Zjawisko przestępczości można scharakteryzować na wiele sposobów. Można mówić o rozmiarach i dynamice tego zjawiska, strukturze dokonanych czynów, czy o różnego rodzaju uwarunkowaniach. Można dokonywać analizy na podstawie danych policyjnych, prokuratorskich, sądowych czy więziennych. Tak szeroka analiza przekraczałaby jednak ramy tego opracowania i dlatego w tym miejscu skupiono się wyłącznie na kwestiach związanych z terytorialnym rozmieszczeniem natężenia przestępczości stwierdzonej 1na podstawie danych policyjnych dostępnych na stronie GUS dla roku 2012 (Bank Danych Lokalnych)

Mordwa, Stanisław

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

czerwiec 2014 Str. 43 nr 6 (30) e-Terroryzm.pl przestępstw (ryc. 1) zanotowano dla takich miast jak Wrocław (641 przestępstw/10 tys. mieszkańców), Po-znań (493), Szczecin (437) i Kraków (435) oraz dla podregionu katowickiego (580). Najbezpieczniejsze były podregiony w Polsce wschodniej: krośnieński, przemyski, rzeszowski, puławski, tarnobrzeski i łomżyński (wszędzie poniżej 200 czynów/10 tys. osób). Rozmieszczenie ogółu przestępstw zazwyczaj daje tylko ogólny pogląd na temat przestrzennego rozmiesz-czenia czynów. Jak to już wcześniej udowodniono po-szczególne rodzaje przestępstw (także w różnych anali-zowanych skalach) wykazują swoje odmienne, specy-ficzne układy przestrzenne3.  Przestrzenne zróżnicowanie  przestępczości kryminalnej  Przestępstwa o charakterze kryminalnym mają Zjawisko przestępczości można scharaktery-zować na wiele sposobów. Można mówić o rozmiarach i dynamice tego zjawiska, strukturze dokonanych czynów, czy o różnego rodzaju uwa-runkowaniach. Można dokonywać analizy na pod-stawie danych policyjnych, prokuratorskich, sądo-wych czy więziennych. Tak szeroka analiza prze-kraczałaby jednak ramy tego opracowania i dlatego w tym miejscu skupiono się wyłącznie na kwestiach związanych z terytorialnym rozmiesz-czeniem natężenia przestępczości stwierdzonej1 na podstawie danych policyjnych dostępnych na stronie GUS dla roku 2012 (Bank Danych Lokal-nych).  Poziom ogólnego natężenia  przestępczości stwierdzonej  W 2012 r. stwierdzono w Polsce prawie 1 120 tys. przestępstw, co daje wartość 291 czynów na każde 10 tys. mieszkańców naszego kraju. Od wie-lu jednak lat ważną cechą polskiej przestępczości jest znaczne jej zróżnicowanie przestrzenne, przy zachowaniu generalnej zasady, zgodnie z którą większa liczba deliktów notowana jest w tych jed-nostkach, gdzie jest więcej mieszkańców (stąd tak-że więcej czynów karalnych stwierdza się w dużych miastach). Ponadto, generalnie wyższe poziomy przestępczości zawsze notowano w Polsce zachod-niej i północnej2. Wszystkie te prawidłowości moż-na zauważyć analizując dane policyjne dla roku 2012 – największym zagrożeniem przestępczością charakteryzowały się duże polskie miasta i aglomeracje oraz obszary Polski zachodniej i Śląska. Najwyższe wartości wskaźnika natężenia Bezpieczeństwo STANISŁAW MORDWA Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. Ryc. 1. Natężenie przestępczości stwierdzonej  w Polsce w 2012 r. wg podregionów. czerwiec 2014 nr 6 (30) e-Terroryzm.pl Str. 44 w dwóch śląskich podregionach katowickim (437) i gliwickim (314), co oznacza znaczne przekrocze-nie w tych podregionach wartości tego wskaźnika dla Polski (203). Z drugiej strony, najbezpieczniej-szymi, okazały się ponownie podregiony w Polsce wschodniej: sandomiersko-jędrzejowski, krośnień-ski i przemyski. Tylko 4% przestępstw kryminalnych to te po-pełnione przeciwko życiu i zdrowiu ludzi. Należą do tej grypy takie delikty jak: zabójstwa, dzieciobój-stwa, eutanazje, uszczerbki na zdrowiu, bójki i pobicia – i to właśnie ciężar gatunkowy tych czy-nów wpływa na ich znaczenie dla ogólnego obrazu przestępczości w Polsce. To one w dużej