Gębka-Wolak, Małgorzata

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I S  KSZTAŁCENIE POLONISTYCZNE CUDZOZIEMCÓW 17,  2010     Małgorzata Gębka-Wolak Uniwersytet Mikołaja Kopernika   „Ekonomia – to nie boli”?  Tekst w nauczaniu języka specjalistycznego  na przykładzie ekonomii   1. Wstęp  W nauczaniu języka polskiego, oprócz ogólnej odmiany języka, uwzględ-nia się elementy odmian specjalistycznych. Wśród dyscyplin, których specy-ficzny język najczęściej jest nauczany, królują ekonomia, prawo i medycyna. Wynika to, rzecz jasna, z rynkowego zapotrzebowania na specjalistów z tych dziedzin. Z myślą o cudzoziemcach-specjalistach w poszczególnych ośrodkach krajowych i zagranicznych opracowywane są różnorodne materiały dydak-tyczne. Do takich opracowań z dziedziny ekonomii zaliczyć można cztery publikacje, które uczyniliśmy przedmiotem badań. Są to: łódzkie ABC ekono-mii dla cudzoziemców (zob. Cieślak i in. 2002), wydany w Krakowie podręcz-nik O ekonomii po polsku (zob. Szelc-Mays, Długosz 1999) oraz dwa podręcz-niki lubelskie: pierwszy, do którego nazwy odwołujemy się w tytule artykułu, Ekonomia – to nie boli (zob. Dunin-Dudkowska, Trębska-Kerntopf 2006)  i Polski język biznesu dla cudzoziemców (zob. Butcher, Dunin-Dudkowska 1998).  Przegląd tekstów z wybranych do analizy podręczników oraz porównanie ich z materiałami zawartymi w najnowszych podręcznikach do nauki języka ogólnego, zwłaszcza z serii Hurra!!! Po polsku 2 (zob. Burkat, Jasińska 2005), rodzi pytanie o rolę tekstu w nauce języka specjalistycznego, a co za tym idzie – o cechy tekstów włączanych do procesu dydaktycznego. Te dwa zagadnienia postaramy się przedyskutować na przykładzie tekstów zamieszczonych w wy- mienionych podręcznikach do nauki języka ekonomicznego.      [467] Małgorzata Gębka-Wolak  468 2. Rola tekstu specjalistycznego  Trudno sobie wyobrazić naukę języka obcego bez wszechstronnej pracy  z różnorodnymi tekstami tego języka. Jest oczywiste, że tekst stanowi dobry punkt wyjścia do ćwiczenia wszystkich sprawności językowych. Pokazuje ponadto, jak funkcjonuje system gramatyczny i leksykalny (zob. Seretny, Lipińska 2005: 185–196). Poprzez kontakt z tekstami mówionymi i pisanymi stajemy się coraz doskonalszymi uczestnikami procesu komunikacji. Podstawo-wym celem pracy z tekstem specjalistycznym będzie więc rozszerzenie obsza-rów rzeczywistości pozajęzykowej, w których poznający język może być uczestnikiem komunikacji. Z tego celu ogólnego wypływa kilkanaście szczegó-łowych funkcji, które winien pełnić tekst specjalistyczny.    2.1. Baza leksyki specjalistycznej  i klucz do zrozumienia zjawisk pozajęzykowych  Zwróćmy uwagę, że w odniesieniu do tekstów specjalistycznych podkreśla się, że ich najważniejszą rolą powinno być ułatwianie poznawania zasobu leksykalnego, czyli podstawowego wyróżnika danej specjalności. Tekst trakto-wany jest przeważnie jako swoista baza leksykalna i jako taka stanowi centralny element lekcji w podręcznikach do nauki języka specjalistycznego, w tym także w trzech z czterech analizowanych tu podręczników do nauki tzw. języka ekonomicznego1. W związku z tym tekst obudowywany jest przede wszystkim ćwiczeniami leksykalnymi, których zadaniem jest wyjaśnianie i utrwalanie specjalistycznych znaczeń oraz zapoznawanie z systemem, jaki tworzy leksyka specjalistyczna, rozumianym jako sieć wzajemnych powiązań. Należy podkreślić, że oprócz leksyki ściśle specjalistycznej, należącej do zasobu słownictwa czynnego znanego wąskiej grupie specjalistów, jak np. akredytywa, fiskalizm, komandytariusz czy monetaryzm, tekst dla obcokrajow-ców powinien zawierać słownictwo danej dziedziny, którym włada przeciętny rodzimy użytkownik języka o średnim wykształceniu ogólnym2, jak np. bezro-bocie, fundusz inwestycyjny, inflacja, inwestor, konkurencja, kredyt, transforma-cja itp. Znajomość zwłaszcza tego drugiego zasobu leksykalnego jest niezbędna do rozumienia tekstów publikowanych we współczesnych mediach. Dodajmy, że w tekstach zamieszczonych w analizowanych podręcznikach występują oba typy słownictwa ekonomicznego.                        