Fiternicka-Gorzko, Magdalena

Przegląd Socjologii Jakościowej

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Przegląd Socjologii Jakościowej • www.przegladsocjologiijakosciowej.org 197©2014 PSJ Tom X Numer 1196związek z analizą danych (czy samo w sobie jest wręcz jej częścią). Choć w wydanej niedawno po polsku książce Howarda S. Beckera zatytułowanej w orygi-nale Writing for Social Scientists: How to Start and Finish Your Thesis, Book, or Article teza taka nie jest wprost stawiana, to znaleźć można jednak tam stwierdze-nie, że pisanie jest formą myślenia i odkrywania idei. Uderzającą i – w stosunku do omawianej problematy-ki – zaskakującą cechą podejścia zaprezentowanego w tej pracy jest przyjęcie i konsekwentne utrzymywa-nie perspektywy socjologicznej – nawet tam, gdzie pojawia się pokusa indywidualistycznych wyjaśnień psychologicznych. Aktywność polegająca na pisaniu, ale także na desperackim wpatrywaniu się w pustą kartkę z poczuciem niemożności pisarskiej, Becker ujmuje w kategoriach procesu. Proces ten z kolei jest uwikłany w szerszą „organizację społeczną pisania” (s. 184). Całkiem sporą część osobliwości socjologicz-nego pisarstwa naukowego da się wyjaśnić, zdaniem Beckera, w kategoriach funkcjonowania i oddziały-wania na jednostki tej organizacji. Perspektywa socjo-logiczna, którą autor przyjmuje, nie jest bliżej nieokre-śloną „socjologią w ogóle” – Becker explicite deklaruje Magdalena Fiternicka-GorzkoWyższa Szkoła Administracji Publicznej  w SzczecinieRecenzja książkiHoward S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWNMagdalena Fiternicka-Gorzko, dr, socjolog i języ-koznawca.  Rektor Wyższej Szkoły Administracji Publicz-nej w Szczecinie. Należy do Rady Naukowej „Przeglądu Socjologii Jakościowej” oraz Sekcji Socjologii Jakościowej i Symbolicznego Interakcjonizmu Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Autorka m.in. książki Miasta model lirycz-ny. Obraz rzeczywistości lokalnej w prasie z lat 1946–1985. Główne obszary jej zainteresowań badawczych to: socjolo-gia jakościowa, metoda biograficzna, oral history.Dane adresowe autorki:Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Szczecinieul. Marii Skłodowskiej-Curie 4, 71-332 Szczecine-mail: mgorzko@wp.plZ jednej strony problemy działalności pisarskiej badacza społecznego mogą wydawać się dość wtórne wobec zasadniczego zadania poznawania rzeczywistości. Z drugiej strony – nabierają ponurej wagi w świecie rządzonym przez zasadę „publikuj albo giń”. W podręcznikach prowadzenia badań jako-ściowych pisanie z reguły bywa przedmiotem uwagi. Bierze się to z przekonania, że przygotowywanie re-zultatów badania do prezentacji odbiorcom ma silnyzwiązek z tradycją chicagowskiego interakcjonizmu symbolicznego, a w świetle zwłaszcza jego osobistych wspomnień na tym tle raz za razem przewija się po-stać Everetta C. Hughesa. Opowiedzenie się za inte-rakcjonistyczną tradycją teoretyczną, jak zapewnia Becker, leży u źródła jego „umiłowania jasności i pro-stoty”, bowiem koncentruje się ona „na prawdziwych aktorach w prawdziwych sytuacjach” (s. 23). Ale tra-dycja ta ma znaczenie przede wszystkim dla sposobu ujmowania przez Beckera zarówno natury procesu pisania, jak i wspomnianej „organizacji społecznej”. Proces pisania tylko z pozoru jest samotniczą dzia-łalnością izolowanej jednostki – w swojej istocie jest jednak interakcją. Świadomość tego pozwala lepiej uporać się z niektórymi barierami pisarskimi.Omawiana praca nie jest zbiorem gotowych recept na pokonanie trudności z pisaniem (choć takie re-cepty można też z niej wydobyć – i to całkiem spo-ro), ale wypływa z opartego na praktyce spostrzeże-nia, że przyswojenie nowego (socjologicznego) uję-cia tych problemów przynosi terapeutyczne efekty.