W artykule omówione jest (w kontekście amerykańskim) pojęcie języka dziedziczonego oraz wpływ polskiego pochodzenia na zainteresowanie studentów polską kulturą.The article describes the notion of heritage language (in the American context) and the influence
of Polish heritage on students’ interest in the Polish culture

Dembowska-Wosik, Iwona

Acta Universitatis Lodziensis Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I S  KSZTAŁCENIE  POLONISTYCZNE  CUDZOZIEMCÓW  18,  2011 Iwona Dembowska-Wosik Uniwersytet Łódzki KULTURA JAKO CZYNNIK MOTYWUJĄCY DO NAUKI JĘZYKA POLSKIEGO AMERYKAŃSKICH STUDENTÓW O POLSKIM POCHODZENIU Słowa kluczowe: język polski w USA, język dziedziczony, kultura w nauczajniu jpjo  W artykule omówione jest (w kontekście amerykańskim) pojęcie języka dziedziczonego oraz wpływ polskiego pochodzenia na zainteresowanie studentów polską kulturą.   W roku akademickim 2009/2010 przebywałam w USA jako stypendystka Fundacji Kościuszkowskiej. W ramach stypendium prowadziłam kursy języka polskiego w Indiana University w Bloomington. Trzy poziomy kursów języka polskiego są stałym elementem programu proponowanego przez tamtejszy Wy-dział Języków i Literatur Słowiańskich. Poza prowadzonymi przeze mnie kur-sami (na poziomach A1, A2 i B1 wg ESOKJ), na wydziale tym studenci mogą uczyć się o polskiej literaturze i kulturze, a takŜe wybierać przedmioty języko-znawcze, w ramach których omawiają język polski w kontekście innych języ-ków słowiańskich. PoniewaŜ w amerykańskim systemie edukacji wyŜszej studenci mają ol-brzymią swobodę w wyborze kursów, na które uczęszczają, na kursie języka polskiego spotykają się studenci wszelakich kierunków. Wybierają teŜ oni język polski z róŜnorakich powodów. Czasami dlatego, Ŝe interesują się Europą Cen-tralną lub w ogóle słowiańską częścią Europy. Najczęściej jednak dlatego, Ŝe są związani z Polską przez bliŜszą czy dalszą rodzinę. Pochodzenie odgrywa w USA ogromną rolę przy podejmowaniu decyzji o uczeniu się języka obcego. Jest ona jeszcze większa równieŜ dlatego, Ŝe znajomość języków obcych nie jest za oceanem powszechna. Jedynie 33,8% uczniów amerykańskich szkół średnich uczy się języka obcego (Campbell, Rosenthal 2000). Sytuacja ta wynika ponie-kąd z faktu, Ŝe dominujący w USA język angielski niewątpliwie jest lingua franca współczesnego świata, a Amerykanie nie muszą uczyć się języków ob-cych, aby bez przeszkód uczestniczyć w światowej kulturze. Dodatkowo wciąŜ  [81] Iwona Dembowska-Wosik  82 pokutują w USA skutki XIX- i XX-wiecznej polityki wobec emigrantów. Roz-powszechniona w tamtych czasach metafora the melting pot, czyli garnka, w którym wszystko topi się i miesza, odzwierciedlała podejście Amerykanów do imigracyjnej róŜnorodności. Przez niemal dwa stulecia zakładano, Ŝe „róŜnorod-ność językowa jest niebezpieczna, wielojęzyczność problematyczna, zaś asymi-lacja kulturowa – poŜądana” (Van Deusen-Scholl 2003: 215). Obecnie sytuacja ta ulega zmianie. Języki inne niŜ angielski nie są juŜ prze-szkodą w asymilacji, a traktowane są jako „bogactwa naturalne” oraz jako waŜ-ny element toŜsamości etnicznej (Kreeft Peyton i in. 2001). Widać to dobrze na amerykańskich uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Kalifornijskim (UCLA) spośród 26 oferowanych kursów językowych na jedynie 3 uczęszczają tylko studenci, dla których jest to język zupełnie obcy (Kagan, Dillon 2001: 507). Pozostałe grupy zawierają większy lub mniejszy odsetek tzw. heritage speakers, czyli osób, dla których język ten wiąŜe się z pochodzeniem lub historią ich ro-dziny. Stąd konieczność