Rdzany, Zbigniew

Acta Universitatis Lodziensis Folia Geographica Physica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A   U N I V E R S I T A T I S   L O D Z I E N S I S FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 13, 2014 Zbigniew Rdzany Katedra Geografii Fizycznej Wydział Nauk Geograficznych, Uniwersytet Łódzki X ZJAZD STOWARZYSZENIA GEOMORFOLOGÓW POLSKICH „KRAJOBRAZY MŁODOGLACJALNE  ‒ ICH MORFOGENEZA, TERAŹNIEJSZOŚĆ, PRZYSZŁOŚĆ”,TORUŃ, 16‒19.09.2014 THE XTH CONGRESS OF THE ASSOCIATION OF POLISH GEOMORPHOLOGISTS “MODERN MORAINE LANDSCAPES ‒ THEIR MORPHOGENESIS, PRESENT AND FUTURE”,  TORUŃ, 16‒19.09.2014Jubileuszowy X Zjazd Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich został zadedykowany nestorowi toruńskiej geomorfologii – Profesorowi dr hab. Władysławowi Niewiarowskiemu w 90. rocznicę urodzin. Patronat honorowy nad Zjazdem objęły władze uniwersyteckie UMK: JM Rektor prof. dr hab. Andrzej Tretyn i Dziekan Wydziału Nauk o Ziemi prof. dr hab. Wojciech Wysota, a także Marszałek Województwa Kujawsko-Pomorskiego Piotr Całbecki, Prezydent Miasta Torunia Michał Zaleski (geograf) oraz Prezes Stowarzyszenia Geomorfologów Polskich dr hab. Zofia Rączkowska prof. IGiPZ PAN. Komitetowi Naukowemu Zjazdu przewodniczył prof. dr hab. Leon Andrzejewski, Komitetowi Organizacyjnemu – dr hab. Paweł Molewski, zaś sekretarzem Zjazdu był dr Tomasz Marek Karasiewicz. Poszczególne komitety obejmowały liczne grono członków. Organizatorów Zjazdu z Wydziału Nauk o Ziemi UMK, przy współpracy z Zakładem Zasobów Środowiska i Geozagro-żeń IGPZ PAN w Toruniu wsparli (organizacyjnie i/lub finansowo): Prezydent Miasta Torunia, Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego w Toruniu i Polska Akademia Nauk – Komitet Badań Czwartorzędu. 98 Zbigniew Rdzany W Zjeździe wzięły udział 143 osoby ze wszystkich geomorfologicznych ośrodków akademickich z kraju oraz goście z zagranicy: z Danii, Niemiec i Ukrainy. Spośród ośrodków krajowych znaczący udział w uczestnictwie miały: ośrodek toruński (22%), warszawski (14%), poznański (14%), krakowski (12%), lubelski (9%), śląski (8%), gdański (6%), wrocławski (6%) i łódzki (5%). Zjazd składał się z części konferencyjnej i terenowej. Obrady odbyły się na terenie kampusu UMK Bielany w gmachu Wydziału Nauk o Ziemi w ciągu dwóch pierwszych dni, również tam ‒ w pobliskich domach akademickich zatrzymała się większość uczestników zjazdu. W trakcie dwóch sesji plenarnych i jedenastu problemowych przedstawiono 77 referatów, zaś w ciągu jednej sesji posterowej zaprezentowano 42 plakaty naukowe. Streszczenia prezentacji referatowych i posterów zostały opublikowane w specjalnym, recenzowanym 134-stronicowym tomie (Molewski, Juśkiewicz, red., 2014). Organizatorzy przygotowali jednocześnie 25 tom Landform Analysis (Molewski, Weckwerth, red., 2014), który zawiera szczegółowe opisy stanowisk prezentowanych w czasie wycieczek naukowych. Publikacja ta została przygotowana bardzo starannie zarówno pod względem naukowym, jak i edytorskim. W gmachu wydziału zaprezentowano także ciekawą wystawę okolicznościową, poświęconą wieloletniej pracy naukowo-dydaktycznej Profesora Władysława Niewiaro-wskiego, a także wystawę arkuszy Cyfrowej Mapy Geomorfologicznej w skali 1:100 000 i 1:500 000, które zostały opracowane merytorycznie przez Stowarzy-szenie Geomorfologów Polskich, a wydane przez Główny Urząd Geodezji i Kartografii.  