„Pisałem tę książkę z perspektywy osobistej i auto-biograficznej” (s. 13) – zapewnia Becker. Nie jest to jednak deklaracja dotycząca gatunku pisarstwa, któ-ry zamierza uprawiać autor, ale raczej wskazanie na zasób danych, z których korzysta. Dane te zostały pozyskane poprzez bezpośrednie doświadczenie związane z pisaniem tekstów naukowych, pracą w redakcji czasopisma socjologicznego, pracą w cha-rakterze promotora czy prowadzeniem warsztatów z technik pisania dla doktorantów.Pierwszy rozdział omawianej książki otwiera spo-strzeżenie, że większość osób zajmujących się pi-saniem rozwija idiosynkratyczne, osobliwe, często skomplikowane, a nierzadko nieco wstydliwe, gdyby o nich mówić publicznie, nawyki pisarskie. Chodzi o „przyziemne szczegóły” (s. 16), jak to określa Bec-ker: kompulsywne przywiązanie do rodzaju używa-nego papieru lub formatu strony w komputerowym edytorze tekstu, określonej aranżacji miejsca, w któ-rym można przystąpić do pisania, wykonania jakichś czynności (na przykład sprzątania mieszkania), któ-rych nie łączy „merytoryczny”, oczywisty dla innych związek z czynnością pisania. Okazuje się, że każdy jest w tej materii dziwakiem. Co więcej, nawykiem pisarskim może stać się nawyk niepisania w ogóle! Nawyki te mają z socjologicznego punktu widzenia charakter rytuałów magicznych. Piszący chcą uzy-skać za ich pośrednictwem kontrolę nad rezultatami, niemożliwą do osiągnięcia – ich zadaniem – za pomo-cą racjonalnych środków. Potrzebę takich osobistych rytuałów napędza podwójna obawa, że nie uda się opanować chaosu myśli i/lub że napisany tekst okaże się słaby, co wystawi jego autora na pośmiewisko.Obawy te wpływają także na styl pisania. Niezliczone „wypełniacze” słowne zaśmiecające miejsce wywodu, gdzie mogłaby pojawić się prosta myśl, często maskują w pisarstwie socjologów dwie trudności wypływają-ce wprost z problemów teorii socjologicznej. Pierwszy z nich to problem sprawstwa – socjologowie obawiają się (nie są w stanie?) często jasno określić, kto jest spraw-cą opisywanych działań. Drugi zaś to niechęć (niemoż-ność?) wskazania zależności przyczynowo-skutko-wych. Obawy przed potencjalnym atakiem krytyków (którymi mogą być przecież w niepokojących okolicz-nościach egzaminatorzy i recenzenci) popychają do wprowadzania w tekst „pozornych zastrzeżeń” i róż-nych odmian „tchórzliwych sformułowań” (s. 23).Recenzja książki: Howard S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWNPrzegląd Socjologii Jakościowej • www.przegladsocjologiijakosciowej.org 199©2014 PSJ Tom X Numer 1198Aby wyjaśnić osobliwości procesu pisania, ale też kłopoty, jakich doświadczają ludzie uprawiający pisarstwo naukowe, Becker proponuje dwie, jak to nazywa, teorie. Pierwsza z nich dotyczy natury procesu pisania (twórczości). „Ostateczna forma każdego dzieła wynika z wyborów dokonanych przez wszystkich ludzi zaangażowanych