Messyasz, Karolina

Acta Universitatis Lodziensis Folia Sociologica

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Recenzja książki Witolda Września, Krótka historia młodzieżowej subkulturowości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013, (419 stron)

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C T A  U N I V E R S I T A T I S  L O D Z I E N S I SFOLIA SOCIOLOGICA 48, 2014 [ 197 ]RECENZJA Karolina Messyasz*RECENZJA KSIĄŻKI WITOLDA WRZEŚNIA,  KRÓTKA HISTORIA MŁODZIEŻOWEJ SUBKULTUROWOŚCI, WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN,  WARSZAWA 2013, (419 STRON) Witold Wrzesień, autor książki Krótka historia młodzieżowej subkulturowo-ści wydanej przez Wydawnictwo Naukowe PWN w roku 2013, jest profesorem socjologii, który swoje zainteresowania badawcze koncentruje w polu socjologii młodzieży. Jest autorem o uznanym dorobku w tej dziedzinie, na który składają się zarówno liczne artykuły, jak i monografie. Poprzednie publikacje tego autora do-tyczyły zagadnień młodych pokoleń oraz relacji międzypokoleniowych w rodzi-nie (zob. W r z e s i e ń  2004, 2009). Jego najnowsza monografia wchodzi jeszcze głębiej w świat/światy młodych ludzi, koncentrując się na, do niedawna, charakte-rystycznej dla nich formie wspólnotowości, jaką są subkultury. Krótka historia… wcale nie jest taka krótka, liczy bowiem ponad 400 stron, ale należy podkreślić, że jest to historia niezwykle intrygująca, potraktowana przez autora z ogromną pieczołowitością obfitującą w szczegóły, które nawet dla znawców tej tematyki mogą być nowe. Książka ta w ogólnym odbiorze nie jest być może odkrywcza i zaskakująca, większość omawianych w niej subkultur wytrawny czytelnik zna zapewne z innych źródeł, jednakże spełnia ona cel porządkujący i systematyzujący treści, jakimi obrosło przez ostatnie dekady zjawisko subkultur młodzieżowych. * Dr, Katedra Socjologii Polityki i Moralności, Instytut Socjologii, Wydział Ekonomiczno- -Socjologiczny, Uniwersytet Łódzki, ul. Rewolucji 1905 r. 41/43, 90-214 Łódź; karolina.messy-asz@uni.lodz.pl. Karolina Messyasz198Taki też cel postawił sobie sam autor, co mu się udało w moim przekonaniu z sukcesem. Pomimo że w literaturze przedmiotu znaleźć można wiele publika-cji o podobnym charakterze, to jednak książkę Witolda Września wyróżnia brak demagogii i wartościującego podejścia do zagadnienia. Lektura Krótkiej histo-rii… nie przynosi wrażenia „oderwania od rzeczywistości”, powtarzającego się w przypadku publikacji, w tym naukowych, dotyczących subkultur młodzieżo-wych. Pomimo że nie mamy tu do czynienia z przedstawieniem wyników badań własnych, a przeglądem treści wytworzonych już wcześniej na temat subkultur, to lektura przynosi ciekawy i wnikliwy opis zjawiska. Zapewne przyczyniły się do tego pogłębione studia literaturowe, których próbkę zawiera bibliografia. Większość w niej stanowią pozycje anglojęzyczne. Owa „odmienność” omawia-nej monografii na tle innych dotyczących tego zagadnienia, wynikać może także z faktu, że są one w sporej części autorstwa pedagogów, co wpływa na charakter prezentowanych treści, pól zainteresowań i problemów badawczych. Dodatkowo znaczna część tej literatury pochodzi z poprzednich dekad, co z kolej znajduje odbicie w paradygmacie, poprzez który przyglądano się subkulturom, nierzad-ko sytuując je w obrębie marginesu czy patologii społecznej. Zjawisko subkultur rzadko spotykało