Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2015, Nr 1 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Najstarsi Polacy  Starzenie się ludności jest nieuchronnym procesem, albowiem odzwierciedla w dużym stopniu poprawę warunków życia prowadzącą do obniżania się umieralności. W efekcie do zaawansowanego wieku dożywają coraz liczniejsze grupy. W szczególności odnosi się do osób bardzo starych. Pod tym pojęciem zazwyczaj rozumie się osoby mające przynajmniej 80 lat. Zamiennie nazywa się je sędziwymi starcami, osobami w czwartym wieku (a zatem takimi, które są zarówno niesamodzielne ekonomicznie, utrzymując się z emerytur czy rent, jak i niesamodzielne funkcjonalnie), osobami najstarszymi, czy najstarszymi starymi (choć prototyp tej ostatniej nazwy the oldest old odnosi się do osób w wieku 85+). Grupę tę wyodrębnia się z uwagi na jej zakładaną jednolitość z punktu widzenia specyficznych potrzeb wynikających z narastającej niesprawności i niesamodzielności. Pomijając w tym miejscu rozważania, na ile taka jednorodność jest faktem, wypada zgodzić się, iż w przypadku zdecydowanej większości jednostek przynależących do sędziwych starców jakiś zakres ograniczeń funkcjonalnych występuje. W okresie powojennych liczba najstarszych Polaków rosła bardzo szybko (rys. 1), aczkolwiek nierównomiernie, co wynikało z kilku przyczyn, odzwierciedlających historię ostatnich stu kilkudziesięciu lat. Liczba osób bardzo starych odzwierciedla bowiem z opóźnieniem sytuację demograficzną sprzed 8-9 dekad. A zatem rosnąca na przełomie XIX i XX wieku liczba urodzeń prowadziła do wzrostu liczby osób bardzo starych po upływie 80 lat. Pamiętać należy jednak, że ten obraz zakłócany jest wpływem kryzysów społecznych (wojny, kryzys ekonomiczny początku lat 1930.), postępującą w całym XX w. redukcją skłonności do posiadania potomstwa, jak i wpływem obniżania się umieralności na poszczególnych etapach życia.  Rysunek 1 Liczba osób w wieku 80 lat i więcej w Polsce w latach 1950-2030 (w tysiącach) 050010001500200025001950 1960 1970 1978 1988 2002 2011 2020* 2030* Źródło: dane spisów powszechnych i prognoza GUS z 2014 r. Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  W rezultacie, obecnie mieszka w Polsce prawie półtora miliona osób bardzo starych, podczas gdy w roku 1950 było to jedynie 180 tys. Generalnie w okresie powojennym zwiększała się nie tylko liczba osób bardzo starych, ale także ich frakcja wśród ludności ogółem, przybierając następujące wartości: 1950 – 0,7%, 1960 – 0,8%, 1970 – 1,0%, 1978 – 1,5%, 1988 – 2,0%, 2011 – 3,6%, 2013 – 3,9%. Wspomniany, ponad ośmiokrotny, wzrost liczby osób najstarszych – zdecydowanie wyższy niż wzrost liczby seniorów ogółem (liczba osób 65+ wzrosła w tym czasie nieco ponad czterokrotnie), potwierdzający zasadę podwójnego starzenia się ludności, czyli zasadę mówiącą, że im ze starszą mamy grupą do czynienia, tym większe jest jej tempo wzrostu – jest nierównomierny w poszczególnych grupach wieku (rys. 2).  Rysunek 2 Zmiany liczby najstarszych seniorów w latach 1950-2030 według podgrup wieku W tysiącach osób Liczba z roku 1950 = 100% 02004006008001000120014001950 1960 1970 1978 1988 2002 2011 2020* 2030*80–8485–8990–9495–99100+ 01000200030004000500060001950 1960 1970 1978 1988 2002 2011 2020* 2030*80–8485–8990–9495–99100+ Źródło: jak w rysunku 1  Generalnie powyższe dane potwierdzają wspomnianą zasadę podwójnego starzenia się, zaś występujące niekiedy odstępstwa wynikają w dużym stopniu z czynnika kohortowego, czyli opóźnionego wpływu wspomnianych już kryzysów społecznych. W efekcie następuje wzrost znaczenia w zbiorowości osób bardzo starych podgrup wieku najbardziej zaawansowanego (rys. 3).  