Szukalski, Piotr

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Demografia i Gerontologia Społeczna – Biuletyn Informacyjny 2014, Nr 3 Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl    Związki kohabitacyjne w Polsce – co wiemy dzięki NSP’2011?  Związki kohabitacyjne to intymne, długotrwałe relacje pomiędzy dwojgiem dorosłych, które prowadzą do wspólnego zamieszkiwania, choć jednocześnie nie znajdują odzwierciedlenia w zmianie prawnego statusu osób je tworzących. Związki te wraz ze związkami typu LAT (living apart together – żyjąc razem, choć nie zamieszkując razem) tworzą kategorię trwałych związków nieformalnych, coraz bardziej rozpowszechnioną we współczesnym świecie. Częstość występowania kohabitacji w Polsce. Na skalę kohabitacji spojrzeć można z dwóch perspektyw: z perspektywy udziału związków niesformalizowanych wśród wszystkich istniejących związków i frakcji dorosłej ludności zaangażowanej w tego typu relacje. Patrząc z pierwszej perspektywy, szacowano, iż w roku 1978 stanowiły one 1% ogółu rodzin, dla późniejszych lat mamy bardziej precyzyjne dane – w 1988 1,2%, w 1995 (mikrospis) 1,7%, w 2002% 2,2%, zaś w roku 2011 już 2,9% (jednocześnie było to 3,6% ogółu istniejących związków). Patrząc z kolei z perspektywy ludności w wieku 15 lat i więcej, dla której tradycyjnie publikowane są pospisowe informacje o stanie cywilnym, pomiędzy rokiem 2002 a 2011 nastąpiła relatywnie znacząca zmiana, o ile bowiem w pierwszych w wymienionych lat jedynie 1,3% wspomnianej ludności żyło w związkach kohabitacyjnych, o tyle w roku 2011 było to już 2%, przy czym w obu przypadkach wielkości te były o 0,1-0,2 pkt proc. wyższe w przypadku mężczyzn w porównaniu z kobietami. Jak widać zatem, w ostatnim ćwierćwieczu nieformalne związki upowszechniły się w Polsce. Zdawać sobie trzeba sprawę z tego, iż dokonało się to zarówno pod wpływem czynnika kulturowego (po pierwsze, zachodzącej zmiany społecznej, dogłębnie modyfikującej sposób myślenia, zwłaszcza młodych Polaków, o sposobie budowania, funkcjonowania, rozpadu stabilnych związków; po drugie, „westernizacji”, powierzchownej zmiany sposobu myślenia polegającej na próbie „bycia takim samym” jak płynący z mass-mediów przekaz o życiu – zwłaszcza celebrytów – w krajach uznawanych za wzór rozwoju cywilizacyjnego, tj. USA i Europy Zachodniej), jak i „warunków brzegowych”, w jakich współcześnie żyje się w Polsce. Do tej ostatniej grupy zaliczyć należy przede wszystkim wzrost niepewności w pierwszych latach dorosłości, związany z niestabilnym przebiegiem kariery zawodowej i niskimi dochodami, prowadzący do niechęci do podejmowania długookresowych zobowiązań, a w przypadku ich podjęcia do wybierania mniej zobowiązujących ich form. Innym ważnym dla uboższych grup czynnikiem jest niedostrzegająca związków kohabitacyjnych polityka społeczna, traktująca w efekcie osoby je tworzące jako niepowiązanych ze sobą singli, z korzyściami przysługującymi takim osobom (renty rodzinne, zasiłki, ułatwienia w uzyskaniu miejsca w żłobkach i przedszkolach). Wiek a skłonność do kohabitowania. Podstawową zmienną różnicującą skłonność do kohabitacji jest wiek. Niezależnie od płci, różnice częstości pomiędzy grupami wieku ekstremalnie się różniącymi były kilkudziesięciokrotne. Choć podstawowa zależność między wiekiem a skłonnością do kohabitacji, uwidaczniająca się największa popularnością niezarejestrowanych związków wśród osób w wieku 25-29 lat, nie zmieniła się między ostatnimi dwoma spisami, wyraźnie wzrosła częstość tego Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2014, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 2  typu zachowań w większości bardziej jednorodnych grup wieku (rys. 1). Wśród osób niemających jeszcze 40 lat w okresie międzyspisowym odsetek kohabitujących wzrósł dwukrotnie, tymczasem wśród osób starszych przyrosty – choć występowały – miały zdecydowanie mniej dynamiczny charakter.  