor darzy emigrantów i piłkarzy z nad Wisły, ale również, aby lepiej zrozumieć piłkarską kulturę kraju, w którego czołowych ligach gra coraz więcej naszych rodzimych zawodników.Agnieszka Maria Kita(Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny)Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2014, ss. 1024.Zgodnie ze znaną wśród historyków konstatacją, biografistyka – zarówno „eko-logiczna”, wkomponowująca postacie głównych bohaterów w nakreślone z rozmachem tło polityczne, społeczne i ekonomiczne, jak i skupiająca uwagę Autora i Czytelnika przede wszystkim na życiorysie (politycznym, zawodowym, włączającym wątek życia prywatnego) wybranej postaci, bądź nawet jego frag-mencie – jest gatunkiem historiografii najtrudniejszym warsztatowo dla dziejopi-sów, a zarazem najbardziej poczytnym wśród miłośników, amatorów Klio.Reprezentuje ją także, będąca przedmiotem niniejszej recenzji, monumentalna – licząca ponad tysiąc stron – książka pt. Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg. Jej autorem jest Bohdan Urbankowski (ur. 1943 r.), będący z pewnością posta-cią nietuzinkową. Ten znany i utalentowany poeta, filozof, dramaturg, publicysta, dziennikarz i eseista historyczny w PRL należał do czołowych działaczy opozycji antykomunistycznej, wiążąc się z jej nurtem niepodległościowym, Konfederacją Polski Niepodległej i wielkim społecznym ruchem „Solidarności” (podlegając zarazem inwigilacji i represjom ze strony władz komunistycznych i Służby Bez-pieczeństwa). Obecnie pełni m.in. funkcję przewodniczącego Rady Programowej Związku Piłsudczyków i wchodzi w skład redakcji „Gazety Polskiej”. Jest wykła-dowcą akademickim, laureatem wielu nagród literackich i dziennikarskich.Recenzowana biografia ma charakter szczególny nie tylko ze względu na postać jej Autora – wszak nie będącego zawodowym dziejopisem, lecz „profanem”, natomiast z pewnością pasjonatem historii i zdolnym pisarzem historycznym 195Artykuły recenzyjne i recenzjeo rozległej wiedzy przedmiotowej1 – ale także jej budowę i narrację, nietypowe jak na opracowanie biograficzne. Bohdan Urbankowski zrezygnował bowiem z przyjętych w pracach naukowych wstępu, zwyczajowo uzasadniającego kon-strukcję tekstu, prezentującego jego bazę źródłową i dotychczasowy stan badań nad zagadnieniem, oraz zakończenia, zestawiającego główne konkluzje, wyni-kające z przeprowadzonych wcześniej analiz (dołączył jednak równocześnie do książki cenne dla wnikliwego Czytelnika aneksy – kalendarium życia i działal-ności J. Piłsudskiego, spisy zamieszczonych w niej licznych ilustracji i map oraz indeks nazwisk – a także opatrzył ją aparatem naukowym przypisów i odsyłaczy).Na narrację składają się trzy obszerne części, zbudowane z rozdziałów, podzie-lonych na podrozdziały. Spośród wspomnianych części jedynie pierwsza (Korekta mitów) odpowiada schematowi klasycznej, „ekologicznej” biografii, prezentując w porządku chronologicznym losy, koncepcje, działalność polityczną i życie pry-watne J. Piłsudskiego od domu rodzinnego, lat szkolnych i studenckich, drama-tycznej politycznej inicjacji i syberyjskiego zesłania (Filomaci i carobójcy, Szla-kiem zesłańców), przez jego poczynania jako organizatora, lidera i współautora niepodległościowo-socjalnej ideologii Polskiej Partii Socjalistycznej oraz twórcy, autorytetu i przywódcy polskiej irredenty przed I wojną światową (Budowni-czy Państwa Podziemnego), legendarnego Komendanta oddziałów strzeleckich i I Brygady w latach Wielkiej Wojny (Legiony), aż po jego udział w budowie porządku ustrojowego i walce o granice odrodzonej Rzeczypospolitej (Naczel-nik) oraz poczynania jako