Rysunek 3 Struktura wieku osób bardzo starych w latach 1950-2030 0%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%1950 1960 1970 1978 1988 2002 2011 2020* 2030*100+95–9990–9485–8980–84 Źródło: jak w rys. 1   Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  Prognozowany na nadchodzące lata szybki wzrost liczby najstarszych Polaków ma 2 źródła. Po pierwsze czynnik generacyjny (kohortowy), albowiem już od 2026 w interesujący nas wiek wstępować będą generacje urodzone w trakcie powojennego wyżu demograficznego. Ten czynnik generacyjny we wcześniejszych latach będzie jednak działać raczej „przeciwko” wzrostowi liczebności osób w czwartym wieku, już bowiem od 2020 przez kolejnych 6 lat wiek 80 lat osiągać będą mało liczne roczniki urodzone w trakcie II wojny światowej. Mimo tego spodziewany jest wzrost liczby sędziwych starców, albowiem nieustannie wspierać ów wzrost będzie drugie źródło – redukcja umieralności. Ostatnie dwie dekady to bowiem czas szybkiego obniżania się umieralności w całym dorosłym życiu, w tym i w okresie starości. Rezultatem tego jest nie tylko wzrost prawdopodobieństwa dożycia do 80. urodzin, ale również osiągania jeszcze wyższego wieku. Tabela nr 1 informuje o tym, jak – zgodnie z powojennymi tablicami trwania życia – zwiększały się zastępy tych nowo narodzonych dzieci, które miały szanse dożyć do danego, zaawansowanego wieku spośród 100 tys. urodzonych.  Tabela 1 Liczba dożywających do wieku 80, 90 i 100 lat w Polsce w latach 1952-2013  Okres Mężczyźni Kobiety 80 90 100 80 90 100 1952-53 17529 2505 69 28131 5514 272 1960-61 23583 3972 132 37089 7877 323 1970-72 22808 3766 153 41661 9459 337 1980-81 23506 3791 133 46768 12613 803 1990-91 22730 4682 294 47642 15737 1777 2000 28572 6623 307 53658 16238 633 2005 32044 8054 374 58763 20386 1067 2010 35573 9805 534 62324 23986 1744 2013 38058 11208 705 63636 26243 2282  Źródło: tablice trwania życia z odpowiednich lat  O ile w całym powojennym okresie można dostrzec wzrost intersującego nas prawdopodobieństwa, o tyle zaznaczyć należy dwie kwestie. Po pierwsze, skalę zmian, jaka zachodzi w trakcie ostatnich dwóch dekad, które – po okresach stagnacji czy bardzo powolnego wzrostu – odznaczają się trwałym i szybkim wzrostem szans na dożycie zaawansowanego wieku. Po drugie, zdecydowaną przewagę kobiet, jeśli idzie o owe szanse. Przekłada się to na wyraźną przewagę kobiet w interesującej nas grupie wieku, gdzie w 2013 r., na każde 1000 mężczyzn przypadało blisko 2300 kobiet, przy czym ta nadwyżka wzrastała wraz z wiekiem. Jeśli pamiętamy dodatkowo, iż zazwyczaj zawierane związki małżeńskie w przeszłości odznaczały się zdecydowaną przewagą takich, w których mężczyzna był starszy od swojej partnerki, nie dziwmy się, iż sytuacja sędziwych mężczyzn i kobiet jest diametralnie inna – mężczyźni zazwyczaj posiadają jeszcze żyjącą żonę, podczas gdy zdecydowana większość kobiet w wieku 80+ to wdowy. Niezwykle intersującym faktem jest przestrzenne zróżnicowanie procesu zaawansowanego starzenia się we współczesnej Polsce. Znaleźć można bowiem obszary, które i dziś i w przyszłości różnią się in plus lub in minus od wartości ogólnopolskich (tab. 2). Do