Stanowisko w dyskusji dotyczącej możliwości uprawiania polityki poza konfliktem

Bielik-Robson, Agata

Polish

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

W tych smutnych okolicznościach przyrody...

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

W tych smutnych okolicznościach przyrody…AgAtA Bielik-RoBson Instytut Filozofii i Socjologii PAN  UniveRsity of NottinghAmNa pytanie, czy możliwa jest polityka poza konfliktem, odpowiedź jest jedna: NIE. Ale na pytanie, czy możli-wa jest polityka, która nie czyni z konfliktu swojej alfy i omegi, należy natychmiast odpowiedzieć: TAK. Różnica między tymi dwiema replikami jest różnicą poziomów modalnych; podczas gdy pierwsze zdanie jest opisowe, drugie ma charakter wyraźnie normatywny. Na diagnozę, zgodnie z którą konflikt jest nieusuwalną cechą ludzkiego życia politycznego, nakłada normę, która apeluje do naszego zmysłu etycznego: poszukiwania wspólnego dobra, wiary w wartość pokoju społecznego, przekona-niu o konieczności choćby minimalnego moralnego sensus communis.W odczarowanym świecie późnej no-woczesności konstatacje zawsze mają przewagę nad normami: diagnozy trzyma-jące się twardych faktów usuwają w cień etyczne postulaty, które wobec tamtych wydają się naiwną, niczym nie ugrunto-waną, tanią – i coraz tańszą – moralistyką. Późnonowoczesny realizm jako swą po-znawczą zdobycz przedstawia coś, co jesz-cze dwa wieki temu uchodziłoby za błąd ontologiczny, czyli próbę wywiedzenia tego, co być powinno, z tego, co jest. Dziś do ni-kogo już prawie nie przemawia argumenta-cja Kanta, że Sollen (sfera powinności) nie tylko nie bierze się z Sein (sfery bytu), ale jest mu wręcz przeciwstawna. Jak mawiał Steven Schwarzschild, współczesny żydow-ski kantysta: „Mieć etykę jest tym samym, co mieć alternatywę dla rzeczywistości”. Otóż to właśnie radykalne rozumienie etycznej normy – niewywodliwej z faktów i oferującej wobec nich alternatywną wizję życia – dziś uległo głębokiemu zakwestio-nowaniu. Zasada rzeczywistości rządzi niepodzielnie, żądając, by nasze normy podporządkowały się czemuś, co Adorno (kolejny żydowski kantysta) nazywał, wciąż jeszcze w poczuciu oporu, „hańbą adapta-cji”. Wszystko, co jakkolwiek wystaje poza adaptacyjny obraz rzeczywistości, trak-towane jest przez dzisiejszych ekspertów (którzy bez reszty wyparli moralizujących intelektualistów) jako albo śmieszna, albo niebezpieczna utopia. To, co niegdyś ucho-dziło za normę normy – jej alternatywność wobec świata faktycznego – dziś uchodzi za utopistyczną patologię wyrażającą nie-uprawnione roszczenia wobec społecznego bytu, który „jest, jaki jest”.Polityki, która nie byłaby tylko „hańbą adaptacji”, nie sposób więc uprawiać bez etycznego zaangażowania – a ta postawa nie ma dziś dobrej prasy: ani na prawicy, ani na lewicy. Carl Schmitt, który wyde-stylował pojęcie czystej polityczności, das Politische, uczynił to między innymi po to, by wyrugować zeń wszelkie wątki moralne, stanowiskoFot. Kasia TrzcińskaW tych smutnych okolicznościach przyrody… 15Gatunkowy egoizm przybiera dziś rozma-ite formy – od „rodziny na swoim”, która postrzega społeczeństwo w kategoriach konkurencji i zagrożenia, po grupy sku-piające się wokół łatwo rozpoznawalnych identyfikatorów, gdzie nawet bardziej zło-żone tożsamości, jak narodowa czy religij-na, upraszczają się do biologicznego wzoru „naszości” (etnos jako wzorzec i podstawa w możliwie najprostszy sposób kodująca poczucie wspólnoty). Tej gatunkowej naturalizacji sprzyja urzą-dzenie późnego kapitalizmu, który utracił wszelkie cechy polityczno-kulturowe, a stał się czymś na wzór biologicznego ekosyste-mu: wielkiego układu subtelnych global-nych powiązań, równie niesterowalnego jak klimat albo amazońska dżungla. Myśl, że człowiek – jako człowiek, a nie jeden z gatunków walczących o przetrwanie w ekonomicznym systemie globalnym – mógłby swoją decyzją i działaniem zmienić coś w tym układzie celowo, wydaje się dziś absolutnie fantastyczna. Co najwyżej, jego polityczne decyzje (jeśli takie jeszcze są możliwe) mogłyby jedynie wywołać falę „niechcianych konsekwencji” – znów na podobieństwo owych biologicznych kata-strof, gdzie nagłe zachwianie równowagi w ekosystemie prowadzi do jego dysfunkcji i