się ze zrozumieniem, co stanowić powinno w moim mniemaniu klucz do rzeczywistości społecznej, choć należy podkreślić, że w ostatnich latach odchodziło się od wspomnianego dewiacyjnego nurtu. W przypadku książki Witolda Września analiza zjawiska młodzieżowej sub-kulturowości rozciąga się pomiędzy sceptycyzmem sugerującym wygasanie sub-kultur we współczesnym świecie a entuzjazmem, optującym za przekonaniem o dobrej ich kondycji. Autor wychodzi z przekonania, że aktywność subkulturo-wa młodzieży uległa przemianom w ostatnich dziesięcioleciach, ze szczególnym uwzględnieniem obniżenia potencjału buntu wobec kultury dominującej. Dlatego prawomocnie stawia pytanie o sens dalszego analizowania subkultur w kontek-ście opozycji subkultura – kultura dominująca. W. Wrzesień przygląda się zjawi-sku subkulturowości od momentu jej powstania (lata 50. XX w.), poprzez okres rozkwitu (lata 60. XX w.), aż po współczesność, w której, jak twierdzi część bada-czy, mamy do czynienia ze schyłkiem młodzieżowej subkulturowości lub z trans-formacją tradycyjnych subkultur w tzw. postsubkultury, zachowując do owych fenomenów krytyczny dystans. W omawianej książce autora interesuje przede wszystkim „[…] subkulturo-wość jako cecha i kategoria analityczna, jej zróżnicowane wcielenia oraz miejsce, które zajmuje w konstruowanej przez młodzież rzeczywistości różnych czasów i przestrzeni” (s. 8). Ważnym elementem konstruktu książki jest połączenie zja-wiska pokoleniowości z dominującymi subkulturami. W przekonaniu autora sub-kulturowość modyfikuje tożsamość społeczną pokoleń oraz kulturę młodzieżową danego miejsca i czasu. Jest to niezwykle ciekawa optyka, która pozwala spoj-rzeć nieco inaczej również na zagadnienie pokolenia rozumianego socjologicznie, a nie wyłącznie demograficznie. W takim przypadku subkulturowość charakte-Recenzja książki Witolda Września, Krótka historia młodzieżowej subkulturowości… 199rystyczna dla danego pokolenia staje się doświadczeniem pokoleniowym, które określa specyfikę danej kohorty. Pokolenie staje się czymś mniej ekskluzywnym i związanym nie tylko z historią, ale również kulturą. Podobne tropy można odna-leźć także u Hanny Ś w i d y-Z i e m b y  (2010) w książce Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii. Przechodząc do charakterystyki treści, recenzowana książka składa się z ośmiu rozdziałów i epilogu. Dwa pierwsze zostały poświęcone rozważaniom teoretycznym nad fenomenem młodzieży jako zjawiska społeczno-kulturowego oraz subkultury. Autor próbuje dokonać przeglądu obecnych w literaturze defi-nicji terminu „subkultura” wskazując na nieadekwatność niektórych jego zasto-sowań (jak choćby w odniesieniu do mniejszości etnicznych czy specjalizacji zawodowych). Jak słusznie zauważa: […] subkulturowość jako cecha i kategoria analityczna w socjologii zasłużyła w ciągu wielu lat swojego istnienia na nieco inne miejsce niż to, które zajmują zwykłe grupy i zbiorowości, wpisujące się bezproblemowo w kulturę dominującą danego miejsca i czasu (W r z e s i e ń 2013: 58). W związku z tym wskazuje, że subkulturowość charakteryzują: grupowy charakter, subkulturowa więź, styl i działania, co stanowi syntezę dorobku szkoły chicagowskiej, CCCS i polskich tradycji badania subkultur. Oczyszczenie pola definicyjnego było bardzo dobrym zabiegiem, nie tylko dla klarowności wywodu, ale przede wszystkim dla innych badaczy zajmujących się