regionów o najwyższym odsetku najstarszych Polaków należą województwa łódzkie, świętokrzyskie i podlaskie (a zatem regiony Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2015, nr 1  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  wyróżniające się w długim czasie odpływem młodej ludności i – co najmniej ostatnio – relatywnie niską dzietnością), podczas gdy z kolei te obszary, na których skłonność do posiadania potomstwa jest relatywnie wysoka, zaś jednocześnie ludność nie jest skłonna na dużą skalę emigrować, odznaczają się niższymi od średniej poziomami zaawansowanej starości.  Tabela 2 Liczba i odsetek osób bardzo starych w latach 2013-2030 według województw  Region Liczba (w tys.) Odsetek (w %) 2013 2015 2020 2030 2013 2015 2020 2030 Dolnośląskie 115,7 120,8 126,8 170,2 4,0 4,2 4,4 6,1 Kujawsko-pomorskie 73,9 77,8 83,8 116,7 3,5 3,7 4,1 5,8 Lubelskie 92,5 95,9 99,8 125,1 4,3 4,5 4,8 6,3 Lubuskie 34,3 36,1 38,5 55,4 3,4 3,5 3,8 5,7 Łódzkie 110,6 113,8 115,3 151,8 4,4 4,6 4,7 6,6 Małopolskie 129,1 137,4 151,6 190,0 3,8 4,1 4,5 5,6 Mazowieckie 232,2 241,7 254 322,2 4,4 4,5 4,7 5,9 Opolskie 38,0 41,0 47,5 55,7 3,8 4,1 4,9 6,2 Podkarpackie 80,3 85,5 93,8 116,2 3,8 4,0 4,4 5,6 Podlaskie 54,7 56,6 59,4 69,1 4,6 4,8 5,1 6,2 Pomorskie 77,1 82,5 91,9 128,6 3,4 3,6 4,0 5,5 Śląskie 164,4 176,6 206,7 269,6 3,6 3,9 4,6 6,3 Świętokrzyskie 56,7 59,0 61,8 76,2 4,5 4,7 5,0 6,6 Warmińsko-mazurskie 48,6 51,3 55,2 72,9 3,4 3,6 3,9 5,3 Wielkopolskie 115,1 120,5 130,5 189,3 3,3 3,5 3,7 5,5 Zachodniopomorskie 60,0 63,6 67,9 96,9 3,5 3,7 4,0 5,9 Polska 1483,1 1560,1 1684,4 2205,9 3,9 4,1 4,4 5,9  Źródło: obliczenia własne na podstawie prognozy GUS z 2014 r.  Spodziewany w nadchodzących dekadach szybki wzrost liczby osób bardzo starych samoistnie prowadzi do zadania sobie pytania, czy jesteśmy przygotowani na wyzwania z tym związane. Wyzwania te związane są z koniecznością zorganizowania wsparcia środowiskowego i instytucjonalnego tym spośród najstarszych, niesamodzielnych Polaków, którym takiego wsparcia nie udzieli rodzina. Musimy sobie bowiem zdawać sprawę, iż „najstarsi starzy” przyszłości dotknięci zostaną obserwowalnymi w ciągu kilku ostatnich dekad przemianami demograficznymi – niższą dzietności, mniejszą szansą posiadania rodzeństwa, wyższym prawdopodobieństwem rozwodu, dużą skalą wyjazdów na stałe poza Polskę dzieci i wnuków. Pytanie warto tym bardziej zadać, iż obserwowana, bardzo korzystna ewolucja umieralności w Polsce prowadzi do szybkiego wzrostu prawdopodobieństwa dożycia do sędziwego wieku, modyfikując nasze przewidywania odnośnie do liczby takich seniorów, Przykładowo, dwie kolejne prognozy GUS (tj. z roku 2008 i 2014) różnią się w perspektywie 20 lat szacunkiem liczby osób w wieku 80+ o 300 tys.  Aby wiedzieć więcej: Szukalski P., 2013, Ludzie bardzo starzy we współczesnej Polsce, „Przegląd Socjologiczny”, t. 62, nr 2, 33-54, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/5389 Szukalski P., 2006, Populacja osób bardzo starych w społeczeństwie polskim – stan obecny i perspektywy, [w:]  J. T. Kowaleski (red.), Ludzie starzy w polskim społeczeństwie w pierwszych dekadach XXI wieku, Wyd. UŁ, Łódź, 115-150, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/5597  

Najstarsi Polacy

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/7529/1/2015-01%20Najstarsi%20Polacy.pdf

Najstarsi Polacy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)