Rysunek 1 Wiek a częstość występowania kohabitacji według płci według NSP 2011 oraz według NSP’2002 (jako % ludności w danym wieku) 00,511,522,533,544,55OgółemMężczyźniKobietyNSP'2002  Rysunek 2 Rozkład wieku osób kohabitujących według płci w latach 2002 i 2011 (ogół kohabitujących danej płci = 100%) 051015202515-1920-2425-2930-3435-3940-4445-4950-5455-5960-6465-6970-7475-79 80+NSP'2002 kobietyNSP'2002 mężczyźniNSP'2011 kobietyNSP'2011 mężczyźni  W rezultacie coraz wyraźniej dominują w Polsce związki kohabitacyjne ludzi młodych, zaś kluczowymi kwestiami stają się ich długotrwałość, stopień przekształcania się tego typu związków w te małżeńskie oraz skłonność osób kohabitujących do posiadania potomstwa.  W porównaniu z NSP’2002 wystąpiło wyraźne odmłodzenie populacji osób kohabitujących (rys. 2), jeszcze bardziej widoczne gdy porówna się dane z Mikrospisu 1995, wedle którego 51,6% kobiet i Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2014, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 3  60,4% mężczyzn żyjących w związkach nieformalnych miało przynajmniej 40 ukończonych lat [Kuciarska-Ciesielska, 1998: 123]. Warto jednak, analizując wszelkie wyniki spisowe, pamiętać o uniwersalnych zasadach demograficznych, zwłaszcza uwzględnianiu długookresowych konsekwencji kryzysów społecznych, przejawiających się wpływem czynnika kohortowego. Występujący spadek znaczenia osób czterdziesto-, pięćdziesięcioletnich jest w dużym stopniu wynikiem przechodzenia pokolenia powojennego wyżu demograficznego do tego etapu życia, gdy zdecydowanie rzadziej w przypadku niepowodzeń matrymonialnych buduje się nowy związek i zakłada się nową rodzinę. Stan cywilny osób kohabitujących. Wspólne zamieszkiwanie bez ślubu dotyczyło osób w każdym praktycznie wariancie stanu cywilnego, aczkolwiek w 2011 r. przeważały osoby bez doświadczeń małżeńskich (61,6%), na kolejnych miejscach byli rozwiedzeni (28,3%), wdowcy i wdowy (5,1%) oraz jednostki pozostające w związkach małżeńskich (5,0%). Płeć różnicuje powyższe wielkości – kohabitujący mężczyźni nieco częściej są kawalerami (62,4%) niż kobiety pannami (60,7%), jednostkami pozostającymi w ważnym związku małżeńskim (odpowiednio 5,4% i 4,6%) i rozwiedzionymi (29,3% i 27,2%), podczas gdy w zbiorowości kobiet wyższy odsetek jest jedynie w przypadku osób owdowiałych (7,5% i 2,8%). Dwie ostatnie różnice nie powinny dziwić, o ile pamięta się, z jednej strony, o wyższym prawdopodobieństwie znalezienia partnerki przez rozwiedzionych mężczyzn niż kobiety w takiej samej sytuacji, z drugiej zaś o skali nadumieralności mężczyzn, przekładającej się na „nadpodaż” wdów na „rynku matrymonialnym”. W porównaniu z wynikami NSP’2002 dokonała się znacząca zmiana, polegająca na zwiększeniu znaczenia osób nieposiadających doświadczeń małżeńskich. Udział kawalerów wynosił bowiem w 2002 51,7%, zaś panien 49,0% wśród kohabitujących odpowiedniej płci, zdecydowanie wyższe były natomiast udziały osób rozwiedzionych (33,8% i 29,9%) i owdowiałych (4,9% i 13,6%). Wyraźnie – prawie o połowę – zmniejszyło się znaczenie osób owdowiałych, co zapewne odzwierciedla nie tylko duży wzrost znaczenia osób młodych wśród kohabitujących, ale i zdecydowanie wyższy wiek osób tracących w ostatnich latach małżonków w porównaniu z nieodległą sytuacją z początku XXI w. Kohabitacja w przekroju regionalnym. Skłonność do życia w trwałych, niezalegalizowanych związkach jest bardzo zróżnicowana przestrzennie (tab. 1), co odzwierciedla zarówno kulturowe zróżnicowanie Polski, jak i „obiektywne” czynniki oddziałujące na ową skłonność (wysokość wynagrodzeń, poziom urbanizacji, poziom wykształcenia, sytuację na rynku pracy, ważność niezarobkowych