1 Według innej koncepcji zbudowany został Polski język biznesu dla cudzoziemców (Butcher, Dunin-Dudkowska 1998).  2 Szacuje się, że ten zasób obejmuje ok. 1,5–2 tysięcy terminów (zob. Rachwałowa 1986). „Ekonomia – to nie boli?”  469 Poznanie terminów specjalistycznych nie jest możliwe bez zrozumienia zja-wisk, będących przedmiotem zainteresowań danej dyscypliny, w naszym wypadku – zjawisk ekonomicznych. Wyjaśnianie zagadnień ekonomicznych stanowi więc kolejne zadanie tekstów zawartych w omawianych podręcznikach. Trzeba bowiem pamiętać, że uczestnikami kursów nie zawsze są osoby dobrze orientujące się w tematyce ekonomicznej. Zdarza się, że kurs języka ekono-micznego jest jednym z przedmiotów, który obowiązkowo musi zaliczyć każdy student zagranicznej polonistyki, także ten, który z problematyką ekonomiczną styka się tylko jako konsument czy pracownik3. Ze względu na wielość problemów ekonomicznych każdy podręcznik siłą rzeczy prezentuje tylko ich wybór. ABC ekonomii dla cudzoziemców, O eko-nomii po polsku oraz Ekonomia – to nie boli koncentrują się na przekazaniu wiedzy o mikro- i makroekonomicznych procesach gospodarczych. Podejmo-wana problematyka odpowiada tym elementom ekonomii, które zwykle są omawiane w podręcznikach dla uczniów polskich szkół średnich, np. w opraco-waniach do nauczania podstaw przedsiębiorczości lub w materiałach przezna-czonych dla studentów kierunków nieekonomicznych4. Zupełnie inna jest zawartość Polskiego języka biznesu dla cudzoziemców. Opracowanie to zaliczyć można do kategorii poradników korespondencji użytkowej. Teksty w nim zawarte nie wyjaśniają bowiem zjawisk ekonomicznych, lecz stanowią wzorce pism stosowanych w korespondencji handlowej i urzędowej. W ten sposób dochodzimy do kolejnej funkcji, którą pełnić mogą teksty specjalistyczne. Umownie nazywamy ją stanowieniem wzorca stylistycznego.    2.2. Wzorzec stylistyczny  Teksty unaoczniają, jakie środki językowe są tworzywem wypowiedzi  o tematyce specjalistycznej i jaka jest struktura gatunków typowych dla określo-nej dziedziny. Język danej dyscypliny, oprócz warstwy leksykalnej, wyróżnia się bowiem zbiorem swoistych form wypowiedzi i konwencji obowiązujących podczas ich komponowania. Zdecydowanie słabszym wyróżnikiem języka                       3 Z taką sytuacją miałam do czynienia podczas pracy w Institut Nationale des Langues et Civilisations Orientales w Paryżu. W programie polonistycznych studiów licencjackich znajdowa-ły się zajęcia z języka technicznego i handlowego, w których brali udział studenci o różnym stopniu znajomości problematyki, będącej przedmiotem zajęć.  4 Autorzy O ekonomii po polsku (zob. Szelc-Mays, Długosz 1999: 3) informują, że tematy lekcji, zawartych w tym podręczniku, wybrane zostały na podstawie „kwerendy dokonanej  w polskich podręcznikach do ekonomii dla szkół średnich o profilu ekonomicznym”. Z kolei podstawą części tekstów zamieszczonych w ABC ekonomii dla cudzoziemców oraz w książce Ekonomia – to nie boli były Elementarne zagadnienia ekonomii, opracowane z myślą o studentach prawa i administracji, socjologii, politologii oraz geografii (zob. Milewski 1995).  Małgorzata Gębka-Wolak  470 specjalistycznego będą natomiast środki gramatyczne, gdyż związane są raczej ze stylami i gatunkami wypowiedzi niż ze specjalnościami5.  W procesie nauczania języka specjalistycznego istotne jest pokazanie stu-dentom zróżnicowanych wzorców stylistycznych. Powinniśmy więc dostarczać przykładów zarówno z języka pisanego, jak i mówionego. Tymczasem w anali-zowanych podręcznikach do nauki ekonomii uderza brak wypowiedzi należą-cych do mówionej odmiany polszczyzny, np. wywiadów, negocjacji, dyskusji. Brakuje także wzorów niewątpliwie przydatnych gatunków pisanych, jak przemówienie czy biznesplan.  