Waingertner, Przemysław

Przegląd Nauk Historycznych

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, ss. 523.

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

210     Artykuły recenzyjne i recenzje   drodze do realizacji mocarstwowych planów Sowietów w Europie. Wykazał także, iż sowieccy dyplomaci zarówno w warszawskim połpredstwie, jak i w LKSZ w Moskwie, byli wrogo lub niechętnie nastawieni do szeregu czołowych postaci polskiej sceny politycz-nej, co wyrażali m.in. w złośliwych opiniach na ich temat i niewy-brednych epitetach. Autor wskazał zarazem, że sowiecki połpred  w Warszawie był niekompetentny i często zagubiony w ocenie sy-tuacji politycznej w Polsce. Jego raporty przesyłane do Moskwy były błędne, a diagnozy na temat rozwoju wydarzeń w Polsce mało trafne. Z tego też powodu był strofowany przez moskiewską cen-tralę, która otrzymywała bardziej miarodajne opinie na temat Pol-ski z OID LKSZ w Berlinie. Niekompetencja Wojkowa wynikała  w znacznej mierze z jego nikłych kontaktów z polskimi politykami różnych opcji z wyjątkiem endecji. Niekiedy jego raporty zawierały wymyślone informacje, mające zadowolić moskiewskich zwierzch-ników. Odnosiło się to m.in. do podejrzeń moskiewskiej centrali  o antysowieckie inspirowanie przez Wielką Brytanię polskiej poli-tyki zagranicznej, a także wydarzeń wewnętrznych, w tym zamachu majowego.  Wydawnictwo Literackie wydało monografię w eleganckiej for-mie. Uważam, że niezbyt fortunnym rozwiązaniem było jednak zamieszczenie przypisów w końcowej części książki (s. 351–423). Utrudnia to czytelnikowi korzystanie z informacji o pochodzeniu materiału źródłowego oraz przypisów zawierających merytoryczne uzupełnienie zasadniczego tekstu bądź polemikę Autora z innymi historykami odnośnie do ich ustaleń badawczych.       ANDRZEJ M. BRZEZIŃSKI        UNIWERSYTET ŁÓDZKI    Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”, Wydawnictwo Lite-rackie, Kraków 2012, ss. 523.   Jerzy Giedroyć – nie sposób było pozostać obojętnym wobec głoszonych przez niego poglądów i podejmowanych działań. W Pol-sce międzywojennej, określając się mianem konserwatysty i pił-                                                Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, Katedra Historii Po-wszechnej Najnowszej. Artykuły recenzyjne i recenzje     211 sudczyka, był obiektem krytyki zarówno ze strony środowisk  zachowawczych (które zarzucały mu „socjalizowanie”), jak i adhe-rentów Marszałka (oskarżających go m.in. o podawanie w wątpli-wość autorytetu jego następców). Krytykowali go również socjaliści i narodowcy, odrzucając zasadnicze tezy jego publicystyki.  Również  po II wojnie światowej – wbrew własnym, oczywistym intencjom – podzielił nie tylko polską emigrację, ale także antyko-munistyczną opozycję w kraju. Jedni określali go mianem „Nie-złomnego Księcia”, prawdziwego męża stanu, wizjonera, ukazują-cego perspektywy dla niepodległej i demokratycznej przyszłości Polski i całej Europy Wschodniej, a zarazem myśliciela usiłującego wbrew cynikom i… niepoprawnym romantykom poważnie trakto-wać przysłowie o historii jako „nauczycielce życia”. Inni krytykowali go, dostrzegając w jego postępowaniu właśnie polityczną naiwność – złudną wiarę w możliwość ewolucji systemu komunistycznego  w kierunku poszerzenia sfery wolności, słabość wobec „nawróco-nych komunistów” oraz brak wyrozumiałości dla niedostatków programów politycznych antyreżimowej opozycji w PRL. Dla władz „Polski Ludowej” był „agentem CIA”, tymczasem dla Amerykanów  i powoływanych przez nich instytucji, współpracujących ze środo-wiskami polskiej emigracji, zawsze pozostawał „niepokornym”, pragnącym wręcz demonstracyjnie zachować pełną niezależność, Polakiem. Po upadku Związku Sowieckiego i odzyskaniu przez Pol-skę niepodległości nadal budził kontrowersje – przede wszystkim  z racji podejmowanej przez niego krytyki elit politycznych Trzeciej Rzeczypospolitej, co dla jednych było dowodem patriotycznej troski o losy państwa, dla innych – przejawem oderwania od krajowej rzeczywistości. Nie może dziwić, iż tak nietuzinkowa i ciekawa postać stawała się niejednokrotnie bohaterem rozlicznych opracowań zarówno  o charakterze naukowym, jak i publicystycznym, autorstwa histo-ryków, specjalistów w zakresie nauk politycznych i znanych dzien-nikarzy. Jej losy uczynił osnową swej opowieści również