źródeł utrzymania). Na podstawie analizy wyników dwóch ostatnich spisów powszechnych zauważyć można jednak utrzymującą się stałość uporządkowania regionów z punktu widzenia skali kohabitacji. Uporządkowanie województw z maksymalnymi wartościami odnotowanymi na obszarach dawnych Ziem Odzyskanych, a minimalnymi na terenie dawnej Galicji i południowo-wschodniej części Kongresówki, nie powinno dziwić, kolejność poszczególnych regionów jest taka sama jak w przypadku innych analiz odnoszących się do nietradycyjnych zachowań demograficznych, pozwalając mówić wręcz o swoistym „syndromie nowoczesności”, przejawiającym się spójnością nie tylko zachowań w sferze prokreacji, doboru partnera, lecz również zachowań odnoszących się do innych sfer obyczajowości (np. religijność) i obywatelskości (np. preferencje polityczne, frekwencja wyborcza). Zadziwiające jest jednak to, iż wewnętrzna spójność zachowań nie może bezpośrednio być wyjaśniana odwołaniem się li tylko do koncepcji „kohort mentalnych”, a zwłaszcza do subkoncepcji pionierów zmian demograficznych. O ile zgodnie z tą koncepcją pionierzy (przede wszystkim młode, dobrze wykształcone kobiety, o lewicowych poglądach, zamieszkujące obszary wysoko zurbanizowane, zwłaszcza wielkomiejskie) powinni znaleźć się w największych miastach, o tyle poszukiwanie owych „liderów zmian” na terenie wsi województw zachodniopomorskiego, lubuskiego, czy warmińsko-mazurskiego prowadzi do konstatacji o innej proweniencji zachodzących tam zmian, osadzonych bardziej w kontekście ekonomicznym i etnokulturowym niż „cywilizacyjnym”. Zapewne przyczyn można bardziej doszukiwać się w „przedsiębiorczości ubogich”, odwoływaniu się do takich Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2014, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 4  instytucji życia rodzinnego, które związane są albo z niższymi kosztami funkcjonowania (brak kosztów ślubu i wesela), albo wyższymi korzyściami z życia w nich (uprawnienia lub przywileje związane z dostępem do pomocy społecznej, usług społecznych).  Tabela 1 Częstość deklarowania życia w kohabitacji według województw  (jako % ludności w wieku 15 lat i więcej) w 2011 i 2002  Obszar 2011 2002 Ogółem Miasto Wieś Ogółem Miasto Wieś Dolnośląskie 2,9 3,3 2,0 2,1 2,2 1,8 Kujawsko-pomorskie 2,0 2,5 1,1 1,2 1,4 0,9 Lubelskie 1,1 1,5 0,6 0,8 0,9 0,7 Lubuskie 3,7 4,2 2,8 2,3 2,4 2,3 Łódzkie 1,9 2,5 0,7 1,2 1,5 0,6 Małopolskie 1,1 1,7 0,4 0,7 1,0 0,3 Mazowieckie 2,2 2,8 0,9 1,3 1,6 0,7 Opolskie 1,7 2,4 1,0 1,2 1,6 0,8 Podkarpackie 0,6 0,9 0,3 0,4 0,6 0,3 Podlaskie 1,2 1,6 0,6 0,8 1,0 0,5 Pomorskie 2,5 2,9 1,7 1,6 1,7 1,4 Śląskie 2,0 2,4 0,8 1,3 1,5 0,6 Świętokrzyskie 0,9 1,2 0,6 0,6 0,8 0,5 Warmińsko-mazurskie 2,6 3,0 2,1 1,6 1,6 1,7 Wielkopolskie 1,8 2,4 1,1 1,0 1,3 0,7 Zachodniopomorskie 3,8 4,0 3,3 2,5 2,4 2,9 POLSKA  2,0 2,5 1,1 1,3 1,5 0,9   W ramach województw, a zatem względnie jednorodnych jednostek administracyjnych, zauważa się dodatkowo duże wewnętrzne, międzypowiatowe zróżnicowanie częstości kohabitacji (tab. 2). Generalnie, panuje zasada, iż powiaty o najniższych frakcjach osób żyjących w tego typu związkach to obszary słabo zurbanizowane, nieznajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie stolic regionów, które to stolice z kolei – podobnie jak inne największe miasta na terenie województwa, będące na prawach powiatu – odznaczają się wartościami najwyższymi. W przypadku największych miast z reguły również i obszary je okalające, zamieszkałe w coraz większym stopniu wskutek suburbanizacji przez ludność wielkomiejską, charakteryzują się wysoką skłonnością do życia w związkach niezarejestrowanych.    