w jego tworzenie” (s. 29). Pisząc, dokonujemy całej serii takich wyborów dotyczących na przykład perspek-tyw teoretycznych, idei, słów, ich kompozycji, i tym podobnych. Co więcej, gdy przystępujemy do pisa-nia, wielu takich wyborów już dokonaliśmy! Przy-swajaliśmy lub odkrywaliśmy wcześniej jakieś idee, wcześniej porządkowaliśmy przyswojone wraże-nia. Wcześniejsze wybory wpływają na końcowy rezultat, promując jedne, a wykluczając inne opcje. Wbrew kartezjańskim z ducha nadziejom zawsze jesteśmy „w środku”, a poszukiwanie pierwszego, jedynego, nieuwarunkowanego punktu wyjścia rozumowań i/lub jakiegoś Właściwego Pierwszego Słowa opiera się na złudzeniu. Rzecz w tym jednak, podkreśla Becker, że siadając do pisania, nie wiemy dokładnie, jakie te nasze wcześniejsze wybory były. Dlatego kluczowe jest napisanie pierwszej, „suro-wej wersji”, „szkicu”. Wtedy możemy dostrzec, „jaki jest nasz stan posiadania, co już zrobiliśmy i czego się dowiedzieliśmy, a co jeszcze musimy zrobić” (s. 30) z naszym tekstem. Nie chodzi o niemożli-we raczej wyprodukowanie za jednym zamachem ostatecznej wersji, ale o rozpoczęcie szczególnego rodzaju interakcji ze swoim produktem, wyrażają-cej się w sztuce pisania, redagowania i poprawiania, w której bierzemy udział my sami, nasi znajomi, którym pokazujemy próbki naszego pisania (o ile tacy istnieją), odbiorcy naszych tekstów, „społecz-ność naukowa” – krótko mówiąc, różne osoby zaj-mujące różne pozycje w „społecznej organizacji pi-sania”. Redagowanie kolejnych wersji nie jest więc, wbrew rozpowszechnionym, często niewypowia-danym obawom, wyrazem nieudolności pisarskiej. W niedoskonałości pierwszych szkiców nie ma nic definitywnie ośmieszającego ich autorów. Liczy się końcowy rezultat.Druga z teorii dotyczy „społecznej organizacji pisa-nia jako czynności zawodowej” (s. 32). Efektem ist-nienia określonego kształtu tej organizacji jest „pry-watyzacja” pisarstwa naukowego i pewnego rodzaju izolacja piszących, dokonująca się wbrew dialogo-wej („interakcyjnej”) naturze procesu pisania. Bec-ker skrótowo analizuje wymogi stawiane uczniom w szkołach średnich, wskazuje na nawyki pisarskie kształtujące się podczas studiów, kiedy premiowanie jest pisanie „jednorazowych”, krótkich tekstów na zaliczenie. Towarzyszy temu myślenie o pisaniu jako swego rodzaju teście. Każdy ma jedną szansę i po-prawianie tego jest moralnie podejrzane, zwłaszcza gdy ktoś inny w tym pomaga. Nawyki takie są przy-czyną trudności na studiach doktoranckich. Po dok-toracie (w warunkach amerykańskich) znikają jasno określone „ostateczne terminy” – izolowani badacze stylem swojego pisania (lub uporczywego niepisa-nia) orientują się na społeczne wskazówki dostarcza-ne przez „organizację pisania”.Kolejne rozdziały książki Beckera eksplorują tę orga-nizację i jej konsekwencje dla pisarstwa naukowego, dostarczając zarazem nienatrętnych porad. W roz-dziale „Figura i autorytet” autor bada przyczyny napełniania tekstów socjologicznych wyszukanymi sformułowaniami składającymi się na tajemniczy żargon socjologicznej prozy akademickiej. Becker Magdalena Fiternicka-Gorzkowpisuje się tu w grono krytyków podkreślających wyjątkowo niskie walory pisarstwa socjologicznego, ale w odróżnieniu od Wrighta C. Millsa czy Stani-sława Andreskiego nie analizuje szczegółowo jego