tą subdyscypliną. Sześć głównych rozdziałów to prezentacja kolejnych form młodzieżowej subkulturowo-ści. Wprowadzając czytelnika w zjawisko subkulturowości danego okresu, autor charakteryzuje panujący kontekst społeczny, co rzuca niezbędne światło na grunt, z jakiego subkultury wyrastały, a nierzadko, przeciwko któremu się buntowały. Przegląd rozpoczyna się od lat 40. i 50. ubiegłego stulecia, kiedy to wybucha fenomen młodzieżowej subkulturowości. Dzieje się to nieprzypadkowo, bowiem lata 40. i 50. to w Stanach Zjednoczonych okres tzw. baby boom, czyli eksplozji demograficznej, która trwała do lat 60. i miała ogromny wpływ na kształt struktury społecznej. Lata powojenne kształtują również nowy rodzaj tożsamości społecz-nej młodych ludzi. Związany jest on z dokonującymi się równolegle przemianami kapitalizmu, który ze swej „protestanckiej” odmiany nastawionej na odroczoną gratyfikację i oszczędzanie, przyjmuje formę konsumpcyjną. Związane jest to z coraz powszechniejszym zastosowaniem systemu zakupów ratalnych czy kre-dytu oraz z wzrastającym poziomem dochodów społeczeństwa amerykańskiego. W ten sposób nastolatki (teenagers) stają się nową, niezwykle atrakcyjną grupą konsumencką, zaś ich konsumpcyjne preferencje otwierają nowy sektor rynku – rynek młodzieżowy, który z biegiem czasu będzie miał coraz większy wpływ na tożsamość młodych ludzi. Wtedy też mamy do czynienia z pierwszą falą mło-dzieżowych subkultur, takich jak hipstersi, beatnicy, teddy boys i bikiniarze. Sub-kultury te były już wielokrotnie opisywane w literaturze przedmiotu, jednakże Karolina Messyasz200autor wzbogaca ich historię o znacznie rzadziej przypominanych pionierów ‒ zoot suiters czy zazous. W tym celu sięga do historii subkultur z różnych krajów euro-pejskich, nie pomijając przy tym krajów Europy Środkowo-Wschodniej. W czwartym rozdziale autor opisuje specyfikę lat 60. XX w., którą reprezen-tują takie subkultury, jak modsi, rockersi, hipisi i skinheadzi. Okres ten to w Euro-pie dominacja tzw. Keynsowskiego modelu państwa dobrobytu. Z drugiej strony to czas największych i najgłośniejszych kontestacji młodzieżowych ze słynnym rokiem 1968. Autor zwraca uwagę czytelnika na szczególne znaczenie Wielkiej Brytanii, tamtejszej sceny muzycznej oraz jej potencjału subkulturowego. Kolejny rozdział to opis subkultur o charakterze kryminogennym. Przedsta-wiono tu po kolei chuliganów, gitowców, football hooligans oraz rzadko prezen-towaną w innych publikacjach, przynajmniej pod tą nazwą, one percenters. Za tą etykietą kryją się grupy motocyklistów tworzące struktury o cechach gangu (s. 229), wśród których szczególna rola przypadła Hells Angels. Zabieg omówienia tych subkultur w osobnym rozdziale sprawia, że oddziela się niejako tę specyficz-ną część młodzieżowej aktywności od pozostałych form subkulturowości. W ten sposób czytelnik poznaje całe spektrum subkultur pojawiających się na przestrzeni XX w., z których te o zabarwieniu kryminogennym stanowią jedynie część. Druga fala młodzieżowej subkulturowości przypada na lata 70. i 80. XX w., kiedy na arenę wkracza tzw. pokolenie X, czyli osoby urodzone w latach 60. i 70. Wcześniejsze subkultury tworzone były przez różne warstwy, tzw. silent gene-ration oraz pokolenia baby boomers. Subkultury drugiej fali, w przeciwieństwie do pierwszej, to pokolenie niżu demograficznego. Lata 70. to schyłek państwa dobrobytu i złotego