Zjazd rozpoczęły wystąpienia członków Komitetu Honorowego i zaproszo-nych Gości. Znaczną część sesji plenarnej poświęcono sylwetce i dokonaniom Jubilata Profesora Władysława Niewiarowskiego. Profesor Leon Andrzejewski przypomniał najważniejsze wydarzenia owocnego i pełnego twórczych dokonań życia Profesora Władysława Niewiarowskiego. Profesor Władysław Niewiarowski urodził się w Ciukantowiczach koło Baranowicz (na terenie dzisiejszej Białorusi) 24 czerwca 1924 r. W latach 1939‒45 życie poddało go trudnym doświadczeniom: pracował w warsztatach kolejowych jako ślusarz, w kopalni torfów; doświadczył także losu więźnia w obozie niemieckim za odmowę służby w formacji białoruskiej działającej na rzecz Niemiec hitlerowskich. W latach 1945‒48, po powrocie do Polski, studio-wał geografię i biologię w Państwowym Pedagogium w Gdańsku. W latach 1948‒52 pracował jako nauczyciel w Gdańsku i Sopocie, uzupełniając wykształ-cenie na UMK w Toruniu. Od 1952 r., kiedy to uzyskał magisterium, pracował w tej uczelni do końca swej kariery jako nauczyciel akademicki. Tutaj uzyskał doktorat w 1959 r., stopień naukowy docenta w 1965 r., tytuł profesora nadzwy-czajnego w 1972 r., zaś – profesora zwyczajnego – w 1988 r. Życiorys Profesora Niewiarowskiego naznaczony był ponadprzeciętną praco-witością, aktywnością badawczą, dydaktyczną i organizacyjną, w tym działal-nością w gremiach organizacji naukowych, a nawet urzędów. Działalność Kronika 99 naukową obrazuje spis prac liczący 150 publikacji, głównie artykułów, mono-grafii oraz map geomorfologicznych i geologicznych. Profesor prowadził bada-nia terenowe głównie na obszarze ostatniego zlodowacenia w pasie od Poje-zierza Gnieźnieńskiego po Pojezierze Brodnickie, a za granicą – na rozległych obszarach Peribalticum oraz na Spitsbergenie. Utrzymywał rozległe kontakty międzynarodowe, odbywał zagraniczne staże naukowe, prowadził liczne wykła-dy na zaproszenie ośrodków zagranicznych, wygłosił wiele odczytów na mię-dzynarodowych konferencjach i zjazdach. Wypromował ponad 200 magistrów i 7 doktorów. Był autorem wielu opinii w sprawach dorobku naukowego oraz recenzentem niezliczonych prac naukowych. W kontaktach prywatnych był człowiekiem bardzo życzliwym, przyjaznym i towarzyskim. Fot. 1. Profesor Władysław Niewiarowski (fot. M.T. Karasiewicz) Pan Profesor pozostaje nie tylko dla swoich uczniów – przedstawicieli Toruńskiej Szkoły Geomorfologii – lecz dla szerokich rzesz polskich geomorfo-logów wzorem naukowca i wspaniałego człowieka. Z wielkim szacunkiem wspominam rozmowy, uwagi i pytania Pana Profesora jako recenzenta w trakcie mojego przewodu doktorskiego; pamiętam je jako bardzo wnikliwe, świadczące o ogromnym doświadczeniu badawczym, ale także inspirujące i kształcące.100 Zbigniew Rdzany W trakcie sesji plenarnej Zjazdu ogłoszono także wyniki ostatnich kon-kursów na najlepsze prace doktorskie z zakresu  geomorfologii. Laureatami dyplomu im. Profesora Stefana Kozarskiego zostali: dr Piotr Kłapyta (Późno-glacjalny i holoceński etap ewolucji rzeźby wysokogórskiej Tatr Zachodnich, 2011, promotor: prof. dr hab. Kazimierz Krzemień), dr Adam Piotr Nawrot (Operation of the small glacierized catchment geosystem [Aric, Spitsbergen]), 2011, promotor: prof. dr hab. Andrzej Kostrzewski) i Aleksandra Majecka (Postwarciańskie przekształcenia rzeźby obszarów wododziałowych na Wyso-czyźnie Łódzkiej [na przykładzie międzyrzecza Mrogi i Mrożycy]), 2012, promotor: prof. dr hab. Krystyna Turkowska), dr Jakub Małecki, (The present- -day state of Svenbreen [Svalbard] and changes of its physical properties after the termination of the Little Ice Age), 2013, promotor: prof. dr hab. Andrzej Kostrzewski). Obecni na Zjeździe dr Piotr Kłapyta