przykładów, dążąc raczej do ogólnego ujęcia nie-których przynajmniej przyczyn takiego stanu rze-czy. Przykładowo „tajemniczy żargon” jest konse-kwencją przyjęcia jednej z preferowanych w świecie uczonych „figur autorskich”, sposobu prezentowa-nia siebie samego w tekście. Uprzywilejowany pod wieloma względami świat akademickich intelektu-alistów wymaga legitymizacji, jakiegoś usprawiedli-wienia w oczach szerszych kręgów społeczeństwa. Niektóre z „figur autorskich” podkreślając różnice pomiędzy intelektualistami i zwykłymi ludźmi, su-gerują przewagę tych pierwszych w wielu ważnych dziedzinach. Stanowią zatem jakiś element systemu legitymizowania uprzywilejowania elity i jednocze-śnie przekonania innych o słuszności tego, co piszą. Temu celowi służy „tajemniczy żargon”. „Figura autorytatywna”, „handlarz sekretami”, antropolo-giczna figura „byłem tam” wydają się pełnić podob-ne funkcję. Sam Becker jest zwolennikiem figury „swojaka” – w tym przypadku w celu przekonania innych jest wykorzystywane raczej podobieństwo ze „zwykłymi ludźmi”, a nie różnice.W rozdziale „Jedyny Właściwy Sposób” Becker ener-gicznie zwalcza pogląd, że istnieje właśnie taki spo-sób organizacji tekstu i prowadzenia wywodu, a na-szym podstawowym zadaniem jest jego poszukiwa-nie i odkrycie. Przekonanie to jest źródłem zarówno wielu kłopotów i blokad pisarskich, jak i oporu przed poprawianiem i redagowaniem własnych tekstów. Środowiskiem, które rozwija i podtrzymuje ten błęd-ny pogląd, są zwłaszcza organizacje hierarchiczne. Generują one problem „pierwszego zdania” oraz problem, „jak to zorganizować”. Jednakże w świetle wspomnianej już teorii procesu pisania nie ma szcze-gólnego znaczenia, jakich słów użyjemy, komponu-jąc „pierwsze zdanie” – dokonane przez nas wybory, wcześniejsze przemyślenia przesądzają w określo-nym sensie, jaka jest nasza perspektywa i podejście. Należy zacząć pisać – zazwyczaj jeszcze przed ukoń-czeniem pierwszego szkicu, zapewnia Becker, uzy-skamy jasność, o co nam chodzi. Ale należy zacząć pisać. Podobnie w praktyce możemy się przekonać, że nie istnieje Jeden Właściwy Sposób organizowa-nia tekstu – jest ich kilka, ale wcale nie tak wiele.Rozdział „Redagowanie na słuch” poświęcony jest omówieniu elastycznych heurystyk, które sam Bec-ker uważa za przydatne podczas redagowania tek-stów naukowych, oraz propozycji zestawu konkret-nych wskazówek dla piszących teksty naukowe: od wskazówki „mniej słów” po analizę metafory w tego typu pracach. Z kolei rozdział „Pisać jak zawodowiec” jest bodaj najbardziej jawnie autobio-graficzny – Becker na przykładzie własnej kariery zawodowej pokazuje, że „nikt nie uczy się pisać w jedną noc” (s. 101).W dalszych rozdziałach autor powraca do omawia-nia konsekwencji określonego kształtu „społecznej organizacji pisania”. Należy do nich między innymi wiązanie się z prezentowaniem innym swoich tek-stów silnych emocji, zwłaszcza głębokiego poczucia ryzyka. Wysoki poziom rywalizacji i brak zaufania w świecie nauki niesie niebezpieczeństwo wykorzy-stania prezentowanych tekstów w celu ośmiesze-nia ich autorów, podważenia ich poczucia własnej wartości, ale też odsunięcia od stanowisk, grantów Recenzja książki: Howard S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN©2014 PSJ Tom X Numer 1200i tym podobnych. Jednak Becker podkreśla