Stanowisko w dyskusji dotyczącej możliwości uprawiania polityki poza konfliktem

Szahaj, Andrzej

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

O zgodzie, bez złudzeńAndrzej Szahaj UniwerSytet MikołAjA KopernikA w ToruniuHasłowo wygląda to ładnie: rady-kalny inkluzywizm, uniwersalizm itd. Problem w tym, że naszą co-dziennością jest wykluczenie i niezgoda. Wykluczenie wynika m.in. z tego, że istnieją grupy w społeczeństwie, które są „nieme”, nie wyrażają swojej sytuacji, ani swoich interesów, nie mają bowiem nadziei na jakąkolwiek zmianę. Stan ten znajduje swoje odzwierciedlenie w wyborach, spora część populacji od lat nie bierze w nich udziału (tak jest nie tylko Polsce). Być może dałoby się temu zaradzić starając się na-głośnić interesy niesłyszalnych, niejako za nich wyrazić ich sytuację życiową. Na razie mało kto próbuje to robić. Większy kłopot mamy jednak ze zgodą i uniwersalizmem. Czy się to komuś podoba czy nie od bardzo dawna mamy na Zachodzie do czynienia z czymś, co John Rawls nazwał trwałym pluralizmem. Jego źródła są z jednej strony polityczne (podziały sięgające czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej, które dały asumpt do wyłonienia się dominujących ideologii Zachodu: liberalizmu, socjalizmu i konserwatyzmu) i światopoglądowe (jak podział na zwolenników jakiejś moralno-ści religijnej i zwolenników jakiejś wersji moralności świeckiej, czy po prostu zwo-lenników wizji teocentrycznej i zwolenni-ków wizji antropocentrycznej), z drugiej zaś z wciąż istniejącą sprzecznością interesów różnych grup czy wręcz klas społecznych w łonie społeczeństwa nowoczesnego i ponowoczesnego dającą asumpt do odmiennego postrzegania status quo (świat niesprawiedliwości społecznej vs. świata doskonałej sprawiedliwości wyznaczonej przez kryteria działania rynku kapitalistycz-nego). Do tego dochodzą wciąż istniejące konflikty pomiędzy ludźmi pochodzącymi z odmiennych tradycji kulturowych czy religijnych, którym nie jest w stanie za-radzić jak dotąd żaden multikulturalizm, jak i znane od dawna konflikty etniczne dotykające ludzi żyjących obok siebie w odmiennych państwach i od dawna niedarzących się sympatią (szczególnie dotkliwie odczuwany jest wciąż „narcyzm małych różnic”). Przykłady owych sytuacji konfliktowych czy potencjalnie konflikto-wych można by mnożyć. Czy to oznacza, że wciąż aktualna jest idea Schmitta polityki jako nieuchronnie związanej z identyfikacją wroga? Niekoniecznie. Nie ulega żadnej wątpliwości, że to nader proste kryterium polityczności jest zdecydowanie za proste dla pełnego zrozumienia wchodzących w grę napięć i konfliktów (tu w szcze-gólności ważna jest lekcja Fouaculta). Odrzucenie podejścia Schmitta nie oznacza jednak wcale, że nieaktualne jest także istnienie faktycznych konfliktów postaw i interesów. Nie ulega żadnej wątpliwo-ści, że kawałek dobrej roboty wykonali ci, którzy za swój punkt honoru uznali ich ujawnienie w imię obrony słabszych. Mam tu na myśli np. J.F. Lyotarda czy Ch. Mouffe. Podobnie jak to, że ich podejście (w szcze-gólności tego pierwszego) nieco przesadnie stanowiskoFot. Joanna StrelnikO zgodzie, bez złudzeń 35nowego paradygmatu teorii krytycznej (Warszawa 1990), Ironia i miłość. Neopragmatyzm Richarda Rorty’ego w kontekście sporu o postmodernizm (Wrocław 1996), Jednostka czy wspólnota? Spór liberałów z komunitarystami a „sprawa polska” (Warszawa 2000), Postmodernizm w kulturze współczesnej (Bydgoszcz 2003), Zniewalająca moc kultury. Artykuły i szkice z filozofii kultury, poznania i polityki (Toruń 2004), E pluribus unum? Dylematy wielokulturowości i politycznej poprawności (Kraków 2004), Filozofia polityki (razem z Markiem N. Jakubowskim, Warszawa 2005), Teoria kry-tyczna szkoły frankfurckiej (Warszawa 2008), Relatywizm i fundamentalizm. Szkice z filozofii kultury i polityki (Toruń 2008); Liberalizm, wspól-notowość, równość. Eseje z filozofii polityki (Toruń 2012). Stażysta uniwersytetów w Oksfordzie, Cambridge, St. Andrews, Leeds, a także University of California (Berkeley), Stanford University, University of Virginia (Charlottesville), The Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (Wassennar), Bellagio Rockefeller Center.Afiliacja