rozpadu. Zresztą, tak właśnie myśli dziś rewolucyjna lewica: jeśli liczy na jakiś suk-ces swojej subwersywnej praktyki, to tylko na zasadzie zaburzenia ekwilibrium, któ-re – jak sama przyznaje, zupełnie niewia-domo, do czego doprowadzi w następstwie (wystarczy tu przypomnieć Zizka, który niestrudzenie cytuje Napoleona: „Rzucamy się w walkę – a potem się zobaczy!”). Idea planowego przekształcenia społecznej rzeczywistości, nad jaką pracował jeszcze Marks, dziś została włożona między bajki.Wobec tak głębokiego upadku życia ludz-kiego w naturę, wszelkie pomysły – jako pomysły właśnie – wydają się zupełnie nie na miejscu. Wobec obojętności tego quasi-biologicznego cyklu, w którym neoliberalny kapitalizm wzrasta i ginie, choruje i zdrowieje, traci i przywraca swą wewnętrzną równowagę, nie tylko perspek-tywa etyczna nie ma na czym się oprzeć; w ogóle wszelkie idee, projekty, myśli stają się czymś zbędnym i zaledwie epife-nomenalnym, jak owa „piana” ze skrajnie odczarowanej wizji Petera Sloterdijka, który – wbrew swemu mistrzowi Adorno – postanowił grać tę renaturalizacyjną grę do końca. Tego właśnie obawiali się autorzy Dialektyki oświecenia: że pod wpływem renaturalizacji cywilizacja cofnie się do swego momentu założycielskiego, czyli ek-sodusu ze świata przyrody, który albo zdoła powtórzyć raz jeszcze, by się ocalić – albo na powrót wsiąknie w otchłanie kosmicz-nego cyklu „powstawania i ginięcia”, gdzie jedyne reguly gry wyznacza walka o domi-nację i przetrwanie. Zanim więc zaczniemy zastanawiać się nad tym, czy w naszych projektach polityczno-społecznych lepiej jest odwoływać się raczej do Orygenesa niż do Schmitta (albo na odwrót), musimy naj-pierw zdobyć się na siłę i odwagę Mojżesza – i wyprowadzić ludzkość z Egiptu wtórnej kapitalistycznej natury, w jaką z własnej winy popadła. To jedyny, obecnie godny uwagi uniwer-salistyczny pomysł, głęboko świadomy swojej wewnętrznej aporetyczności: tego, że jako pomysł, na dodatek inspirowany etyczną normą (że z natury wyjść należy), ma on bardzo małe szanse trafić do lu-dzi, których podmiotowość od dawna już wystawiana jest na ciężką próbę kapitali-stycznej naturalizacji. Tak jak zwierzę nie musi nikogo słuchać ani niczego czytać, by oddać się znanej sobie instynktownie sztuce przeżycia – tak też „ludzkie zwierzę”, w jakie wcielił się Nietzscheański „ostatni domagające się alternatywy wobec tego, co jest – było i będzie – czyli odwiecznego kon-fliktu wróg-przyjaciel. Odarłszy politycz-ność z tego, co etyczne, Schmitt istotnie zaprojektował świat skrajnie odczarowanej późnej nowoczesności, w jakim żyjemy – choć jednocześnie świat ten nie poszedł całkiem po jego myśli (nawet Schmitt bowiem nieświadomie dla siebie zawie-ra komponentę utopijną, jaką jest wiara w odzyskanie dla polityki iskry boskiej suwerenności, czyli zdolności do decydo-wania ex nihilo). W świecie tym polityka występuje tylko w dwóch postaciach: jest albo biopolityczną administracją procesa-mi życiowymi obywateli, gdzie reguły gry dyktuje sama fizjologia, czyli faktyczność natury biologicznej – albo nagłą suwerenną interwencją państwa decydującego o sta-nie wyjątkowym, która pojawia się tylko wtedy, gdy ciało społeczne zagrożone jest obcą infekcją. Rozbudowane biopolityczne metafory, w jakie obfituje od czasów wło-skiego i niemieckiego faszyzmu dzisiejsza teoria polityczna – ciało, tkanka, zakażenie, odporność, kryzys (który bardziej przypo-mina przesilenie choroby albo coś w ro-dzaju okresowego kataru, jaki przechodzi system kapitalistyczny) – wskazują jedynie na głębię upadku myślenia w sferę tego, co naturalne i znaturalizowane, a co jako natura właśnie nie poddaje się żadnemu kształtowaniu. W naturze bowiem nie ma i nie może być norm, ponieważ niepodziel-nie króluje w niej adaptacja: albo przysto-sowujesz się, albo giniesz.Między diagnozą, która mówi, że nie jest możliwa polityka poza konfliktami, a normą, która zakłada, że należy dążyć do sytuacji, w jakiej konflikty te ulegną rozwiązaniu, zachodzi więc głęboka asy-metria. To asymetria siły, która spycha nas dziś wszystkich ku „hańbie adaptacji”, czyli pozornie naturalnemu uznaniu, że – jak w świecie przyrody – otaczają nas nasi i obcy, przyjaciele i wrogowie, nasze plemię i reszta