Brzeziński, Andrzej M.

Przegląd Nauk Historycznych

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

204     Artykuły recenzyjne i recenzje   Publikacja została skonstruowana w sposób systematyczny, z jed-nej strony łącząc ze sobą po kolei poszczególne zagadnienia, z dru-giej zaś przedstawiając w sposób alfabetyczny sylwetki cywilnych urzędników Królestwa Polskiego. Spowodowało to nierówność po-szczególnych części publikacji, w sposób jednakże uzasadniony. Książka napisana jest językiem zrozumiałym, a zamieszczone skróty wyjaśniono w drugiej części pracy. Autorzy w czasie przygotowy-wania swej pracy korzystali nie tylko ze źródeł i literatury dostęp-nej na terenie kraju. Była ona jedynie dodatkiem. Fundamentem Słownika stały się akta rosyjskich archiwów, które niejednokrotnie zostały przez badaczy porównane i poddane analizie. Do wymienio-nych powyżej dołączono także epitafia nagrobne osób związanych  z rosyjską administracją Królestwa Polskiego.  Publikacja autorstwa Artura Góraka, Jana Kozłowskiego i Krzysz-tofa Latawca mimo pewnych braków warta jest polecenia, szcze-gólnie osobom zainteresowanym, z jednej strony rosyjską admini-stracją lokalną na obszarze Królestwa Polskiego, z drugiej zaś mniejszością rosyjską, której zarówno gubernatorzy, jak i wicegu-bernatorzy byli przedstawicielami. Stanowi ona także, a może przede wszystkim, ogromne wsparcie dla środowiska naukowego, ogólnokrajowego i lokalnego w dalszych badaniach nad grupą urzędników administracji rosyjskiej sprawujących rządy w guber-niach Królestwa Polskiego.   DOMINIKA PŁÓCIENNICZAK KALISKIE TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ NAUK     M. Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja so-wiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, ss. 461.     Mariusz Wołos, profesor Uniwersytetu Pedagogicznego im. Ko-misji Edukacji Narodowej w Krakowie, jest autorem szeregu prac  z zakresu stosunków międzynarodowych i dyplomacji, m.in. sto-sunków francusko-sowieckich w okresie międzywojennym1. W la-                                               1 Alfred Chłapowski (1874–1940). Biografia ambasadora Polski we Francji, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 1999; Francja – ZSRR. Stosunki polityczne w latach Artykuły recenzyjne i recenzje     205 tach 2007–2011 był dyrektorem Stacji Naukowej PAN w Moskwie, pełniąc tam jednocześnie obowiązki stałego przedstawiciela PAN przy Rosyjskiej Akademii Nauk, Rosyjskiej Akademii Nauk Rolni-czych i Rosyjskiej Akademii Nauk Medycznych. Inicjował szereg konferencji historyków polskich i rosyjskich, publikacji zbiorowych i projektów badawczych2. Miał możliwość przeprowadzenia kwe-rend źródłowych w archiwach rosyjskich i dotarcia do materiałów niedostępnych wcześniej dla polskich historyków. Efektem jego pracy badawczej z tego okresu jest m.in. prezentowana książka. Zakres tematyczny i chronologiczny tej oryginalnej monografii jest stosunkowo wąski. Dotyczy jednak kluczowych dla historii wydarzeń wewnętrznych oraz polityki zagranicznej Drugiej Rzeczy-pospolitej od jesieni 1925 r. do końca 1926 r. ukazanych w świetle informacji, opinii i ocen sowieckiej dyplomacji. Przedstawia jej stosu-nek do wydarzeń poprzedzających zamach majowy, jego przebiegu i konsekwencji politycznych. Przytacza charakterystyki sowieckich dyplomatów dotyczące polskich polityków – Józefa Piłsudskiego, Romana Dmowskiego, Aleksandra Skrzyńskiego, Wincentego Wito-sa, Władysława Sikorskiego, Ignacego Mościckiego i wielu innych. Zawiera sowieckie opinie o partiach i ugrupowaniach politycznych