autora:Zakład Filozofii WspółczesnejInstytut Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniuul. Fosa Staromiejska 1a, 87–100 Toruńe-mail: szahaj@uni.torun.plCytowanieSzahaj Andrzej, (2014), O zgodzie, bez złudzeń, „Władza sądzenia”, nr 3, s. 33–35 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wla-dzasadzenia.plakcentowało rolę konfliktu, zgodnie zresztą z duchem myśli postmodernistycznej, dla której ujawnienie konfliktów kryjących się za pozorem zgody było zawsze ważniejsze niż ukazanie elementów zgody za zasłoną konfliktów. Być może faktycznie pora, aby rehabilitować myślenie akcentujące rolę porozumienia czy nawet powszechnej zgody nie domagających się eliminacji odmienności. Problem jedynie w tym, że w kulturze zachodniej przećwiczyliśmy wszystkie warianty myślenia o owej zgo-dzie i znamy dosyć dobrze ich ograniczenia. Z jednej strony wiemy np., że wszelkie idee uniwersalizmu napotykają czy prędzej czy później na barierę faktycznie występują-cych niezgodności w naszych ideach dobre-go życia i dobrego społeczeństwa, z drugiej zaś, że wszelkie procedury dochodzenia do zgody powszechnej, zaprojektowane np. przez Jurgena Habermasa, cierpią na istotne słabości, o czym pisałem obszer-nie gdzie indziej. W tej sytuacji wydaje mi się, że sprawą rozsądną jest praca na rzecz rewitalizacji idei dobra wspólnego oraz minimalnego konsensu moralnego jako realistycznych sposobów osiągania porozu-mienia w obliczu wielorakich niezgodności. Wymagałoby to jednak rewitalizacji poczu-cia wspólnotowości, które zostało całko-wicie rozbite przez prymitywną ideologię neoliberalną i uboczne skutki jej wprowa-dzania w życie w postaci ukonstytuowania się systemu gospodarczego i społecznego noszącego wyraźne cechy darwinizmu społecznego. Sądzę zatem, że wszelkie idee radykalnego inkluzywizmu czy „plurali-styczngo totalizmu” (domyślam się jedynie o co chodzi) będą trafiały na mur obojęt-ności tak długo, jak długo nie uda nam się odbudować poczucia wspólnoty losu i to zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Wymagałoby to jednak uświa-domienia sobie i innym katastrofalnych skutków dziś obowiązujących narracji o dobrym życiu i dobrym społeczeństwie, co jest o tyle trudne, że po latach neoli-beralnego „prania mózgów”, przekonanie o nadrzędności egoistycznie postrze-ganych interesów jednostek lub całych grup społecznych nad dobrem wspólnym stało się elementem zdrowego rozsądku. Spustoszenia moralne, jakie poczynił neoli-beralizm i socjaldarwinizm będą odczuwa-ne jeszcze przez wiele lat, tym bardziej, że nie zaszły żadne istotne zmiany w sposobie organizacji naszego życia gospodarcze-go, a ostatni kryzys mało kogo ze świata polityki i ekonomii czegoś nauczył. Jestem raczej pesymistą. Nie sądzę, aby w obliczu praktyki ekonomicznej popychającej nas w stronę totalnego utowarowienia wszyst-kich aspektów naszego życia oraz obsesyj-nego nastawienia na konkurencję możliwa była skuteczna rewitalizacja sposobów myślenia w kategoriach dobra wspólnego czy uniwersalizmu. Tym bardziej, że siły moralne takie jak kościoły, zdolne kiedyś do wpływania na moralność publiczną, całkowicie wycofały się z tego pola, czego przykład doskonały stanowi polski kościół katolicki obsesyjnie wypowiadający się na temat etyki seksualnej, ale milczący na te-mat niesprawiedliwości społecznych. W tej sytuacji jedyną nadzieję na zmianę pokła-dam w młodym pokoleniu, które – mam nadzieję – wreszcie zbuntuje się przeciwko światu swoich rodziców i doprowadzi do narodzin kontrkultury promującej solidar-ność i braterstwo zamiast hiperindywidua-lizmu i hiperkonkurencji. prof. dr hab. Andrzej Szahaj – profe-sor zwyczajny w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu; członek Komitetu Nauk Filozoficznych PAN oraz Komitetu Nauk o Kulturze PAN. Autor książek: Krytyka, emancy-pacja, dialog. Jürgen Habermas w poszukiwaniu 

O zgodzie, bez złudzeń

Stanowisko w dyskusji czy możliwe jest uprawianie polityki bez konfliktu

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/5791/1/o-zgodzie-bez-zludzen.pdf

O zgodzie, bez złudzeń

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

O zgodzie, bez złudzeń

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w