i dr Aleksandra Majecka wygłosili referaty prezentujące wyróżnione prace. Pośród ważnych tematów poruszonych na sesji plenarnej znalazła się analiza obecnego stanu polskiej geomorfologii, w kontekście naukowym, dydaktycznym i praktyki gospodarczej. Temat ten zrelacjonował w swoim wystąpieniu prof. dr hab. Andrzej Kostrzewski (Geomorfologia w systemie nauk geograficznych w Polsce – stan aktualny i tendencje rozwoju). Zarówno w referacie, jak i w dys-kusji, która była następstwem tego wystąpienia, zwracano uwagę zarówno na sukcesy współczesnej polskiej geomorfologii, jak i kryzysy. Przypomniano m.in. fakt (wypowiedź prof. dr hab. Jana Szupryczyńskiego), że geomorfologia może aspirować do nauki samodzielnej, gdyż ma nie tylko przedmiot badań, lecz także swoją metodę: mapę geomorfologiczną. Podejmując kwestie trudniejsze dla geomorfologii, zwrócono uwagę na spadek znaczenia tej dyscypliny w dyda-ktyce szkoły wyższej. Specyficzna sytuacja jest na przykład na II stopniu studiów ‒ tylko w dwóch ośrodkach istnieje specjalność magisterska z nazwą „geomorfologia”. Trzeba jednak zauważyć, że prac magisterskich z zakresu geomorfologii pojawia się wiele, choć pod różnymi nazwami specjalności. Problematyka konferencji objęła następujące sesje tematyczne: I. ‒ Współczesne procesy geomorfologiczne, II. ‒ Antropogeniczne zmiany rzeźby,III. ‒ Geomorfologia fluwialna,IV. ‒ Paleogeografia czwartorzędu,V. ‒ Geoarcheologia, VI. ‒ GIS i metody numeryczne w geomorfologii,VII. ‒ Geomorfologia glacjalna,VIII. ‒ Geomorfologia stosowana,IX. ‒ Georóżnorodność i geoochrona,X. ‒ Geomorfologia strukturalna, XI. ‒ Sedymentologia osadów czwartorzędowych.Sesje tematyczne objęły zatem wszystkie zagadnienia, którymi zajmują się geomorfolodzy z poszczególnych polskich ośrodków geomorfologicznych lub Kronika 101 innych ośrodków, zajmujących się zagadnieniami pokrewnymi geomorfologii. Najwięcej referatów zgłoszono w sesji I. Nie znaczy to wcale, aby główne hasło Zjazdu nie było adekwatne do przedstawianej problematyki. Udział proble-matyki glacjalnej wprawdzie był rzędu kilkunastu procent referatów, jednakże wycieczki terenowe całkowicie były związane z obszarem rzeźby młodo-glacjalnej. W trakcie wszystkich sesji zwracała uwagę dyscyplina czasowa, jaką udało się wprowadzić organizatorom. Dobra synchronizacja czasu trwania referatów na różnych sesjach umożliwiała bezproblemowe przechodzenie z sali do sali przez uczestników na wybrane wystąpienia. Część konferencyjną Zjazdu należy uznać za udaną, ponieważ zarówno organizatorzy stanęli na wysokości swego zadania, lecz także i jego uczestnicy starali się o wysoki poziom swoich wystąpień. Nie zawsze udawało się rozwinąć dyskusję bezpośrednio po referacie, ta jednak odżywała często później w przerwach – już przy kawie, w warunkach kuluarowych. Poszczególni prele-genci byli dobrze przygotowani do prezentacji. Dominowały referaty starannie zilustrowane, opracowane w programach do prezentacji, zwykle z dużą ilością zilustrowanych faktów, a niekiedy może – z ich nadmiarem, jak na krótkotrwałe wystąpienie. Prezentowane wyniki badań, w porównaniu z poprzednimi zjazda-mi, pokazują tendencję wzbogacania metodologii stosowanej w geomorfologii. Ze zjazdu na zjazd widać coraz lepsze wykorzystanie zaawansowanych metod geoinformacyjnych (zwłaszcza analiz GIS), geofizycznych, geochemicznych i in. Multidyscyplinarne i wieloautorskie badania stają się niemal normą, coraz więcej takich przykładów badań, które tylko częściowo osadzono w tradycyj-nych sferach zainteresowania geomorfologii. Można