Zwróćmy uwagę, że obcokrajowiec w analizowanych podręcznikach nie znajdzie również tekstów, w których o ekonomii mówi się językiem zbliżonym do dominującego w codziennej komunikacji, tj. językiem potocznym. Teksty zawarte w ABC ekonomii dla cudzoziemców, O ekonomii po polsku oraz  w Ekonomia – to nie boli reprezentują przede wszystkim styl naukowy lub publicystyczny. Z kolei materiały z Polskiego języka biznesu dla cudzoziemców są przykładami stylu tradycyjnie nazywanego kancelaryjno-urzędowym (zob. Kurkowska, Skorupka 2001).  Poza tym teksty zamieszczane w podręcznikach mają charakter informacyj-ny. Dowiemy się, jak opisywać zjawiska ekonomiczne, tworzyć definicje  i komentarze. Zdecydowanie za mało jest tekstów o innych funkcjach, zwłaszcza perswazyjnej. Ich przykłady zawiera tylko lubelski zbiór tekstów użytkowych (np. reklamacje, negocjacje). Ten brak można uzasadnić w ten sposób, że przykła-dy tekstów o różnych funkcjach komunikatywnych znajdziemy w podręcznikach do nauki języka ogólnego. Zasady budowania dyskusji, wywiadów, przemówień czy prowadzenia negocjacji zawiera np. publikacja przygotowana pod redakcją M. Zimnaka (Powiedzmy to sobie 1995). Wydaje się jednak, że warto byłoby przynajmniej niektóre typy wypowiedzi przypomnieć przy okazji nauki języka specjalistycznego, aby pokazać, jak ogólny wzór wypowiedzi funkcjonuje na gruncie danej dyscypliny, jakie podtypy danej formy wypowiedzi mają najwięk-szą frekwencję. Byłaby to jednocześnie dodatkowa okazja do utrwalenia znajomości specjalistycznej warstwy leksykalnej.  Z kolei z myślą o studentach mniej obytych z problematyką ekonomiczną warto byłoby pomyśleć o uzupełnieniu materiałów pochodzących z podręczni-ków ekonomii, encyklopedii i słowników o teksty zaczerpnięte z poradników zamieszczanych w codziennej prasie, z radiowych felietonów ekonomicznych czy z materiałów publikowanych na internetowych portalach edukacyjnych6.                       5 Jest oczywiste, że część form wypowiedzi także ma charakter uniwersalny, jak np. listy, opisy objaśniające, definicje, klasyfikacje czy sprawozdania. 6 Dużo ciekawych i różnorodnych stylistycznie materiałów zawiera np. Portal Edukacji Eko-nomicznej NBP (zob. http://www.nbportal.pl). Oprócz artykułów popularnonaukowych, analiz, raportów i porad znajdziemy tam także prezentacje multimedialne, filmy, komiksy i gry, które  „Ekonomia – to nie boli?”  471 Teksty popularne dostarczałyby dodatkowych wzorców stylistycznych i w prostszy sposób opisywałyby zjawiska gospodarcze. Mogłyby więc stanowić element przejściowy między kursem ogólnym a specjalistycznym7.    2.3. Wzorzec zachowań językowych  w określonych sytuacjach komunikatywnych  Materiały zawarte w podręcznikach specjalistycznych, poza kształceniem umiejętności rozumienia tekstu, powinny przygotowywać do aktywnego uczestnictwa w procesie komunikacji. Winny więc dostarczać wzorców zacho-wań językowych w określonych sytuacjach komunikatywnych, innymi słowy – ilustrować rozmaite role, w których w rzeczywistości występuje nadawca  i odbiorca komunikatu językowego. Zwróćmy uwagę, że omawiane podręczniki do nauki języka specjalistyczne-go nie mają charakteru uniwersalnego, dlatego przygotowują do komunikacji językowej w wybranych sytuacjach komunikatywnych. Dobór tematyki i sposób jej prezentacji jest dostosowywany do poziomu potencjalnego uczestnika kursu językowego. Analizowane podręczniki skierowane są przede wszystkim do uczniów i studentów kierunków ekonomicznych, a także dziennikarzy ekono-micznych. Potencjalnymi odbiorcami mają być też biznesmeni, ale wydaje się, że teksty podręcznikowe prezentują stosunkowo mało sytuacji, w których