trzydziestolecia Europy. To czas liberalizacji rynków finan-sowych, osłabiania nadzoru państwa nad gospodarką i intensyfikacji procesu glo-balizacji. Symbolem tych zjawisk jest rok 1973, czyli czas kryzysu naftowego rozpoczynającego nową erę w ekonomii, reprezentowaną przez Miltona Freedma-na, zaś w polityce sygnowaną przez Ronalda Regana i Margaret Thatcher, którzy radykalnie reformowali gospodarki swoich krajów zgodnie z zaleceniami Freed-mana, co znacząco odbiło się na ich społeczeństwach. Wraz z procesem liberaliza-cji gospodarczej intensyfikacji ulega proces indywidualizacji, co z kolei przekłada się na charakter relacji społecznych, stopniowo doprowadzając do osłabiania więzi wspólnotowych, w tym również subkulturowych. Druga fala młodzieżo-wej rewolucji zrodziła przede wszystkim punk, glam, skinheadów, rastafarian czy heavymetalowców. W muzyce, która stanowiła istotny czynnik formacyjny tych subkultur, treści często odnoszą się do polityki, nierzadko mając zabarwienie an-tysystemowe. Po raz kolejny ważnym ośrodkiem subkulturowości staje się Wiel-ka Brytania. Według autora lata 80. i 90. XX w. to czas ostatniego „przebudzenia” sub-kulturowej świadomości, które przybrało oblicza hip-hopu, grunge’u i britpopu. Subkultury te bardzo silnie powiązane były z ówczesną sceną muzyczną. Poza dominacją popu rodzą się dwa ważne zjawiska muzyczne: grunge i rap. To one Recenzja książki Witolda Września, Krótka historia młodzieżowej subkulturowości… 201dały impuls do rozwoju dwóch najważniejszych subkultur lat 80. i 90., z których szczególna rola w naszym kraju przypadła hip-hopowi. Ostatni rozdział poświęcony został subkulturom, które pojawiły się na prze-łomie wieków, czyli gotom, emo, new romatic, kulturze clubbing-owej, z których dwie pierwsze reprezentowały dekadenckie nastroje typowe dla takich czasów, a dwie ostatnie były subkulturami o zabarwieniu hedonistyczno-zabawowym. Opisując ostatnie subkultury, autor nawet w tytule rozdziału poddaje pod rozwa-gę czytelnika kwestię schyłku młodzieżowej subkulturowości. Nie daje jednak rozstrzygającej odpowiedzi na tak postawione pytanie. O ile na początku książki znajdujemy deklarację, że książka powstała niejako z przekonania autora o za-nikaniu subkulturowej aktywności młodzieży (s. 8), to nie dostajemy tu gotowej odpowiedzi o przyszłość tego rodzaju grup. Otrzymujemy za to coś dużo waż-niejszego. Autor z dużą wnikliwością tłumaczy czytelnikowi fenomen poszcze-gólnych subkultur, ich genezę, której towarzyszy analiza zaplecza muzycznego, które nierzadko stanowiło awangardę nowych subkultur, ich image’u i zachowa-nia. Zwraca uwagę na zjawisko stopniowego przejmowania przez rynek dóbr konsumpcyjnych poszczególnych kodów kulturowych wytworzonych w łonie subkultur, czyniąc z nich modę dostępną dla wszystkich. Pokazuje, jak tego typu zabiegi przejmowania przez kulturę dominującą alternatywnych wzorców subkul-turowych rozmontowały potencjał buntu, tak charakterystyczny dla pierwszych subkultur, jak również osłabiły ich wpływ na całość kultury młodzieżowej. Au-tor funduje nam ciekawą i refleksyjną podróż po światach subkultur, przedsta-wiając ich bogatą historię, nie narzucając czytelnikowi jednoznacznego oglądu. Książka daje przestrzeń dla własnych odpowiedzi i możliwości wnioskowania na temat przyszłości subkultur. W epilogu, stawiając wiele pytań o przyszłość, autor wyraźnie zaznacza