w tym kontekście z całym naciskiem, że choć istotnie pro-dukujemy mnóstwo bzdur, to większość z nich je-steśmy w stanie skorygować przed puszczeniem ich w obieg naukowy. Nie można pozwolić, aby lęk przed porażką i wypaczone dążenie do niemożliwej perfekcji zablokowały pisanie. „Po prostu spróbuj! Jak powiedział mi kiedyś pewien znajomy, w naj-gorszym razie ludzie pomyślą, że jesteś świrem. A przecież jest wiele gorszych rzeczy” (s. 186).W rozdziale „Puścić tekst w świat” autor książki analizuje sprzeczne impulsy dostarczane badaczo-wi przez środowisko naukowe. Są one wynikiem głębokiej ambiwalencji wpisanej w funkcjonowanie każdej dyscypliny naukowej polegającej na opozycji pomiędzy perspektywą krótko- a długoterminową, ukończeniem a ulepszeniem. Ambiwalencja ta wy-raża się w opozycyjnych i równie silnych zachętach: „skończ to wreszcie” i „nie śpiesz się”. Każde z tych nastawień wspiera uznany „słownik motywów” (vocabulary motives – z koncepcji C. Wrighta Millsa) dostarczający silnych i społecznie akceptowanych uzasadnień sprzecznym postawom wobec pisania.W książce Beckera można znaleźć porady dotyczą-ce postępowania z istniejącą literaturą przedmiotu (rozdział „Terror literatury”). Literatura taka (w tym teksty uznawane za klasykę) pełni rozliczne funkcje w pracy naukowej: od dostarczania pomysłów i hi-potez, poprzez ukazywanie wzorców właściwego postępowania badawczego, po dostarczanie znaku afiliacji do określonego obozu teoretycznego. Becker rekomenduje dość pragmatyczne traktowanie istnie-jących ustaleń empirycznych i wyników teoretycz-nych jako czegoś w rodzaju gotowych prefabrykatów, które jeśli okażą się przydatne, zostaną wbudowane w nasz wywód. Ale przede wszystkim pamiętać jed-nak należy, powtarza za Hughesem, że praca nauko-wa stanowi dialog pomiędzy ludźmi zainteresowa-nymi daną problematyką. Dialog to nie powtarzanie, ani nie aprioryczne odrzucanie – zakłada uznanie partnerów i aktywny stosunek do ich wypowiedzi.Pracę Beckera zamyka „podwójny”, bo pisany czę-ściowo w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku i częściowo do drugiego (amerykańskiego) wyda-nia książki w 2007 roku, rozdział o wykorzystaniu komputerów w pisaniu. Dużo w tym czasie się zmieniło. Pewne rzeczy pozostały bez zmian.W swojej terapeutycznej warstwie omawiana książ-ka opiera się na założeniu, że uświadomienie sobie szerszego tła osobistych kłopotów (w tym przy-padku pisarskich) jest pierwszym (zdecydowanym) krokiem w kierunku ich usunięcia. Ale potrzebna jest jeszcze „siła woli i ciężka praca”. Aby skorzystać z zawartego w książce bogactwa wskazówek, nale-ży je wypróbować w różnych okolicznościach. Jak zauważa Becker – odnosi się to do wszelkich rad.Ja spróbowałam. Działa.Magdalena Fiternicka-GorzkoCytowanieFiternicka-Gorzko Magdalena (2014) Recenzja książki: Howard S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. „Przegląd Socjologii Jakościowej”, t. 10, nr 1, s. 196–200 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: ‹www.przegladsocjologiijakosciowej.org›.

Recenzja książki: Howard S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/7538/1/PSJ_10_1_Fiternicka-Gorzko_rec.pdf

Recenzja książki: Howard S. Becker (2013) Warsztat pisarski badacza. Przełożył Paweł Tomanek. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)