opracowania zarówno definicji i opisów tego zjawiska, jak i nowoczesnych programów odpowiadających na potrzeby takich studentów. Metodyka amerykańska zajmuje się tym zagadnieniem od niedawna (Kagan, Dillon 2001). Na uniwersytetach powstają specjalne kursy skierowane jedynie do uŜytkowników języków dziedziczonych, opracowywane są nowe programy, trwają teŜ spory o definicje. NaleŜy tutaj zaznaczyć, Ŝe owe definicje języka dziedziczonego (heritage language) i uŜytkownika takiego języka (heritage speaker) powstają w kontek-ście amerykańskim i z odniesieniem do amerykańskich realiów. Najpowszech-niejszym bodaj określeniem w Stanach Zjednoczonych jest właśnie określenie heritage language. Heritage oznacza dziedzictwo, tak więc heritage language byłby językiem dziedziczonym/odziedziczonym. Nazwa ta jest krytykowana, poniewaŜ zwraca się bardziej ku przeszłości niŜ przyszłości i nie pokazuje, jakie moŜliwości daje taki język swoim uŜytkownikom (Van Deusen-Scholl 2003: 216). Trwają próby znalezienia innego terminu. Proponuje się terminy zapoŜy-czone z innych części świata, takie jak allochthonous laguage (język przeniesio-ny; RPA), immigrant minority language (język mniejszości imigracyjnych; Ho-landia), aboriginal language (język rdzenny; Kanada; co jest nieprawdziwe dla większości takich języków w USA, gdyŜ te – z wyjątkiem języków Indian ame-rykańskich – są językami imigrantów), community language (język wspólnoty; Australia), wreszcie LOTE (Languages Other Than English – języki inne niŜ angielski). Pojawiają się takŜe pojęcia, takie jak native language (język rodzi-my), które jest w oczywisty sposób mylące, nie pozwala bowiem na rozróŜnienie między rodzimym uŜytkownikiem języka posiadającym pełną kompetencję, a wymagającym kursu językowego heritage speakerem oraz primary language (język podstawowy/zasadniczy) lub home language (język domowy), co w wielu przypadkach moŜe okazać się nieprawdą, gdyŜ język dziedziczony wcale nie musi być ani językiem dominującym, ani uŜywanym w domu (Van Deusen-Kultura jako czynnik motywujący do nauki języka polskiego…  83 Scholl 2003). W niniejszym artykule będę posługiwać się nazwą „język dziedzi-czony” (heritage language). Wybieram imiesłów utworzony od niedokonanej formy czasownika, aby podkreślić, Ŝe owo dziedziczenie jest nieustającym pro-cesem, którego doświadcza uŜytkownik takiego języka.  Równolegle do sporów dotyczących brzmienia samego terminu, toczy się dyskusja na temat definicji uŜytkownika języka dziedziczonego. Jest ona po-trzebna przede wszystkim do celów dydaktycznych – konieczne jest bowiem ustalenie konkretnych kryteriów przyjęcia na specjalne kursy językowe kiero-wane do uŜytkowników języków dziedziczonych. Najszerszą definicję zapropo-nował Joshua Fishman (2001), określając język rodowy jako kaŜdy język, z któ-rym studenta łączy jakakolwiek osobista więź. Definicja ta ma tę zaletę, Ŝe zali-cza w poczet uŜytkowników języków dziedziczonych kaŜdego, kto taką osobą się czuje, podkreślając wagę przywiązania do języka. Niestety określenie „oso-bistego stosunku” jest na tyle niejasne, Ŝe definicja ta obejmuje takŜe osoby zainteresowane danym językiem i kulturą z innych względów, a niekoniecznie posiadające językowe dziedzictwo w jakiejkolwiek formie. Podobną, choć juŜ nieco ściślejszą definicję proponują Cho, Cho i Tse (1997; za: Van Deusen-Scholl 2003: 221), określając uŜytkownika języka dziedziczonego jako osobę, którą z językiem tym łączy pochodzenie kulturowe. I ta propozycja okazuje się zbyt szeroka i jest nieuŜyteczna ze względów dydaktycznych, gdyŜ obejmuje