Drugiej Rzeczypospolitej, instytucjach państwowych i środowi-skach gospodarczych. Ukazuje mechanizmy działania sowieckiej dyplomacji wobec Polski, sposoby pozyskiwania informacji i ich wykorzystywanie oraz proces podejmowania decyzji i realizacji za-dań wyznaczanych przez Ludowy Komisariat Spraw Zagranicznych (LKSZ) w Moskwie dla połpredstwa w Warszawie i innych placówek zagranicznych. Książka jest pierwszym w polskiej historiografii monograficznym ujęciem tej problematyki, w przeważającej mierze nowatorskim.                                                                                                                       1924–1932, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2004; Polskie Dokumenty Dyploma-tyczne. Rok 1931, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2008 (wybór, redakcja i opracowanie). 2 M. Wołos i Grigorij D. Szkudin – wiceprezes Rosyjskiej Asocjacji Historyków Pierwszej Wojny Światowej – kierują projektem dotyczącym ruchów narodowo-ściowych i ich konsekwencji w monarchii habsburskiej w latach 1914–1920.  W 2012 r. ukazał się w Moskwie pierwszy, z czterech planowanych, tom pt. Naro-dy gabsburgskoj monarchii w 1914–1920 gg.: ot nacjonalnych dwiżenij k sozdani-ju nacjonalnych gosudarstw (ss. 454). W 2012 r. M. Wołos rozpoczął prace nad projektem wydania czterech tomów dokumentów dotyczących stosunków polsko- -sowieckich w latach 1918–1945, realizowanym w ramach prac Centrum Polsko- -Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia w Warszawie.  206     Artykuły recenzyjne i recenzje   M. Wołos przygotował rozprawę na podstawie bogatej doku-mentacji archiwalnej. Wykorzystał przede wszystkim raporty i tele-gramy połpredstwa w Warszawie oraz instrukcje, jakie otrzymywa-ło ono z LKSZ, przechowywane w Archiwum Polityki Zagranicznej Federacji Rosyjskiej w Moskwie. Dotarł do dzienników dyploma-tycznych prowadzonych przez połpreda w Warszawie Piotra Woj-kowa, sekretarza połpredstwa Michaiła Arkadiewa oraz sterników sowieckiej dyplomacji w LKSZ. Nie mógł natomiast skorzystać  z nadal utajnionych raportów sowieckiego attaché wojskowego  w Warszawie oraz archiwów sowieckich konsulatów w Drugiej Rze-czypospolitej i na obszarze Wolnego Miasta Gdańska. M. Wołos przeprowadził także kwerendę w Rosyjskim Państwowym Archi-wum Historii Społeczno-Politycznej, gdzie znajdują się m.in. mate-riały wywiadu sowieckiego, Przedstawicielstwa Handlowego ZSRS w Warszawie i korespondencja polskich działaczy komunistycz-nych. Wykorzystał ponadto materiały z Rosyjskiego Państwowego Archiwum w Moskwie oraz Archiwum Akt Nowych w Warszawie  i Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie-Rembertowie, które dla badanej problematyki miały jednak wartość drugorzędną. Oprócz źródeł archiwalnych sięgnął do opublikowanych dokumen-tów sowieckich i polskich, dotyczących m.in. przewrotu majowego, pamiętników dyplomatów i polityków oraz polskiej prasy. Sumien-nie spożytkował wyniki badań historyków polskich i zagranicznych z zakresu historii stosunków międzynarodowych i dyplomacji oraz dziejów Drugiej Rzeczypospolitej.  