kontestującego sejmokrację i partyjniactwo Samotnika z Sulejówka, autora przewrotu majowego z 1926 r., wreszcie dyktatora, dążą-cego da sanacji wewnętrznej i wzmocnienia państwa na arenie międzynarodowej (Kreator i autokreator).Druga i trzecia część książki, zatytułowane odpowiednio Romantyzm celów, pozytywizm środków oraz Filozofia czynu, kreślą skomplikowaną, wnikliwą i dro-biazgową, niezwykle interesującą dla Czytelnika, charakterystykę psychologiczną J. Piłsudskiego, rekonstruują jego sposób myślenia o polityce i polskiej racji stanu, odtwarzają swoistą mapę fundamentalnych ideowych założeń i motywacji Marszałka, wreszcie są próbą udzielenia odpowiedzi na pytanie o strategiczne cele J. Piłsudskiego i taktykę, która miała służyć ich osiągnięciu. Wyczerpujące, a zarazem bardzo ciekawe wywody B. Urbankowskiego, zawarte we wspomnia-nych częściach książki – wszechstronnie uargumentowane źródłowo i zakotwi-czone w dotychczasowej literaturze przedmiotu, dowodzące imponującej erudycji 1 Recenzent winien jest tu wyjaśnienie, iż rozstrzyga pozytywnie dylemat, czy historycy nieza-wodowi mogą aspirować do profesjonalnego pisania o przeszłości i czy podobne próby zasługują na ocenę zawodowych dziejopisów. Warto zauważyć, iż ortodoksyjne wykluczanie poza nawias historiografii „historyków-amatorów”, oznaczałoby wyłączenie z historycznej debaty refleksji wielu uznanych historycznych i politycznych publicystów i pisarzy, jak np. Stanisław Cat-Mackiewicz, czy Wacław Jędrzejewicz.196 Artykuły recenzyjne i recenzjehistorycznej, a zarazem pisarskiego rozmachu Autora – stanowią przy tym najlep-sze uzasadnienie powstania tej jeszcze jednej, a zarazem tak innej od pozostałych, biografii polityka, uchodzącego w ocenie większości Polaków (pomimo kontro-wersji jaką wzbudza wśród części historyków i opinii publicznej jego stosunek do demokracji, parlamentaryzmu i praw obywatelskich) za najwybitniejszego pol-skiego męża stanu w minionym stuleciu2.W świetle recenzowanej książki Marszałek jawi się zatem jako polityczny wizjoner, który swe działania w latach I wojny światowej podporządkował hasłu „zwycięstwo przyjdzie z Zachodu”, przewidując trafnie przebieg zbrojnego kon-fliktu – pokonanie przez Państwa Centralne zacofanej i słabej militarnie Rosji i ich klęskę w konfrontacji z zachodnioeuropejskimi imperialnymi mocarstwami: Francją i Wielką Brytanią. W trakcie tak rozwijającego się wojennego starcia Polacy mieli początkowo wspierać Niemcy i Austro-Węgry w walce z państwem rosyjskim, aby następnie w sprzyjającej sytuacji, wytworzonej przez spodziewany triumf Ententy i klęskę Państw Centralnych na Zachodzie, zwrócić się przeciwko dotychczasowym sprzymierzeńcom i wykorzystując ich osłabienie wywalczyć niepodległość. W świetle takiego scenariusza wojny, zakładanego przez J. Piłsud-skiego, działania podejmowane przezeń w jej trakcie – utworzenie Legionów, walka u boku Austriaków i Niemców, a później wypowiedzenie im posłuszeństwa w 1917 r., kiedy to po wsparciu Ententy przez Stany Zjednoczone to na jej stronę przechyliła się szala zwycięstwa – układają się w spójną całość, jako logiczny wynik politycznego geniuszu Komendanta.Jednak, jak argumentuje przekonująco B. Urbankowski, nawet po odrzuceniu takiej hipotezy „gry wojennej”, prowadzonej przyszłego Marszałka, jego poczy-nania nadal dowodzą niezwykłego kunsztu stratega i taktyka, zarysowując kształt prowadzonej przezeń swoistej „romantycznej realpolitik”. Łączyła ona roman-tyczny maksymalizm w określaniu ostatecznego celu, jakim było wywalczenie niepodległej i zjednoczonej Polski, z równie skrajnym pozytywizmem, prag-matyzmem, absolutną