Marek Żebrowski – politolog, autor m.in. monografii pt. Dzieje sporu. „Kultura” w emigracyjnej debacie publicznej 1947–1956. W książce zatytułowanej znamiennie: Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą” przedmiotem swych zainteresowań i dociekań uczynił nie najbar-dziej znany i najczęściej omawiany przez naukowców i publicystów okres w życiorysie swego bohatera, kiedy to po 1946 r.  zasłynął on jako twórca Instytutu Literackiego oraz znanych emigracyjnych periodyków – „Kultury” i „Zeszytów Historycznych”, ale lata jego 212     Artykuły recenzyjne i recenzje   dzieciństwa i młodości oraz aktywności politycznej w Polsce mię-dzywojennej i w trakcie II wojny światowej.  Z recenzowanej pozycji czytelnik może się dowiedzieć, iż Jerzy Giedroyć przyszedł na świat 27 lipca 1906 r. w Mińsku Litewskim, jako potomek starego, spolonizowanego litewskiego rodu, które-mu ongiś przysługiwał nawet tytuł książęcy, ale który w począt-kach wieku XX był dla syna farmaceuty (taka była bowiem profesja ojca Jerzego) już tylko wspomnieniem świetnej przeszłości. Dzie-ciństwo J. Giedroycia związane było z Rosją – rodzina zamieszki-wała w Mińsku, Moskwie i Petersburgu. Po odzyskaniu przez  Polskę niepodległości Giedroyciowie przenieśli się do ojczyzny. Zamieszkali w Warszawie. Tam Jerzy ukończył w 1924 r. elitarne gimnazjum im. Jana Zamoyskiego, by później rozpocząć studia prawnicze, a następnie, w latach 1930–1931, studiować historię na Uniwersytecie Warszawskim. Równocześnie podjął pracę za-robkową, najpierw w Polskiej Agencji Telegraficznej, później jako referent prasowy i parlamentarny w Ministerstwie Rolnictwa, wreszcie jako naczelnik Wydziału Prezydialnego w Ministerstwie Przemysłu i Handlu.  Autor książki zauważa w niej jednak trafnie, że nie tyle kariera urzędnika państwowego, ile działalność społeczno-polityczna, dziennikarstwo i publicystyka stały się prawdziwym „życiowym wyborem” J. Giedroycia. Jak podkreśla M. Żebrowski bohater jego biografii był bardzo aktywny w politycznym życiu studenckim jako prezes korporacji „Patria” i Koła Międzykorporacyjnego w Warsza-wie, pracownik działu zagranicznego Naczelnego Komitetu Akade-mickiego Polskiego Związku Młodzieży Akademickiej, szef redakcji „Dnia Akademickiego” (później „Bunt Młodych” i „Polityka. Dawniej »Bunt Młodych«” – publikowali na ich łamach wybitni młodzi pu-blicyści, m.in. Ksawery i Mieczysław Pruszyńscy, Stefan Kisielew-ski i bracia Bocheńscy) oraz jeden z liderów konserwatywnych  i propiłsudczykowskich organizacji – Myśli Mocarstwowej, Związku Pracy Mocarstwowej i Związku Drużyn Ludowych Mocarstwowej Polski.  Za ówczesne credo polityczne przyszłego redaktora paryskiej „Kultury” uznać można program środowiska skupionego wokół „Polityki”, opublikowany w 1938 r., a zatytułowany Idea Polski  Imperialnej. Odrzucał on rozumienie polityki jako gry partii poli-tycznych, opartej na populizmie, obliczonej na zdobycie władzy  i zaspokojenie ambicji osobistej kariery. Dokument wskazywał, że prawdziwie państwowotwórcza praca wymaga nie ulegania i pod-Artykuły recenzyjne i recenzje     213 dawania się nastrojom większości, ale odpowiedzialnego kształto-wania opinii publicznej – często wbrew dominującym poglądom, za to w imię realizacji interesu niepodległego państwa, jako najwyż-szej dla obywateli wartości.  Jak sugeruje M. Żebrowski, to właśnie przekonanie o koniecz-ności poszukiwania drogi najlepszej z punktu widzenia racji stanu kazało J. Giedroyciowi dokonywać wyborów, które współcześni uznawali za niekonsekwentne. Był zatem konserwatystą, który popierał prosocjalne ustawodawstwo w imię wzmocnienia związku społeczeństwa z instytucją własnego państwa. Był zdeklarowanym demokratą i legalistą, który po przewrocie majowym, w nadzwy-czajnej sytuacji, gotów był poświęcić prawa obywatelskie i zasady konstytucyjne na ołtarzu politycznej stabilizacji i naprawy ustroju (sam wspominał: „Jeśli opowiadałem się za mocną, a nawet auto-rytarną władzą, to dlatego, że moim zdaniem nie wymagała ona jednomyślności, a zarazem umożliwiała jakąś przemyślaną polity-kę państwa i praworządność. Ale przywiązanie do praworządności współwystępowało u mnie zawsze ze skłonnościami rewolucyjny-mi; godziłem jedno z drugim na różne sposoby, zależnie od wymo-gów chwili. Jednak nawet wtedy, gdy usprawiedliwiałem działania niekonstytucyjne czy sam usiłowałem