mierze wpływają przecież na wyobrażenia mieszkańców o przestępczości i ich poczucie bezpieczeństwa (największe natężenie tych czynów jest w podregionach śląskich: gliwickim, katowickim i sosnowieckim). Także druga grupa analizowanych przestępstw kryminalnych – popełnionych przeciw-ko mieniu – odgrywa znaczną rolę w kształtowaniu poczucia bezpieczeństwa (najbardziej zagrożony w tym przypadku jest Wrocław). Jednakże znacze-70% udziału wśród wszystkich popełnianych czy-nów karalnych. Stąd, jak to można zauważyć na ryc. 1 i ryc. 2, tak znaczne podobieństwo rozkładów przestrzennych tych dwóch grup przestępstw. Prze-ciętnie na każde 10 tys. osób najwięcej deliktów stwierdzono we Wrocławiu (518), Poznaniu (418), Krakowie (375), Szczecinie (347) i Łodzi (304) oraz Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. Bezpieczeństwo Ryc. 2. Natężenie przestępczości stwierdzonej - kryminalnej  w Polsce w 2012 r. wg podregionów. Ryc. 3. Natężenie przestępczości stwierdzonej – kryminalnej przeciwko życiu i zdrowiu (z lewej)  oraz przeciwko mieniu (z prawej) w Polsce w 2012 r. wg podregionów. czerwiec 2014 Str. 45 nr 6 (30) e-Terroryzm.pl  Najwyższe natężenie przestępstw gospodarczych występuje w Polsce wyspowo i zostało zanotowane w podregionach katowickim (103 czyny/10 tys. osób), Wrocławiu (83) oraz w sosnowieckim, bydgosko-toruńskim, bytomskim, gorzowskim, tarnowskim, kie-leckim i legnicko-głogowskim (ryc. 4). Generalnie mniejsze zagrożenie przestępczością ekonomiczną stwierdzono w Polsce wschodniej, t.j. w podregionach rzeszowskim, puławskim, radomskim, gdańskim, tarno-brzeskim, krośnieńskim i białostockim. Rozmieszcze-nie przestrzenne tej grupy czynów jest zatem w dużym stopniu odmienne od przestępczości kryminalnej.  Przestrzenne zróżnicowanie  przestępczości drogowej  Przestępstwa drogowe popełniane są głównie po-za obszarami dużych miast, a dokładniej na terenach wiejskich – 45%. Jak się okazuje ponad 90% czynów w tej grupie to prowadzenie w stanie nietrzeźwości po-jazdu mechanicznego (lub innego) w ruchu lądowym. Niestety dosyć często przestępstwa drogowe polegają na spowodowaniu wypadku drogowego (przeważnie nie tej grupy deliktów polega na ich znacznej po-wszechności, gdyż stanowiły one aż 77% wszyst-kich czynów kryminalnych (i ponad połowę wszyst-kich stwierdzonych w Polsce deliktów). W tej grupie czynów najwięcej jest różnych kradzieży (z włama-niem, rozbójniczych), wymuszeń i oszustw. Rozkład przestrzenny tych dwóch grup przestępstw krymi-nalnych przedstawiony na mapach (ryc. 3) w znacznym stopniu powiela schematy opisane w przypadku ogółu przestępstw (ryc. 1) i przestępstw kryminalnych (ryc. 2).  Przestrzenne zróżnicowanie  przestępczości gospodarczej  Przestępczość gospodarcza (albo ekonomicz-na) to przestępczość tzw. białych kołnierzyków. Do grupy sprawców tych czynów zalicza się bowiem osoby należące do wyższych grup społecznych, do-brze wykształcone, specjalistów. Cechą charaktery-styczną tych przestępstw jest ich popełnianie bez użycia przemocy (a ofiary pozostają często anoni-mowe) – gdyż sprawcy dążą do tego, aby ich czyn jak najdłużej pozostał niezauważony. Do tej grupy czynów należą na przykład przestępstwa przeciw-ko: przedsiębiorstwom (przestępstwa związane z przetargami, ubezpieczeniowe itp.), konsumen-tom (oszukańcza reklama, wadliwy towar), podsta-wowym instytucjom gospodarczym (np. na szkodę banków, giełdy, fałszerstwo pieniędzy, „pranie” pie-niędzy), interesom finansowym państwa (oszustwa podatkowe, przemyt), a także przestępczość zwią-zana z naruszaniem prawa własności intelektual-nej. Tego typu przestępstwa charakteryzują się tym, że sprawcy bardzo szybko dostosowują się do zmie-niających się przepisów prawa, zanim o potencjalnych zagrożeniach odpowiednie instytu-cje poinformują zainteresowane podmioty. Ważną zatem cechą tej przestępczości jest jej zmienność i „kreatywność” sprawców. Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. Bezpieczeństwo Ryc. 4. Natężenie przestępczości stwierdzonej  – gospodarczej w Polsce w 2012 r. wg podregionów. czerwiec 2014 nr 6 (30) e-Terroryzm.pl Str. 46 opracować typologię przestrzenną, która stanowić ma swoistą syntezę zróżnicowania przestrzennego pozio-mu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. W procedurze typologicznej użyto metody k-średnich, która pozwala pogrupować wielowymiarowe dane. W celu dokonania klasteryzacji wzięto pod uwagę pięć zmiennych. Liczbę poszczególnych rodzajów prze-stępstw przeliczono na wskaźniki natężenia – w mianownikach umieszczane były różne cechy deter-minujące, które mają związek ze specyfiką konkret-nych czynów5. Uzyskane wskaźniki natężenia poddano weryfikacji merytorycznej i formalno-statystycznej. Ostatecznie największą wartość do celów typologicz-nych miały: 1) liczba przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu w przeliczeniu na liczbę mężczyzn w wieku 20–50 lat (destymulanta), 2) liczba przestępstw przeciw-ko mieniu w przeliczeniu na produkt krajowy brutto (destymulanta), 3) liczba przestępstw gospodarczych w przeliczeniu na liczbę osób w wieku produkcyjnym (destymulanta), 4) liczba przestępstw drogowych w przeliczeniu na liczbę zarejestrowanych pojazdów (destymulanta), 5) wykrywalność przestępstw ogółem (stosunek liczby przestępstw wykrytych do ogółu stwierdzonych czynów; stymulanta). Najbardziej opty-malną liczbę klastrów dla danych o przestępczości w Polsce w 2012 r. – pięć – ustalono na podstawie indeksu Daviesa– Bouldina. Efektem grupowania nie-hierarchicznego metodą k-średnich jest podział 66-ciu podregionów na pięć typów, których układ przestrzenny przedstawiono na mapie (ryc. 6). Typ 1 – w skład, którego wchodzi tylko Wrocław. To miasto, które w 2012 r. najsilniej zagrożone było wszelkiego rodzaju przestępczością (poza drogową). Wszystkich przestępstw ogółem, przestępstw kryminal-nych ogółem i przestępstw gospodarczych w tym dolno-śląskim mieście zanotowano dwu-i-półkrotnie do dwu-krotnie więcej niż przeciętnie w skali całego kraju. Przestępstw kryminalnych popełnionych przeciwko mieniu stwierdzono tutaj ponad trzykrotnie więcej niż przeciętnie w Polsce. Średnią ogólnopolską przekracza z powodu niedostosowania prędkości do warunków jazdy, nieprzestrzegania pierwszeństwa przejazdu czy nieprawidłowego zachowania wobec pieszego. W przy-padku tej grupy czynów charakterystyczna jest recydy-wa, w warunkach której popełniana jest ponad 1/5 przestępstw drogowych. Najwyższe natężenie prze-stępstw drogowych w 2012 r. stwierdzono w podregionach bialskim (70 czynów/10 tys. osób), nyskim (62), kaliskim (60) oraz w gorzowskim, sieradz-kim, stargardzkim, konińskim i koszalińskim – czyli generalnie we wszystkich częściach kraju (ryc. 5). Po-wielona została zatem tendencja do braku koncentra-cji przestrzennej tych czynów4, a zatem do znacznego ich rozprzestrzenienia na obszarze całego kraju. Naj-większe polskie miasta charakteryzuje względne bez-pieczeństwo na drogach. Najbezpieczniejszymi podre-gionami okazały się bowiem miasta Warszawa, Łódź, Kraków i Poznań oraz trójmiejski i katowicki.   