Demografia i Gerontologia Społeczna. Biuletyn Informacyjny, 2014, nr 3  Wszystkie numery Biuletynu dostępne są na stronie: http://dspace.uni.lodz.pl  Strona 5  Tabela 2 Powiaty o ekstremalnych udziałach związków kohabitacyjnych według województw  (jako % ludności w wieku 15+)  Województwo Minimum Maksimum Dolnośląskie oleśnicki (1,4), milicki (1,6), wołowski (1,8) Wrocław (4,0), Wałbrzych (3,9), zgorzelecki (3,4) Kujawsko-pomorskie radziejowski (0,8), włocławski (0,9),  żniński (0,9) Grudziądz (3,7), Toruń (3,1),  Bydgoszcz (2,7) Lubelskie janowski (0,2), biłgorajski (0,5), lubartowski (0,5), łukowski (0,5), rycki (0,5) Chełm (2,1), Lublin (1,9),  Biała Podlaska (1,7) Lubuskie wschowski (2,3), międzyrzecki (2,4), zielonogórski (2,7) Zielona Góra (4,9), Gorzów Wlkp. (4,8), słubicki (4,4), krośnieński (4,4) Łódzkie opoczyński (0,5), pajęczański (0,5),  piotrkowski (0,6), skierniewicki (0,6) Łódź (3,4), pabianicki (2,2),  Piotrków Tryb. (2,1) Małopolskie dąbrowski (0,2), tarnowski (0,2),  myślenicki (0,3), nowosądecki (0,3), suski (0,3) Kraków (2,6), Tarnów (1,1), chrzanowski (1,1), oświęcimski (1,1) Mazowieckie przysuski (0,2), garwoliński (0,3),  ostrołęcki (0,4) Warszawa (3,8), piaseczyński (2,8), pruszkowski (2,4) Opolskie oleski (0,8), namysłowski (1,0), opolski (1,1) Opole (2,8), brzeski (2,4), kędzierzyńsko-kozielski (2,1) Podkarpackie brzozowski (0,2), kolbuszowski (0,2) bieszczadzki (1,7), Przemyśl (1,7), Rzeszów (1,5) Podlaskie łomżyński (0,4), wysokomazowiecki (0,4), sokólski (0,5) , kolneński (0,5) Suwałki (2,2), Białystok (2,0),  hajnowski (1,4) Pomorskie kartuski (1,0), kościerski (1,1), chojnicki (1,3) Słupsk (3,5), Gdański (3,4), gdański (3,4) Śląskie kłobucki (0,4), żywiecki (0,6),  częstochowski (0,7), lubliniecki (0,7) Chorzów (4,6), Świętochłowice (3,8), Zabrze (3,4) Świętokrzyskie włoszczowski (0,4), kielecki (0,5),  jędrzejowski (0,5), kazimierski (0,5) Kielce (1,3), ostrowiecki (1,2), skarżyski (1,1), starachowicki (1,1) Warmińsko-mazurskie działdowski (1,0), nowomiejski (1,2),  piski (1,5), szczycieński (1,5) Olsztyn (4,2), giżyckie (3,3), Elbląg (3,2) Wielkopolskie kaliski (0,6), ostrzeszowski (0,7),  leszczyński (0,8) Poznań (3,6), Leszno (2,9), pilski (2,6) Zachodniopomorskie choszczeński (2,4), sławieński (2,5), myśliborski (2,8), pyrzycki (2,8) Świnoujście (5,0), Koszalin (4,5),  policki (4,5) Źródło: publikacje Ludność w województwie …. Stan i struktura demograficzno-społeczna. NSP 2011, dostępne na stronach internetowych Urzędów Statystycznych poszczególnych województw  Patrząc na dane w tab. 2, zastanawiają przede wszystkim nie powiaty o maksymalnych wartościach, lecz te odznaczające się udziałem osób kohabitujących na poziomie 0,2-0,3 pkt proc. Z perspektywy mieszkańca wielkiego miasta wielkości takie wydają się być niewyobrażalnie małe, świadcząc o niespodziewanej trwałości tradycyjnie pojmowanych warunków wspólnego zamieszkiwania w słabo zurbanizowanych rejonach Polski Południowo-Wschodniej.  Aby wiedzieć więcej: Mynarska M., Matysiak A., 2010, Diffusion of cohabitation in Poland, “Studia Demograficzne”, 1-2 (157–158), 11-26, http://www.sd.pan.pl/images/stories/pliki/Archiwum/2010_1-2_3_mm_am.pdf Szukalski P., 2004, Kohabitacja w Polsce, [w:] W. Warzywoda-Kruszyńska, P. Szukalski (red.), Rodzina w zmieniającym się społeczeństwie polskim, Wyd. UŁ, Łódź 49-74, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3748 Szukalski P., 2006, Przestrzenne zróżnicowanie związków kohabitacyjnych w Polsce, [w:] P. Szukalski (red.), Szansa na sukces. Recepty współczesnych Polaków, Wyd. UŁ, Łódź 19-36, http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/handle/11089/3650  

Związki kohabitacyjne w Polsce – co wiemy dzięki NSP’2011?

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4661/1/2014-03%20Kohabitacja%20wg%20NSP%272011.pdf

Związki kohabitacyjne w Polsce – co wiemy dzięki NSP’2011?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)