takŜe osoby, dla których język dziedziczony jest (w świetle ich kompetencji) niczym innym jak językiem obcym. WęŜsze i bardziej uŜyteczne dla autorów programów nauczania i kursów są więc definicje zakładające jakiś stopień dwu-języczności, doświadczenia języka (najczęściej w domu) i pewien charaktery-styczny zestaw kompetencji, znacznie odbiegający od kompetencji studentów uczących się tego języka od podstaw jako obcego (Van Deusen-Scholl 2003). Jeśli uŜytkownicy języków dziedziczonych mają inne kompetencje i potrze-by w zakresie podsystemów języka, naleŜy spodziewać się, Ŝe równieŜ postrze-ganie przez nich kultury związanej z tym językiem będzie wyjątkowe. Zagad-nieniem tym wśród uŜytkowników języka hiszpańskiego zajęła się w swojej rozprawie doktorskiej Carolina Seiden (2008). Przeprowadzone przeze mnie badanie zostało zainspirowane tą rozprawą. Podobnie jak jej autorka, załoŜyłam, Ŝe istnieją róŜnice pomiędzy potrzebami i zainteresowaniami ludzi, którzy wy-nieśli związek z polska kulturą z domu, a tymi, dla których świat języka polskie-go jest światem nowym i zupełnie egzotycznym i postanowiłam się przyjrzeć tym róŜnicom oraz ogólnie preferencjom studentów o polskim pochodzeniu. Do udziału w badaniu zostali zaproszeni wszyscy moi studenci, w sumie 22 osoby. Ze względu na prawo federalne badanie musiało być anonimowe i do-browolne. Zdecydowałam więc, Ŝe zamieszczę ankietę w Internecie. Odpowie-działo na nią 17 studentów, z czego 13 zadeklarowało się jako osoby o polskim pochodzeniu.  Iwona Dembowska-Wosik  84 Zaproponowana studentom ankieta składała się z 3 części. W części pierw-szej znajdowały się pytania mające na celu określenie, czy dla danego studenta język polski jest istotnie językiem dziedziczonym. Studenci mieli zaznaczyć, czy w ich rodzinie oraz dalszej rodzinie (extended family rozumianej jako wszyscy członkowie rodziny poza rodzicami i rodzeństwem) ktoś mówi po polsku. Druga część ankiety zawierała stwierdzenia zaczynające się od słów Chciał-bym/chciałabym wiedzieć więcej o…, pod którymi na skali Lickerta studenci wyrazić mieli swoje zainteresowanie róŜnymi aspektami polskiej kultury, a na-stępnie w pytaniach otwartych sprecyzować, czym dokładnie byliby zaintereso-wani. W części trzeciej znalazły się pytania o polskie pochodzenie studentów, jego wpływ na ich wyniki w nauce języka polskiego oraz zmiany w postrzeganiu własnej rodziny związane z uczeniem się języka polskiego. Samo określenie, dla których studentów język polski jest językiem dziedzi-czonym, okazało się trudne. Początkowo uznałam za takich jedynie tych, którzy słyszeli język polski w domu lub takich, którzy mają w dalszej rodzinie kogoś mówiącego po polsku. Taka sytuacja z jednej strony pozwala włączyć do tej grupy osoby, które praktycznie w ogóle nie mówią po polsku, a jednocześnie zachowuje istotną relację pomiędzy pochodzeniem/rodziną a językiem. Jednak po zapoznaniu się z ankietami zauwaŜyłam, Ŝe 2 osoby, które w pierwszej części ankiety deklarowały brak związków rodzinnych z językiem polskim, w ostatniej sekcji, pytane o polskie dziedzictwo odpowiadały tak, jakby je posiadały. Osoby takie obejmowałaby definicja Cho, Cho i Tse i ze względu na fakt, Ŝe intereso-wał mnie stosunek studentów wobec kultury, a nie ich potrzeby językowe, po-stanowiłam równieŜ te osoby uznać za uŜytkowników języka polskiego jako języka dziedziczonego. Dziedziny kultury, o zainteresowanie którymi pytałam studentów, były na-stępujące: historia, sztuki piękne, polityka i władze Polski, zwyczaje i tradycje, wartości i postawy, sposoby, w jaki Polacy