Typologia przestępczości w Polsce  Ponieważ na przedstawionych powyżej mapach zauważalne są pewne schematy przestrzenne roz-mieszczenia zjawisk przestępczych, to postanowiono Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. Bezpieczeństwo Ryc. 5. Natężenie przestępczości stwierdzonej  – drogowej w Polsce w 2012 r. wg podregionów. czerwiec 2014 Str. 47 nr 6 (30) e-Terroryzm.pl wykrywalności sprawców ogółu przestępstw. Jednocze-śnie tylko natężenie przestępczości drogowej jest naj-wyższe wśród wyróżnionych typów i przewyższa war-tość tego wskaźnika obliczonego dla całego kraju o 13%. dr Stanisław Mordwa Uniwersytet Łódzki Wydział Nauk Geograficznych Kat. Studiów Ludnościowych i Badań nad Usługami Przypisy  1 Charakterystyka ta zostanie przeprowadzona w układzie 66 podregio-nów (NUTS 3), które w nomenklaturze jednostek terytorialnych są naj-mniejszymi jednostkami regionalnymi (składającymi się na wojewódz-twa), w skład których wchodzą powiaty. Podregiony w sposób szczegól-ny nadają się do analiz przestrzennych, gdyż nie występują w nich znaczne dysproporcje w liczbie ludności (liczą one od 150 do 800 tys. mieszkańców; tylko Warszawa jest większa), a ponadto jest tych jedno-stek odpowiednio wiele (wobec np. tylko 16 województw). 2 Por.: B. Hołyst (red.), Atlas przestępczości, Warszawa 1979; A. Siemasz-ko (red.), Atlas przestępczości w Polsce 2, Warszawa 1999; S. Mordwa, Struktura i typologia przestrzenna przestępczości w Polsce - przykład wykorzystania walidacji liczby skupień w metodzie k-średnich, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Geographica Socio-Oeconomica', nr 12, s. 89-110, Łódź 2012. 3 S. Mordwa, Przestępczość i poczucie bezpieczeństwa w przestrzeni miasta. Przykład Łodzi, Łódź 2013. 4 Tamże, s. 101. 5 Tamże, s. 94. także (choć nieznacznie) natężenie przestępczości kry-minalnej skierowanej przeciwko życiu i zdrowiu. Ponad-to we Wrocławiu na najniższym poziomie pozostaje wykrywalność sprawców przestępstw. Typ 2 – obejmuje Poznań i podregion katowicki. Charakterystyka tego typu jest bardzo zbliżona do Wro-cławia, z tym, że natężenie poszczególnych rodzajów przestępstw jest tutaj na nieco niższym poziomie (około dwukrotnie więcej niż przeciętnie w Polsce), a wykrywalność sprawców przestępstw nieco wyższa. W tych dwóch podregionach najniższe jest natomiast w skali kraju zagrożenie przestępczością drogową.  Typ 3 – złożony jest z ośmiu podregionów. W typie tym znalazły się Warszawa, Kraków, Łódź, Szczecin, podregiony śląskie (bytomski, gliwicki, sosnowiecki) oraz Trójmiasto. Obszary wchodzące w skład tego typu charakteryzują się przekroczeniem natężenia wszyst-kich omawianych grup przestępstw o ok. 30-50% w porównaniu ze średnią krajową (poza przestępczo-ścią drogową, która jest tutaj niższa o 43%). Ponadto negatywną charakterystyką tego typu jest niska wykry-walność sprawców przestępstw (o ok. 20% poniżej średniej dla Polski).  Typ 4 – złożony z 25 podregionów położonych głównie w Polsce północnej, zachodniej i na Śląsku (Dolnym, Górnym i Opolskim). Natężenie wszystkich grup przestępstw i wykrywalności sprawców czynów na obszarze tego typu we wszystkich przypadkach tylko nieznacznie przekracza średnie wartości dla Polski. Zatem jest to taki przejściowy, przeciętny typ między typami wielkomiejskimi (1, 2, i 3) o charakterystyce związanej z wysokim natężeniem przestępstw, a typem 5 – najbezpieczniejszym. Typ 5 – złożony z 30 podregionów położonych w Polsce środkowej i wschodniej. Obszary, które repre-zentowane są przez ten typ są najbardziej uprzywilejo-wane w Polsce pod względem najniższego natężenia ogółu przestępstw, przestępstw kryminalnych ogółem, przestępstw kryminalnych popełnionych przeciwko ży-ciu i zdrowiu, mieniu i gospodarczych oraz najwyższej Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r. Bezpieczeństwo Ryc. 6. Typologia przestrzenna przestępczości stwierdzonej  w Polsce w 2012 r. wg podregionów. 

Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r.

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/5448/1/Mordwa_Zroznicowanie%20przestrzenne%20poziomu%20natezenia%20przestepczosci%20w%20Polsce%20w%202012.pdf

Zróżnicowanie przestrzenne poziomu natężenia przestępczości w Polsce w 2012 r.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)