znajdują się osoby zarządzające firmami. Teksty przygotowują raczej do odgrywania ról mniej aktywnych, jak np. analityk rynku, komentator zjawisk ekonomicznych, rzecznik prasowy firmy. Autorzy podręczników proponują uczącym się przede wszystkim różnorodne formy pracy z tekstem (np. stresz-czanie, referowanie, opracowanie w formie planu, dyskusja na tematy poruszane w tekście itp.). W niektórych jednostkach lekcyjnych uwzględniane są, co prawda, tematy do dyskusji, pozwalające na wcielanie się w role osób na szczeblu decyzyjnym, jednak teksty podstawowe nie dostarczają wzorców odpowiednich zachowań językowych. Wraca w tym miejscu zasygnalizowany już problem zbyt małego zróżnicowania gatunkowego proponowanych tekstów specjalistycznych. W podręcznikach brakuje wzorców dialogów interpersonal-nych, np. między pracodawcą a pracownikiem (reprezentującym własne interesy                       w atrakcyjnej formie upowszechniają wiedzę ekonomiczną. Dodajmy, że do celów edukacyjnych  z materiałów tych można korzystać bezpłatnie po uzyskaniu zgody właściciela portalu.  7 Na wzór zaproponowanego przez E. Madej (2004) programu nauczania języka prawa, kurs języka ekonomicznego warto byłoby podzielić na dwa etapy. Pierwszy, wstępny, obejmowałby blok zagadnień wprowadzających w problematykę, dlatego byłby bardziej powiązany z codziennymi doświadczeniami użytkowników języka. Jego realizacji mogą służyć teksty reprezentujące styl potoczny i popularnonaukowy. Drugi etap byłby stricte specjalistyczny i bardziej teoretyczny, dlatego realizowano by go za pomocą tekstów należących do stylu publicystycznego i naukowego.  Małgorzata Gębka-Wolak  472 lub przedstawicielem związków zawodowych), producentem a klientem, biznesmenem a przedstawicielami innych firm (np. podczas negocjacji) i pra-cownikami instytucji biorących udział w obrocie gospodarczym.  Widzimy więc, po pierwsze, potrzebę uzupełnienia podręczników do nauki języka ekonomicznego o materiały pozwalające uczącym się wchodzić w różne role. Dodajmy, że materiały takie zawiera podręcznik Co panu dolega?, prze-znaczony do nauki języka medycyny (zob. Chłopicka, Pukas-Palimąka, Turek- -Fornelska 1991). Po drugie, konieczne wydaje się opracowanie wykazu tematycznego oraz katalogu ról komunikatywnych, które powinny być przed-stawiane w opracowaniach do nauki języka ekonomicznego.    3. Wnioski  Uwagi o roli tekstów w nauczaniu języka specjalistycznego prowadzą, na-szym zdaniem, do wniosku, że potrzebne byłoby opracowanie nowego podręcz-nika do nauki języka ekonomicznego, skierowanego do innego typu odbiorcy niż ten, dla którego przeznaczone są dotychczas stosowane podręczniki. Coraz więcej obcokrajowców podejmuje w Polsce drobną działalność bizne-sową, a nowi uczestnicy kursów języka polskiego oczekują takiego profilowania zajęć, które ułatwiłoby zakładanie i prowadzenie małych firm. Dlatego centrum nowego podręcznika powinny stanowić zagadnienia dotyczące tzw. drobnej przedsiębiorczości, uzupełnione wybranymi zagadnieniami ogólnymi. Taka problematyka niewątpliwie zainteresowałaby także wspomnianych wyżej studentów polonistyk zagranicznych, z konieczności uczestniczących w kursach specjalistycznych. Modyfikacji tematyki powinno też towarzyszyć większe niż dotychczas na-stawienie na komunikację językową. Szczególnie ważne byłoby więc, żeby podręcznikowe teksty reprezentowały nie tylko polszczyznę pisaną, ale także mówioną, oraz by dostarczały wzorów rozmaitych ról komunikatywnych (np. klienta banku, petenta w urzędach, przełożonego, negocjatora itp.) i schematów stosowanych w korespondencji użytkowej. Aby zrealizować to zadanie, trzeba zrezygnować z rozpowszechnionego  w podręcznikach specjalistycznych schematu konstruowania lekcji. Zamiast jednego długiego tekstu stanowiącego ośrodek kompozycyjny lekcji8, należało-                      