elastycznością, czy wręcz koniunkturalizmem w wybo-rze środków, jakie miały służyć jego osiągnięciu. Opierała się ona na „filozofii czynu”, metodzie faktów dokonanych, taktyce małych kroków i licytacji wzwyż sprawy polskiej. Charakteryzował ją wybór drogi, wiodącej od oddziałów strze-leckich, przez Legiony, zakonspirowaną Polską Organizację Wojskową, budo-wanie kapitału bitnego polskiego wojska jako cennego sojusznika (owocujące proklamowaniem w 1916 r. Królestwa Polskiego przez rozpaczliwie szukających 2 Por. m.in.: W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995; A. Garlicki, Józef Piłsudski, 1867–1935, Warszawa 1990; tenże, U źródeł obozu belwederskiego, Warszawa 1978; tenże, Przewrót majowy, Warszawa 1979; tenże, Od maja do Brześcia, Warszawa 1985; tenże, Od Brześcia do maja, Warsza-wa 1986; W. Jędrzejewicz, Józef Piłsudski 1867–1935. Życiorys, Wydawnictwo LTW 2008; tenże, Kronika życia Józefa Piłsudskiego, t. 1–2, Warszawa 1989; tenże, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego, t. 1–3, Warszawa 1998.197Artykuły recenzyjne i recenzjesprzymierzeńców władców Niemiec i Austro-Węgier), aż do rezygnacji z soju-szu z Berlinem i Wiedniem, aby zyskać przyczółek dla przyszłego porozumienia z triumfującą Ententą.Była to jedyna w swoim rodzaju improwizacja – oparta jednak nie na politycz-nym hazardzie, ale na rzetelnej, realistycznej, prowadzonej nieustannie analizie urodzonego stratega, pozostającego wiernym konsekwentnie głoszonemu przez siebie hasłu, że „doktryna to śmierć myśli”. Podobna strategia i podporządkowana jej taktyka Naczelnika Państwa i Wodza Naczelnego miały, zdaniem B. Urban-kowskiego, lec także u podstaw federacyjnej wizji odrodzonej Rzeczypospolitej, decyzji o wyprawie kijowskiej 1920 r. i sposobu rozegrania Bitwy Warszawskiej.Autor recenzowanej biografii polemizuje również z wielokrotnie przywoły-wanym przez historyków stereotypem J. Piłsudskiego jako zwolennika czynu zbrojnego, opartego na romantycznej, bezrefleksyjnej egzaltacji, imperatywie „mierzenia sił na zamiary” i potrzebie krwawej ofiary, składanej przez kolejne pokolenia „na ołtarzu ojczyzny”. Dostrzegając emocje i egzaltowany patriotyzm, stanowiący motywację wielu spośród tych, którzy pod rozkazami J. Piłsudskiego, bezwarunkowo wierząc w jego polityczny i wojskowy geniusz, marząc o przela-niu krwi za ojczyznę, poszli w bój, gdy wybuchła Wielka Wojna, a później konflikt zbrojny z Rosja Sowiecką, B. Urbankowski zauważa, iż byłoby błędem rzutować naiwne, acz szlachetne pobudki młodych Strzelców, legionistów, a później żołnie-rzy odbudowanego Wojska Polskiego na rozumowanie starszego wszak od znako-mitej większości z nich o ponad pokolenie „Dziadka”.Autor biografii podkreśla, iż wbrew potocznym opiniom, J. Piłsudski daleki był od szafowania życiem swych żołnierzy, będąc zdeklarowanym zwolennikiem filozofii „ekonomii krwi”. Przemawiając do Kompanii Kadrowej, wyruszającej 6 sierpnia 1914 r. z Krakowa na front austriacko-rosyjski, późniejszy Marszałek Wojska Polskiego nie rysował przed swymi podkomendnymi perspektyw chwa-lebnej śmierci za ojczyznę, lecz deklarował, iż widzi w nich „kadry, z których rozwinąć się ma przyszła armia polska” – Strzelcy mieli przeżyć, nauczyć się żołnierskiego fachu i stanowić oficerską elitę hufców przyszłej Rzeczypospolitej. Uchodząc za wojskowego i politycznego lidera stronnictwa proaustriackiego, to właśnie Piłsudski – paradoks pozorny – był najbardziej nieprzejednanym prze-ciwnikiem szerokiego werbunku do krwawiących na froncie Legionów, które sam traktował jako symbol, odsyłając młodych zapaleńców do rozbudowywanej