Monografia składa się z siedmiu rozdziałów napisanych w ukła-dzie chronologicznym, choć zdarzają się fragmenty narracji autor-skiej odchodzącej od tej reguły. Rozdział pierwszy ma charakter wprowadzający czytelnika w zasadniczą problematykę. Autor cha-rakteryzuje sowiecką dyplomację i jej aparat wykonawczy zajmujący się sprawami Polski w latach dwudziestych XX w. Prezentuje syl-wetki sowieckiego połpreda w Warszawie Piotra Wojkowa i jego współpracowników, funkcjonariuszy Oddziału Informacji Dyploma-tycznej (OID) LKSZ w Berlinie, działającego na pograniczu dyplo-macji i wywiadu, oraz pracowników Wydziału Krajów Nadbałtyckich i Polski w LKSZ w Moskwie. Rozdział drugi został podzielony na dwie części. W pierwszej prezentowane są sowieckie plany wobec Polski, w kontekście jej sytuacji wewnętrznej i położenia międzynarodowego, przygotowane w Moskwie latem i jesienią 1925 r. Dyrektywy moskiewskiej cen-trali zmierzały do gospodarczego uzależnienia Polski do Związku Artykuły recenzyjne i recenzje     207 Sowieckiego oraz wewnętrznej destabilizacji państwa, głównie za pomocą Komunistycznej Partii Polski (KPP). W drugiej części Autor przedstawił i scharakteryzował stanowisko sowieckich dyplomatów wobec upadku rządu Władysława Grabskiego i powołania gabinetu Aleksandra Skrzyńskiego. Uwagę sowieckiej dyplomacji budziła także aktywność Józefa Piłsudskiego i piłsudczyków w listopadzie 1925 r., czego wyrazem była m.in. manifestacja oficerów w Sule-jówku. Nie przypuszczano jednak, aby w najbliższych miesiącach doszło do zbrojnego zamachu stanu Marszałka i jego zwolenników. Jedynie Grigorij Cziczerin, szef sowieckiej dyplomacji, w rozmowie z posłem Stanisławem Kętrzyńskim 18 lutego 1926 r. zwrócił uwa-gę na możliwość rychłego dojścia do władzy „starego Marszałka”  (s. 85). Treść rozdziału trzeciego obejmuje chronologicznie wydarzenia od końca 1925 r. do pierwszych miesięcy 1926 r. Przedstawia funk-cjonowanie połpredstwa w Warszawie i kierującego nim P. Wojkowa – jego kontakty z polskimi politykami, źródła informacji, sposoby działania, pozycję w korpusie dyplomatycznym. M. Wołos wykazał, że kontakty połpreda miały jednostronny charakter, ograniczały się do endecji (31 grudnia 1925 r. dwugodzinna rozmowa z Roma-nem Dmowskim) oraz przedstawicieli przemysłu i handlu. Wojkow i jego współpracownicy uzyskiwali niewiele informacji od socjali-stów i ludowców, a wśród piłsudczyków nie mieli prawie żadnych możliwości działania. Sowieccy dyplomaci mieli natomiast infor-matorów wśród członków Białoruskiej Włościańsko-Robotniczej Hromady. Wojkow uzyskiwał też informacje od akredytowanych  w Warszawie kierowników placówek dyplomatycznych, stosunko-wo najwięcej od niemieckiego posła Ulricha Rauschera. Prezentu-jąc te zagadnienia Autor wykraczał niekiedy poza nakreślone ramy chronologiczne rozdziału. Dzięki temu jednak szerzej i lepiej je udokumentował. Rozdział czwarty prezentuje rozważania, kalkulacje i domysły sowieckich dyplomatów w Warszawie i pracowników LKSZ w Mo-skwie na temat politycznych planów J. Piłsudskiego i możliwości dokonania przez niego ewentualnego zamachu stanu. Rozdział chronologicznie obejmuje okres od przełomu lutego i marca do pierwszych dni maja 1926 r. Z przytoczonych materiałów wynika, że sowiecka dyplomacja nie miała dobrego rozeznania w sytuacji wewnętrznej Polski wiosną 1926 r. Pomiędzy połpredstwem w War-szawie a centralą w Moskwie istniały rozbieżności w jej ocenie, jak i w sprawie ewentualnego dojścia do władzy Piłsudskiego w drodze 208     Artykuły recenzyjne i recenzje   zbrojnego zamachu stanu. Wojkow nie dysponował istotnymi i wia-rygodnymi informacjami. W LKSZ natomiast podejrzewano, że Pił-sudski może być inspirowany przez Wielką Brytanię w celu siłowego przejęcia władzy, a tym samym umocnienia wpływów angielskich w Polsce, niebezpiecznych dla interesów ZSRS. W kolejnym rozdziale ukazany został przebieg zamachu majo-wego oraz proces jego legalizacji w pryzmacie relacji i opinii so-wieckich dyplomatów. Autor zestawił, porównał i zanalizował do-kumentację na ten temat