zachowują się względem siebie, codzienne Ŝycie w Polsce, sposoby spędzania wolnego czasu, polskie media, sławni Polacy, polska popkultura. Pierwszych 10 kategorii zostało zaczerpnię-tych z badań Caroliny Seiden, ostatnią dodałam w przekonaniu, Ŝe kontakt  z kulturą popularną jest w tej chwili tak powszechny, Ŝe w znaczący sposób kształtuje postrzeganie świata przez młodych ludzi. Zgodnie z moimi załoŜeniami badanie pokazało róŜnice pomiędzy studen-tami o polskim pochodzeniu a pozostałymi. Było to szczególnie widoczne w dy-strybucji odpowiedzi pozytywnych (zdecydowanie zgadzam się i zgadzam się) względem odpowiedzi neutralnych (nie mam zdania) i negatywnych (nie zga-dzam się i zdecydowanie się nie zgadzam). Studenci bez polskich korzeni prze-jawiali zainteresowanie niemal wszystkimi tematami. Natomiast studenci o pol-skim pochodzeniu okazali się bardziej „wybredni”. W tej grupie procent odpo-wiedzi negatywnych był większy, a w kilku wypadkach nawet przewyŜszający ilość odpowiedzi pozytywnych.  Kultura jako czynnik motywujący do nauki języka polskiego…  85 Najpopularniejszymi (po 92% pozytywnych odpowiedzi i jedynie 8% neu-tralnych i negatywnych) tematami wśród studentów polskiego pochodzenia oka-zały się historia oraz  polskie zwyczaje i tradycje. Jakkolwiek zainteresowanie historią nie dziwi, tak wydawać by się mogło, Ŝe osoby mające rodzinne związki z Polską o tradycjach i zwyczajach powinny wiedzieć duŜo. Być moŜe jednak zainteresowanie nimi jest wynikiem bardziej świadomego stosunku do kultury – osoby takie, będąc jedynie częściowo zanurzone w polską kulturę, czują się nie-pewnie i tę niepewność chcą zmniejszyć dzięki wiedzy. Nieco mniejszą choć wciąŜ duŜą popularność zdobyły „polskie wartości i postawy” (85% pozytywnych odpowiedzi) oraz „Ŝycie codzienne w Polsce” (83% pozytywnych odpowiedzi). Odrobinę mniej popularne okazały się media i sposoby, w jaki Polacy zachowują się względem siebie (ok. 76% odpowiedzi pozytywnych). Informacje o polityce, sposobach spędzania wolnego czasu oraz sławnych Polakach zainteresowałyby jedynie 54% studentów, podczas gdy 46% wyraziło brak zainteresowania lub niechęć. Jedynym tematem, który spotkał się ze zdecydowanym oporem, były sztuki piękne, wiedzą o których ponad 60% studentów było niezainteresowanych. Oczywiście w przypadku tak niewielkiej grupy dane statystyczne nie mogą być uwaŜane za wiąŜące. Stąd obecność w ankiecie pytań otwartych. Odpowie-dzi na te pytania ukazują niektóre opinie i potrzeby studentów. Najwięcej ko-mentarzy dotyczyło zainteresowania historią. Osoby o polskim pochodzeniu chciały wiedzieć więcej o ruchach oporu takich jak Pomarańczowa Alternaty-wa, druga wojna światowa i niemiecka okupacja, okres komunizmu w Polsce i jak zmieniała się sytuacja w Polsce w latach 90. Studenci sygnalizowali, Ŝe interesowałyby ich opowieści polskich studentów i ich przodków. Z drugiej strony jedna osoba zwróciła uwagę, Ŝe byłaby zainteresowana historią przed  XX w., gdyŜ wszystko czego się uczę jest o I wojnie światowej, o II wojnie świa-towej i o komunizmie. Najbardziej jednak dramatyczna odpowiedź brzmiała: Nie wiem nawet tyle, aby podać coś konkretnego. Pytanie o polskie tradycje i zwyczaje sprowokowało jeden interesujący ko-mentarz, wpisujący się w opisany powyŜej obraz osoby, która, mając polskie pochodzenie, pragnie równieŜ posiadać wiedzę na temat Polski. Jeden ze studen-tów wyraził bowiem opinię, Ŝe chciałby wiedzieć więcej o polskich tradycjach świątecznych i sposobach myślenia, jakie za nimi stoją. Studenci komentowali teŜ inne tematy. Dwukrotnie wyraŜone