ludzkości, której istnienie jest nam doskonale obojętne. I choć Schmitt co innego miał na myśli, wprowadzjąc ideę, jak mniemał, szlachetnego agonu mię-dzy Freund und Feind, to naturalistyczny klimat naszej epoki zrównał ten pojedynek z brutalną walką o przetrwanie rodem z Darwinowskiego survivalu. Innymi słowy, diagnozę o wszechobecności konfliktu w dzisiejszej polityce trzeba wzbogacić diagnozą kontekstu: nie jest to bowiem, jak chciałaby twierdzić Chantal Mouffe, konflikt natury politycznej, antagonizm klasowy a la Marx, a raczej przyrodnicza walka gatunków, konkurujących ze sobą o panowanie w niszach kapitalistycznego ekosystemu. Największym osiągnięciem wczesnej Szkoły Frankfurckiej, którego moc krytycz-na nie słabnie, lecz wciąż się potwierdza, było nazwanie tej tendencji, jaka steruje ciemną stroną oświecenia, jednym trafnym mianem: renaturalizacja. Wtórne upodob-nienie się się ludzkiego społeczeństwa do relacji panujących w przyrodzie – w tym samym czasie opiewane przez niemieckich wyznawców Lebensphilosophie (Spengler, Jünger, Klages, Haeckel), którzy pozostawili nam w spadku faszystowską biopolitykę – myśliciele w rodzaju Benjamina, Adorna i Horkheimera widzą jako największą groźbę, jaka zawisła nad nowoczesnością. Częścią tego zagrożenia jest pełna natura-lizacja konfliktu, który powoli traci ludzkie cechy, a nabiera właściwości przyrodni-czych. O ile jeszcze niedawno socjologo-wie mówili o powrocie neoplemienności (Maffesoli, Bauman) jako archaicznego wzorca przeciwstawiającego swojską naszość wrogiej obcości, o tyle dziś trzeba sięgnąć do jeszcze starszego paradygmatu, czyli battle of the species, walki gatunkowej. W tych smutnych okolicznościach przyrody…człowiek”, nie potrzebuje już komplika-cji w postaci kultury i etyki, by walczyć o swoje w wolnej amerykance społecznego survivalu. To też, niestety, rodzaj uniwersa-lizmu – jednej jedynej hiperprostej reguły, jaką natura narzuca wszystkim swoim mieszkańcom – ale z pewnością nie takiego, o jakim nam, ludziom wciąż jeszcze bawią-cym się w myślenie, by chodziło. Czy zatem ktoś z nas okaże się Mojżeszem i z tej ludyczej piany, jaką to-czymy od lat, udając, że uprawiamy „nową post/humanistykę”, wydobędzie słowo, za którym pójdą miliony, ożywione nadzieją na lepsze życie? Szanse są nikłe, nie ma żadnego racjonalnego powodu do optymi-zmu, ale próbować trzeba. Wedle Becketta bowiem to, co ludzkie, sprowadza się osta-tecznie do jednego imperatywu: Fail, fail again, fail better. prof. dr hab. Agata Bielik-Robson – ur. 1966, zamieszkała w Warszawie i Nottingham. Pracuje w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN oraz jako profesor Jewish Studies na Wydziale Teologii i Religioznawstwa w University of Nottingham. Opublikowała kilkadziesiąt artykułów w językach polskim, niemieckim i angielskim oraz sześć książek: Na drugim brzegu nihilizmu (Warszawa, 1997), Inna nowoczesność (Kraków, 2000), Duch po-wierzchni: rewizja romantyczna i filozofia (Kraków, 2004), Romantyzm, niedokończony projekt. Eseje (Kraków, 2008), „Na pustyni”. Kryptoteologie późnej nowoczesności (Kraków, 2008) oraz Erros. Mesjański witalizm i filozofia (Kraków 2012). W roku 2011, w wydawnictwie Northwestern University wyszła jej książka amerykańska poświęcona filozofii literatury Harolda Blooma: The Saving Lie. Harold Bloom and Deconstruction. Zajmuje się współczesną filozofią podmiotu, teorią literatury oraz filozofią religii, ze szczególnym uwzględnie-niem dziedzictwa żydowskiego. Na jesień 2014 w wydawnictwie Routledge ukaże się jej nowa książka: Jewish Cryptotheologies of Late Modernity: Philosophical Marranos.Afiliacja autorki:Instytut Filozofii i Socjologii PANul. Nowy Świat 72, 00–330 Warszawae-mail: abielik@ifispan.waw.plCytowanieBielik-Robson Agata, (2014), W tych smutnych oko-licznościach przyrody…, „Władza sądzenia”, nr 3, s. 13–16 [dostęp dzień, miesiąc, rok]. Dostępny w Internecie: www.wladzasadzenia.pl

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/5795/1/w-tych-smutnych-okolicznosciach-przyrody.pdf

W tych smutnych okolicznościach przyrody...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

W tych smutnych okolicznościach przyrody...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w