pochodzącą z połpredstwa w Warszawie, OID w Berlinie i centrali LKSZ w Moskwie. Stwierdził, że wnioski zawarte w raportach P. Wojkowa, m.in. o konsekwencjach doko-nanego w Warszawie zamachu stanu, miały charakter spekulacji opartych na kruchych podstawach. M. Wołos zgodził się jednak  z poglądem połpreda, że Piłsudski planował jedynie demonstrację wojskową, która – wbrew jego zamiarowi – przerodziła się w zbrojny przewrót (s. 187). Z przytoczonych przez Autora opinii rezydentów OID w Berlinie wynikało, iż nie mieli dobrego rozeznania w sytuacji politycznej Polski powstałej w wyniku zwycięstwa Piłsudskiego.  W LKSZ spodziewano się proangielskiego i antysowieckiego kierun-ku polskiej polityki zagranicznej. Ostatnią część rozdziału stanowią opinie i oceny sowieckich dyplomatów na temat ukonstytuowania się nowych władz Drugiej Rzeczypospolitej z prezydentem Ignacym Mościckim i drugim gabinetem Kazimierza Bartla na przełomie maja i czerwca 1926 r.   Rozdział szósty przedstawia stanowisko sowieckiej dyplomacji wobec procesu umacnia władzy J. Piłsudskiego w letnich miesią-cach 1926 r. Zawiera sowiecką charakterystykę środowisk poli-tycznych i społecznych popierających Marszałka lub zajmujących wobec nowej władzy stanowisko opozycyjne. Prezentuje relacje dy-plomatyczne Moskwy z polskim MSZ kierowanym przez Augusta Zaleskiego. Autor wykazał, że zarówno w połpredstwie w Warsza-wie, jak i w centrali LKSZ w Moskwie, obawiano się przyjęcia przez Marszałka nowego kursu w polskiej polityce zagranicznej, m.in.  w stosunku do Litwy. Po spotkaniu z Piłsudskim 12 lipca 1926 r. Wojkow podejrzewał bezpodstawnie, że Marszałek może podjąć akcję zbrojną przeciwko Litwie w celu włączenia jej w granice Rze-czypospolitej. W Moskwie zdawano sobie sprawę, że podpisanie negocjowanego od miesięcy układu sowiecko-litewskiego, uznają-cego prawo Litwy do Wilna i Wileńszczyzny, wywoła w Warszawie silne niezadowolenie. Wojkow nie wykluczał nawet możliwości ze-rwania przez Polskę wszelkich stosunków ze Związkiem Sowieckim. Artykuły recenzyjne i recenzje     209 28 września 1926 r. układ sowiecko-litewski został podpisany, co w LKSZ oceniono jako pierwszą dyplomatyczną klęskę Marszalka po dojściu do władzy.  Ostatni rozdział monografii prezentuje sowieckie oceny i opinie na temat kryzysu rządowego w Warszawie na przełomie września  i października 1926 r., powołania rządu J. Piłsudskiego i jego pierwszych posunięć w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicz-nej. M. Wołos stwierdził, że z kilkumiesięcznej perspektywy poł-pred i jego współpracownicy mieli poważne problemy z określe-niem celów i taktyki rządów pomajowych. Wojkow doszukiwał się analogii pomiędzy władzą Piłsudskiego a faszystowskimi rządami Benito Mussoliniego we Włoszech. Autor przedstawił i scharaktery-zował aktywność LKSZ wobec Polski na forum międzynarodowym, zwłaszcza wobec spraw litewskich, które pozostawały wówczas  w centrum zainteresowania sowieckiej dyplomacji. Wykazał, że gra „kartą litewską” miała zmusić Polskę do ustępstw w politycznych  i handlowych negocjacjach z Moskwą, uniemożliwić wspólne dzia-łanie Drugiej Rzeczypospolitej i państw nadbałtyckich wobec ZSRS oraz doprowadzić do rewizji pokoju ryskiego.  