zostało w an-kiecie zainteresowanie sposobem funkcjonowania polskiego systemu politycz-nego. Jedna osoba zainteresowana by była róŜnicami pomiędzy polskim a ame-rykańskim społeczeństwem. Polskie gwiazdy, polskie filmy na serwisie youtu-be.com i popularne polskie piosenki teŜ zostały wspomniane. Największym jed-nak wyzwaniem dla kaŜdego nauczyciela będzie na pewno odpowiedź na nastę-pujący komentarz Chciałbym wiedzieć, jakie to uczucie być Polakiem. Rodowici Polacy przejawiają pewne zaskakująco odmienne postawy. Niewykluczone, Ŝe Iwona Dembowska-Wosik  86 właśnie pokazanie, jak być Polakami, jest najwaŜniejszym celem w kształceniu studentów polskiego pochodzenia.  Czy jest to moŜliwe? Niewątpliwie naleŜy wyjść naprzeciw potrzebom tej tak głęboko zaangaŜowanej w uczenie się języka polskiego grupy. Ma ona nie tylko niezwykły potencjał pozwalający jej dobrze zrozumieć Polskę, ale teŜ mo-Ŝe być nieocenioną pomocą dla nauczycieli języka polskiego, gdy przedstawiają polską kulturę studentom, dla których jest ona całkiem obca. A i samym nauczy-cielom ci specyficzni dziedzice polskiej kultury regularnie uświadamiają, co to znaczy być Polakiem.   BIBLIOGRAFIA  C a m p b e l l  R., R o s e n t h a l  J., 2000, Heritage Languages, [w:] Handbook of Undergraduate Second Language Education, ed. J. Rosenthal, London, s. 165–184. C h o  G., C h o  K.-S., T s e  L., 1997, Why ethnic minorities want to develop their heritage lan-guage: The case of Korean-Americans, “Language, Culture and Curriculum”, No. 10.  F i s h m a n  J., 2001, Three Centuries of Heritage Language Education in the United States,  [w:] Heritage Languages in America: Preserving a National Resource, eds. J. Kreeft Peyton, D. Ranard, S. McGinnis, McHenry, s. 81–97. K a g a n  O., D i l l o n  K., 2001, A New Perspective on Teaching Russian: Focus on the Heritage Learner, “Slavic and East European Journal”, Vol. 45, No. 3. K r e e f t  P e y t o n J., R a n a r d  D., M c G i n n i s  S., 2001, Charting a new course: Heritage language education in the United States, [w:] (red.) Heritage Languages in America: Pre-serving a National Resource, eds. J. Kreeft Peyton, D. Ranard, S. McGinnis, McHenry,  s. 2–26. S e i d e n  C., 2008, Culture as a factor in the motivation of heritage speakers to study Spanish at the college level in South Florida, www.//digitool.fcla.edu [dostęp 20.01.2010]. V a n  D e u s e n-S c h o l l  N., 2003, Toward a definition of heritage language: sociopolitical and pedagogical considerations, “Journal of Language, Identity and Education”, Vol. 2, No. 3.   Summary  The article describes the notion of heritage language (in the American context) and the influ-ence of Polish heritage on students’ interest in the Polish culture.  

Kultura jako czynnik motywujący do nauki języka polskiego amerykańskich studentów o polskim pochodzeniu

W artykule omówione jest (w kontekście amerykańskim) pojęcie języka dziedziczonego oraz wpływ polskiego pochodzenia na zainteresowanie studentów polską kulturą.The article describes the notion of heritage language (in the American context) and the influence
of Polish heritage on students’ interest in the Polish culture

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9264/1/10-dembowska.pdf

Kultura jako czynnik motywujący do nauki języka polskiego amerykańskich studentów o polskim pochodzeniu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Kultura jako czynnik motywujący do nauki języka polskiego amerykańskich studentów o polskim pochodzeniu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w