we względnie bezpiecznych warunkach konspiracyjnych Polskiej Organizacji Woj-skowej. Gdy w 1917 r. postanowił przeciwstawić się Państwom Centralnym, prze-konał legionistów, planujących wówczas straceńczy marsz na okupowaną przez Niemców Warszawę (który niewątpliwie zakończyłby się pogromem jego uczest-ników), aby poprzestali na mniej spektakularnym akcie biernego oporu i odmo-wie złożenia przysięgi na wierność sojuszowi z Berlinem i Wiedniem. Okazało się, że miał słuszność – o internowaniu legionistów i ich Komendanta przez 198 Artykuły recenzyjne i recenzjeNiemców i Austriaków stało się i tak głośno na świecie, a więzień Magdeburga oraz jego podkomendni, osadzeni w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie, zyskali szansę, by w przyszłości przysporzyć jeszcze Niepodległej wojennej chwały. Ana-logicznie – decyzja o wyprawie na Kijów była podyktowana politycznym i woj-skowym wyrachowaniem: pełen sukces wspólnej polsko-ukraińskiej ofensywy przyniósłby niepodległość Ukrainie, „wypchnięcie z Europy” osłabionej Rosji, zabezpieczenie granic i silnej pozycji Rzeczypospolitej w regionie; polityczna porażka przyczyniłaby się natomiast i tak do odciążenia północno-wschodnich kresów odbudowującego się państwa polskiego, zagrożonych ofensywą sowiecką i do uwikłania bolszewików w konflikt zbrojny na obszarze Ukrainy.Legendarny emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego z lat II wojny świa-towej, Jan Karski, stwierdził z goryczą w jednym z wywiadów, iż Polacy nie mieli szczęścia do przywódców, którzy chętnie szafowali krwią rodaków. Jeśli zgodzić się z ta tezą, to właśnie postępowanie – niedocenianego w tym zakresie – J. Piłsudskiego stanowi, jej chwalebne zaprzeczenie. To tylko jeden z szeregu interesujących wniosków, jakie wnikliwy Czytelnik może sformułować po lektu-rze recenzowanej książki. Warta jest ona polecenia zarówno zawodowym dzie-jopisom i politologom, jak i amatorom historii Polski, Polaków, rodzimej myśli politycznej i czynu zbrojnego w XX w. Z pewnością sprowokuje do polemik i dyskusji, co decyduje wszak o żywotności zainteresowania przeszłością, z której wszyscy – bardziej lub mniej świadomie – wyrastamy.Przemysław Waingertner(Uniwersytet Łódzki, Katedra Historii Polski Najnowszej)Karol Jadczyk, Jarosław Kita, Maria Nartonowicz-Kot, Powstanie stycz-niowe w Łodzi i regionie. Studia i materiały, Wyd. Dom Wydawniczy Księży Młyn, Łódź 2014, ss. 196.W ostatnim czasie moją uwagę zwróciła wyjątkowa książka pt. „Powstanie styczniowe w Łodzi i regionie. Studia i materiały”. Książka ta bliska jest moim zainteresowaniom, które związane są z regionem łódzkim. Dodatkowym czynnikiem była też niedawno obchodzona okrągła 150. rocznica powstania styczniowego, dlatego też z zaciekawieniem postanowiłem się z nią zapoznać, gdyż niewiele jest książek poruszających ten temat z uwzględnieniem regionu łódzkiego.Praca została stworzona przez znakomitych historyków, podejmujących w swo-ich badaniach problemy związane z regionem łódzkim. Pierwszym z nich jest prof. nadzw. dr hab. Maria Nartonowicz-Kot, która jako pracownik naukowy w Insty-tucie Historii Uniwersytetu Łódzkiego w Katedrze Historii Polski Najnowszej, zajmuje się historią społeczno-polityczną pierwszej połowy XX wieku ze szcze-

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9942/1/15-194_198-Waingertner.pdf

Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2014, ss. 1024

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Bohdan Urbankowski, Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2014, ss. 1024

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w