Narracja autorska tej obszernej monografii trzyma się głównie (rozdziały II–VII) powtarzającego się schematu: przytaczanie frag-mentu sowieckich raportów lub telegramów, analiza i ocena za-wartych w nich informacji i wniosków, a niekiedy porównanie  z innymi źródłami. Tekst nasycony jest obficie różnej wielkości cy-tatami. Autor przytaczał liczne fragmenty wykorzystywanych ma-teriałów źródłowych, zapewne chcąc w ten sposób oddać wiernie poglądy i opinie wyrażane przez sowieckich dyplomatów. Zaznaczyć przy tym należy, że tłumaczeń dokonał samodzielnie. Obszernie analizował treść cytowanych dokumentów. Lektura takiej formy narracji może jednak nieco znużyć czytelnika mniej wyrobionego  w korzystaniu z rozpraw naukowych, mimo że książka M. Wołosa napisana jest przystępnym, a momentami barwnym językiem.  Reasumując podkreślić należy poznawczy walor monografii, zawierającej bogaty, w przeważającej części nieznany do tej pory, materiał źródłowy na temat wydarzeń wewnętrznych i polityki za-granicznej Drugiej Rzeczypospolitej postrzeganych z perspektywy warszawskiego połpredstwa i moskiewskiej centrali LKZS. Przed-stawiając cele i plany Moskwy wobec Polski, M. Wołos udowodnił, że zmierzały one do politycznej i gospodarczej destabilizacji Drugiej Rzeczypospolitej. Priorytetowym zadaniem sowieckiej dyplomacji było podporządkowanie sobie państwa polskiego, które stało na 210     Artykuły recenzyjne i recenzje   drodze do realizacji mocarstwowych planów Sowietów w Europie. Wykazał także, iż sowieccy dyplomaci zarówno w warszawskim połpredstwie, jak i w LKSZ w Moskwie, byli wrogo lub niechętnie nastawieni do szeregu czołowych postaci polskiej sceny politycz-nej, co wyrażali m.in. w złośliwych opiniach na ich temat i niewy-brednych epitetach. Autor wskazał zarazem, że sowiecki połpred  w Warszawie był niekompetentny i często zagubiony w ocenie sy-tuacji politycznej w Polsce. Jego raporty przesyłane do Moskwy były błędne, a diagnozy na temat rozwoju wydarzeń w Polsce mało trafne. Z tego też powodu był strofowany przez moskiewską cen-tralę, która otrzymywała bardziej miarodajne opinie na temat Pol-ski z OID LKSZ w Berlinie. Niekompetencja Wojkowa wynikała  w znacznej mierze z jego nikłych kontaktów z polskimi politykami różnych opcji z wyjątkiem endecji. Niekiedy jego raporty zawierały wymyślone informacje, mające zadowolić moskiewskich zwierzch-ników. Odnosiło się to m.in. do podejrzeń moskiewskiej centrali  o antysowieckie inspirowanie przez Wielką Brytanię polskiej poli-tyki zagranicznej, a także wydarzeń wewnętrznych, w tym zamachu majowego.  Wydawnictwo Literackie wydało monografię w eleganckiej for-mie. Uważam, że niezbyt fortunnym rozwiązaniem było jednak zamieszczenie przypisów w końcowej części książki (s. 351–423). Utrudnia to czytelnikowi korzystanie z informacji o pochodzeniu materiału źródłowego oraz przypisów zawierających merytoryczne uzupełnienie zasadniczego tekstu bądź polemikę Autora z innymi historykami odnośnie do ich ustaleń badawczych.       ANDRZEJ M. BRZEZIŃSKI        UNIWERSYTET ŁÓDZKI    Marek Żebrowski, Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”, Wydawnictwo Lite-rackie, Kraków 2012, ss. 523.   Jerzy Giedroyć – nie sposób było pozostać obojętnym wobec głoszonych przez niego poglądów i podejmowanych działań. W Pol-sce międzywojennej, określając się mianem konserwatysty i pił-                                                Wydział Filozoficzno-Historyczny, Instytut Historii, Katedra Historii Po-wszechnej Najnowszej. 

M. Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, ss. 461

Brzeziński, Andrzej M

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/9143/1/13Brzezinski.pdf

M. Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, ss. 461

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

M. Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2013, ss. 461

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w