zadać sobie jednak pytanie, czy pośród prezentowanych prac jest wiele takich, których wnioski w istotny sposób wzmacniają filary geomorfologii; czy istniejący paradygmat jest nadal twórczy poznawczo? Być może najwyraźniej widać przebudowę paradygmatu geomorfologii poprzez rozwój podejścia geoinformacyjnego. Część terenowa Zjazdu została zrealizowana w trzech wybranych obszarach rzeźby młodoglacjalnej w trakcie dwóch dwudniowych sesji (A i B) i jednej jednodniowej (C). W trakcie ich trwania zaprezentowano najnowsze wyniki badań geomorfologicznych i paleogeograficznych. Trasa sesji A prowadziła przez: Pojezierze Dobrzyńskie, Garb Lubawski, Pojezierze Brodnickie i Poje-zierze Chełmińskie, sesji B trasą przez: Kotlinę Toruńską, Dolinę Fordońską, Kotlinę Grudziądzką i Bory Tucholskie ze szczególnym uwzględnieniem Kocie-wia, zaś sesji C przez: Kotlinę Toruńską i Równinę Inowrocławską (rys. 1). Łącznie w części terenowej Zjazdu wzięło udział 75 osób (fot. 2). W trakcje sesji A szczególnie interesującym miejscem okazało się stano-wisko Zbójenko na terenie tzw. zbójeńskiego pola drumlinowego, które badane jest od ponad osiemdziesięciu lat i prezentowane było już na wielu wcześniej- 102 Zbigniew Rdzany Fot. 2. Uczestnicy X Zjazdu SGP (fot. B. Pawłowski, 18.09.2014) Kronika 103 Rys. 1. Trasy i stanowiska sesji terenowych Źródło: http://www.zjazdsgp2014.umk.pl szych konferencjach. W historii badań przedstawiono koncepcje genezy, z któ-rych większość traktuje ten obszar jako specyficzną odmianę moreny dennej. W literaturze najbardziej utrwaliła się nazwa „zbójeńskie pole drumlinowe”, lecz w dalszym ciągu nie jest pewne, czy formy należy traktować jako typowe drumliny, czy szerzej rozumiane formy drumlinoidalne. Nowe badania, przepro-wadzone m.in. przez prof. dr hab. Wojciecha Wysotę z zespołem, wskazują na możliwość ich zinterpretowania jako kręte wały z erozji wód subglacjalnych (kręte lineacje glacjalne, glacial curvilineations). W trakcie prezentacji w terenie pojawiła się nowa propozycja nazwy tych form: „kewesy”, którą przedstawił dr M.T. Karasiewicz. Prelegent zaprezentował także interesujące wyniki badań 104 Zbigniew Rdzany zagłębień między krętymi wałami, które wypełnione są warstwą diamiktonu rolnego, utworów jeziornych i bagiennych o specyficznej sekwencji będącej wynikiem interakcji procesów naturalnych i antropogenicznych. Interesującym obiektem, zaprezentowanym na Garbie Lubawskim okazało się stanowisko Rożental. Osady glacigeniczne i peryglacjalne dokumentują tutaj m.in: akumu- lację wodnolodowcową w sąsiedztwie czoła lądolodu, depozycję glin subglacjal-nych aktywnego lodu oraz rozwój procesów peryglacjalnych. Na podstawie analiz sedymentologicznych oraz datowań OSL osadów, w tym wypełnień peryglacjalnych klinów piaszczystych, udokumentowano złożoną, „palimpse-stową” genezę wzgórza w Rożentalu. Podobną rekonstrukcję skomplikowanych procesów glacjalnych przedstawiono w stanowisku Glaznoty w NW części Garbu Lubawskiego. Na trasie A przedstawiona została także interesująca problematyka z zakresu paleogeografii zlodowacenia wisły i sedymentologii utworów glacjalnych i pery-glacjalnych w obszarach rynien subglacjalnych i ich sąsiedztwie (stanowiska Piotrkowo, Przeszkoda, Obórki). W stanowisku Retno zaprezentowano profil osadów postglacjalnych, stanowiących wypełnienie zalesionego zagłębienia wytopiskowego. Fot. 3. Krajobraz glacjalny okolic Górzna (fot. Z. Rdzany, 19.09.2014) Kronika 105 W trakcie sesji B trasa przejazdu biegła w znacznej części wzdłuż Doliny Dolnej Wisły. W stanowiskach: Wypaleniska, Borówno, Uść, Świecie i Górna Grupa zaprezentowano różne przykłady odsłonięć utworów rzecznych, glacjal-nych (glin lodowcowych), glacifluwialnych oraz stokowych – w miejscach nasilenia współczesnych procesów geodynamicznych. Interesującymi obiektami poza doliną Wisły była Stara Kiszewa, ze stanowiskiem na terasie zalewowej oraz nad Jeziorem Czechowskim. Sesja C, choć najkrótsza, bo jednodniowa, obfitowała w ciekawą problema-tykę, związaną m.in.: z wynikami badań osadów organicznych zgromadzonych w torfowisku otaczającym Jezioro Dzikowskie, rolą doliny Bachorzy w migracji wód roztopowych i ekstraglacjalnych na przedpolu ostatniego lądolodu, a także interesującymi wynikami nowatorskich badań osadów dennych jeziora Gopło. Udział w sesji terenowej oznaczał nie tylko ucztę duchową: możliwość zapoznania się z imponującymi osiągnięciami ośrodka toruńskiego, lecz także ze wspaniałą przyrodą w trakcie trwania doskonałych warunków pogodowych, zadbano także o komfort podniebienia uczestników. Przyjemnymi akcentami sesji terenowych były krótkie spotkania z gospodarzami tej ziemi, tj. przedsta-wicielami lokalnych społeczności, właścicielami terenów, na których prowa-dzone są badania. Uczestnicy sesji A mogli się na przykład zapoznać ze wspaniałym strojem regionalnym mieszkańca Ziemi Dobrzyńskiej. Po Zjeździe zaplanowano wydanie artykułów dotyczących zagadnień prezen-towanych w referatach zjazdowych w tomie Bulletin of Geography Physical Geography Series (Wydawnictwo Naukowe UMK). Zjazd, choć jest organizowany cyklicznie, należy uznać za wyjątkowe i wa-żne wydarzenie w życiu społeczności geomorfologów w ostatnich latach. 16 września 2014 r. odbyło się Walne Zebranie SGP, które podjęło kilka ważnych decyzji z punktu widzenia przyszłości Stowarzyszenia. Zostały m.in. wybrane nowe władze SGP na kadencję 2014‒17. Przewodniczącym został dr hab. Wojciech Tylmann prof. Uniwersytetu Gdańskiego, Wiceprzewodniczą-cymi – dr hab. Paweł Molewski prof. UMK i dr hab. Grzegorz Rachlewicz prof. UAM, Sekretarzem – ponownie dr Lucyna Wachecka, zaś Skarbnikiem – dr Marcin Winowski. Zaszczytny tytuł członka honorowego SGP otrzymali: prof. Jan Szupryczyński (Toruń), prof. Krystyna Turkowska (Łódź), prof. Edward Wiśniewski (Toruń) i prof. Józef Wojtanowicz (Lublin). Zdecydowano także, że kolejny zjazd zostanie zorganizowany w ośrodku warszawskim w 2017 r. Należy zauważyć, że formuła zjazdu, jako głównego wydarzenia naukowego w Stowarzyszeniu Geomorfologów Polskich sprawdza się i jest już jego trwałym elementem od 1991 r. – od zjazdu założycielskiego. 106 Zbigniew Rdzany LITERATURA X Zjazd Geomorfologów Polskich. Wydział NoZ UMK, http://www.zjazdsgp2014. umk.pl [online]; dostęp 25.11.2014. Molewski P., Juśkiewicz W. (red.), 2014, Krajobrazy młodoglacjalne – ich morfoge-neza, teraźniejszość, przyszłość, X Zjazd Geomorfologów Polskich, Toruń, 16‒19.09.2014, dedykowany prof. dr hab. Władysławowi Niewiarowskiemu w 90. rocznicę urodzin, Streszczenia, Toruń, ISBN 978-83-934506-0-2, ss. 1034.  Molewski P., Weckwerth P. (red.), 2014, Landform Analysis, vol. 25, 184 s. 

The Xth Congress of the Association of Polish Geomorphologists “Modern Moraine Landscapes ‒ their morphogenesis, present and future”, Toruń, 16‒19.09.2014

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/7957/1/Rdzany-2014b-fgp13.pdf

The Xth Congress of the Association of Polish Geomorphologists “Modern Moraine Landscapes ‒ their morphogenesis, present and future”, Toruń, 16‒19.09.2014

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)