je podejmować, miałem na widoku naprawę państwa, uczynienie go lepszym, bardziej spra-wiedliwym, bardziej logicznym. Dlatego np. uważałem Brześć za uzasadniony. Centrolew był realnym zagrożeniem, zamierzał robić w Polsce rewolucję… Internowanie działaczy Centrolewu było  w tych warunkach aktem obrony koniecznej, chociaż gwałciło im-munitet poselski i było nielegalne, leżało w interesie państwa”). Chyba najlepiej pasowało do niego miano pragmatycznego pań-stwowca – nie widział nic zdrożnego w czerpaniu ze środków poli-tycznych postulowanych zarówno przez prawicę, jak i lewicę,  w wykorzystywaniu instrumentów prawnych i (wyjątkowo!) poza-prawnych, aby osiągnąć cel najważniejszy: wzmocnienie instytucji państwa polskiego, zagrożonego przez sowiecki i niemiecki totalita-ryzm. W kolejnych rozdziałach książki M. Żebrowski opisuje losy swe-go bohatera w latach II wojny światowej. Po jej wybuchu J. Gie-droyć dostał się do Rumunii. Najpierw pełnił funkcję sekretarza Rogera Raczyńskiego, wykonującego obowiązki ambasadora Polski                                                 J. G i e d r o y c, Autobiografia na cztery ręce, oprac. K. Pomian, Warszawa 1994, s. 41–42. 214     Artykuły recenzyjne i recenzje   w Bukareszcie. Później został kierownikiem Wydziału Polskiego przy poselstwie chilijskim w stolicy Rumunii, wreszcie – współpra-cownikiem poselstwa angielskiego, reprezentującego Polskę wobec władz rumuńskich. Ewakuowany w 1941 r. do Stambułu, wyje-chał do Palestyny, gdzie wstąpił do Samodzielnej Brygady Strzel-ców Karpackich (uczestniczył później m.in. w walkach o Tobruk). Szybko jednak przełożeni zorientowali się, że J. Giedroyć przyda się znacznie bardziej sprawie polskiej jako utalentowany człowiek pióra niż najbardziej choćby odważny żołnierz. W latach 1943–1944 powierzono mu zatem kierowanie Wydziałem Czasopism  i Wydawnictw Wojskowych Biura Propagandy Drugiego Korpusu Polskiego, natomiast w 1945 r. – stanowisko dyrektora Departa-mentu Europejskiego Ministerstwa Informacji Rządu Rzeczypospo-litej Polskiej w Londynie. Nowy rozdział w jego życiu otworzył rok 1946, pamiętny założeniem przezeń Instytutu Literackiego – mają-cego w przyszłości stać się wydawcą „Kultury” i „Zeszytów Histo-rycznych”. Jednak M. Żebrowski nie poprzestaje na skrupulatnej rekon-strukcji aktywności publicznej swego bohatera, zamieszczając  w książce również mniej znane ciekawostki, dotyczące jego życia osobistego. Czytelnik znajdzie w niej zatem informacje o przyjaź-niach, młodzieńczych eksperymentach J. Giedroycia z narkotyka-mi, jego słabości do papierosów – zaczął palić jeszcze jako chłopiec – naturze zawiązywanych przez niego przyjaźni, a także relacji późniejszego „Pana na Maisons-Laffitte” z płcią piękną (sporo miej-sca poświęca autor biografii „Księcia Redaktora” m.in. jego małżeń-stwu z Tatianą Szewcow). Kolejnym atutem recenzowanej pozycji jest zaproponowana przez M. Żebrowskiego narracja – pisana pięknym językiem, łącząca zalety tekstu naukowego z literackim, w której współwystępują harmonijnie fakty, opinie i sądy autora oraz trafnie dobrane cytaty. Dowodem dbałości o wymagającego  i wnikliwego czytelnika są natomiast dołączone do książki indeks osób i obszerna bibliografia. Warto wreszcie podkreślić przejrzy-stość, opartej na kluczu chronologicznym, konstrukcji tekstu oraz wykorzystanie przez M. Żebrowskiego licznych archiwalnych foto-grafii, ilustrujących losy jego bohatera. Podsumowując wypada stwierdzić, iż recenzowana, „częściowa” biografia J. Giedroycia stanowi rzetelnie udokumentowaną, spraw-nie napisaną pozycję, ukazującą przez pryzmat losów Redaktora ważny fragment najnowszych dziejów Polski i Polaków, wartą pole-  Artykuły recenzyjne i recenzje     215 cenia nie tylko zawodowym historykom, ale i nieprofesjonalnym pasjonatom ojczystej historii oraz miłośnikom trudnego gatunku naukowego pisarstwa, jakim jest biografistyka.      PRZEMYSŁAW WAINGERTNER UNIWERSYTET ŁÓDZKI                                                   Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, Katedra Historii Polski Najnowszej.  

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9110/1/14Waingertner.pdf

Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, ss. 523.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2012, ss. 523.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w