problemy, które utrudniają dziś powstawanie takich sub-kultur, z jakimi mieliśmy do czynienia w przeszłości. Zwraca uwagę czytelnika na przemożny wpływ rynku na kształt kultury młodzieżowej, szerokie spektrum dla konstruowania indywidualnej tożsamości, w którym subkultury nie są już tak atrakcyjnym magnesem (w świecie, gdzie każdy chce być „inny”, odmien-ność subkultur przestała zwracać uwagę). W takim świecie coraz częściej mamy do czynienia z modami subkulturowymi, a nie subkulturami w pełnym znaczeniu, gdzie ważnym czynnikiem integrującym jest wspólnotowość, o którą coraz trud-niej w dzisiejszym zindywidualizowanym świecie. Niestety wraz z powolnym zanikaniem subkultur, jak słusznie zauważa autor, znika również młodzież jako ważny i autonomiczny aktor społeczny, który przez dekady stanowił awangardę zmiany społecznej. Dziś dominującą postawą młodych ludzi jest konformizm, który dla subkultur stanowił zawsze wyzwanie. Podsumowując niniejszą recenzję, pragnę wskazać powody, dla których zde-cydowałam się nie nadawać jej polemicznego charakteru. Pierwszym z nich jest charakter narracji. Witold Wrzesień podejmuje pracę warsztatowej rekonstrukcji poszczególnych subkultur, wobec której nie można postawić zarzutu pracy z tezą Karolina Messyasz202bądź orientacji na wybraną metodę. Ta decyzja powoduje, że czytelnik otrzy-muje rzetelne i szerokie spektrum młodzieżowej subkulturowości, bez dodatku w postaci normatywnych założeń. Nie pozbawia to jednak lektury analitycznego drogowskazu, bowiem jesteśmy prowadzeni autorskim zamysłem połączenia za-gadnień pokoleniowości i subkulturowości. Ta propozycja pozwala prześledzić analityczny wysiłek autora ukierunkowany na odtworzenie szerszego kontekstu kulturowych źródeł fenomenu światów społecznych poszczególnych subkultur. Stanowi to zaletę tekstu i jednocześnie nie budzi kontrowersji. Można sobie na-tomiast zadawać pytania szczegółowe, np. dlaczego wśród ostatnich prezentowa-nych subkultur zabrakło współczesnych hipsterów. W tak szeroko zakrojonym studium z pewnością byłoby to interesujące zagadnienie. Całość lektury przynosi satysfakcję poznawczą, jednakże czytelnik może odnieść wrażenie nieobecności głównych bohaterów książki. Myślę tu o uczestnikach subkultur, których moty-wacje do aktywności oraz normatywne inspiracje odtwarzane są niejako z ze-wnątrz. I znowu nie przekreśla to wartości recenzowanej pozycji – autor książki nie podąża po prostu tropem wywiadów, obserwacji uczestniczącej i innych me-tod bezpośredniego kontaktu z badanym. Trzeba zauważyć, że wycieczka w głąb indywidualnych – choć przecież społecznie tworzonych – motywacji pozwoliła-by podjąć próbę określenia charakteru współczesnych subkultur. Innymi słowy ‒ odpowiedzieć na nurtujące nas pytanie: Czy i na ile rynek pozbawił je ostrza krytycznego? Bibliografia Ś w i d a-Z i e m b a  H. (2010), Młodzież PRL. Portrety pokoleń w kontekście historii, Wydawnic-two Literackie, Kraków.W r z e s i e ń  W. (2004), Jednostka ‒ rodzina ‒ pokolenie. Studium relacji międzypokoleniowych w rodzinie, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. W r z e s i e ń  W. (2009), Europejscy Poszukiwacze. Impresje na temat współczesnego pokolenia polskiej młodzieży, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. W r z e s i e ń W. (2013), Krótka historia młodzieżowej subkulturowości, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.