8 Szczególnie długie teksty zamieszczono w podręczniku Ekonomia – to nie boli. Tekst pod-stawowy obejmuje przeciętnie aż kilka stron. Praca z tekstem długim jest dla nauczyciela trudna, hamuje tempo pracy, a zrealizowanie jej celów uzależnia od obowiązkowości studentów. Tekstu nie uda się bowiem w całości przeczytać na lekcji, więc uczniów trzeba prosić o wcześniejsze zapoznanie się z nim w domu. Z drugiej strony ćwiczenia towarzyszące tekstowi uruchamiają niewielki zasób słownictwa i struktur w nim zawartych, co zmniejsza motywację uczących się do „Ekonomia – to nie boli?”  473 by wykorzystać kilka mniejszych. To z kolei ułatwiłoby stopniowanie trudności tekstów i płynną zmianę sposobu prezentowania danego zjawiska ekonomiczne-go. Z perspektywy pojedynczego człowieka, niespecjalisty, uczestnika procesów ekonomicznych, przechodzilibyśmy do perspektywy specjalisty, analizującego ponadjednostkowe zjawiska ekonomiczne.  Różnorodność tematyczna i formalna tekstów specjalistycznych jest warun-kiem zarówno zrealizowania poznawczych celów kursu językowego, jak  i kształcenia umiejętności komunikatywnych. Żeby wzmocnić motywację uczących się i zapewnić dobre tempo pracy na zajęciach, powinniśmy starać się prezentować problematykę ekonomiczną nie tylko rzetelnie, lecz także w cie-kawej formie.    Bibliografia   B u r k a t  A., J a s i ń s k a  A., 2005, Hurra!!! Po polsku 2, Universitas, Kraków. B u t c h e r  A., D u n i n-D u d k o w s k a  A., 1998, Polski język biznesu dla cudzoziemców, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.  C h ł o p i c k a  M., P u k a s-P a l i m ą k a  D., Turek-Fornelska K., 1991, Co panu dolega? Komunikacyjny podręcznik języka medycznego dla obcokrajowców, Wydawnictwo Uniwersy-tetu Jagiellońskiego, Kraków. C i e ś l a k  M., C z a r n e c k a  J., J a c k o w s k a  A., Sikorski L., 2002, ABC ekonomii dla cudzoziemców, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. D u n i n-D u d k o w s k a  A., T r ę b s k a-K e r n t o p f  A., 2006, Ekonomia – to nie boli. Polski język ekonomiczny dla cudzoziemców, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodow-skiej, Lublin.  Elementarne zagadnienia ekonomii, 1995, red. R. Milewski, PWN, Warszawa. M a d e j  E., 2004, Propozycja programu nauczania języka polskiego cudzoziemców, przyszłych studentów kierunków prawniczych, [w:] Wrocławska dyskusja o języku polskim jako obcym, red. A. Dąbrowska, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocław, s. 81–88.  K u r k o w s k a  H., S k o r u p k a  S., 2001, Stylistyka polska, PWN, Warszawa. Portal Edukacji Ekonomicznej [online], http: //www.nbportal.pl (stan z 14.10.2008).  Powiedzmy to sobie, 1995, red. M. Zimnak, UJ, Kraków. R a c h w a ł o w a  M., 1986, Słownictwo tekstów naukowych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław. S e r e t n y  A., L i p i ń s k a  E., 2005, ABC metodyki nauczania języka polskiego jako obcego, Universitas, Kraków. S z e l c-M a y s  M., D ł u g o s z  P., 1999, O ekonomii po polsku. Podręcznik języka polskiego dla cudzoziemców, Wydawnictwo Kurii Prowincjonalnej Zakonu Pijarów, Kraków.                        wkładania wysiłku w zrozumienie całości. Z kolei odpowiadanie na pytania związane z tekstem może zająć całą lekcję, co dla uczniów jest niewątpliwie nużące. Do tekstu z rozdz. XVI przygotowano np. aż 33 pytania! 

„Ekonomia – to nie boli?” Tekst w nauczaniu języka specjalistycznego na przykładzie ekonomii

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9524/1/52-gebka.pdf

„Ekonomia – to nie boli?” Tekst w nauczaniu języka specjalistycznego na przykładzie ekonomii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

„Ekonomia – to nie boli?” Tekst w nauczaniu języka specjalistycznego na przykładzie ekonomii

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w