Szymańska, Aleksandra

Acta Universitatis Lodziensis Folia Litteraria Rossica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

A C TA  U N I V E R S I TAT I S  L O D Z I E N S I SFOLIA LITTERARIA ROSSICA 6, 2013 RECENZJEDon Juan w przemianach kultury,  praca zbiorowa pod red. Lidii Wiśniewskiej,  Wyd. WSG, Bydgoszcz 2008, 144 s.Recenzowana praca zbiorowa stanowi pierwszą z cyklu książek poświęconych tzw. odwiecznym (czy mitycznym) postaciom kultury1. Pomysłodawcy cyklu posta-wili przed sobą złożone zadanie przyjrzenia się takim postaciom jak: Don Juan, Don Kichot, Kleopatra, Beatrycze i innym oraz ich analogom, odwołaniom do nich i kontynuacjom nie tylko w kulturze, lecz także w rzeczywistości pozaliterackiej. Zgodnie z zapowiedzią daną we Wprowadzeniu przez Redaktorkę tomu Lidię Wiśniewską, punktem wyjścia dla rozważań nad Don Juanem miała być literatura, następnie inne dziedziny kultury: język, fotografia, film czy historia. Ostatnie ogniwo rozważań miało dotyczyć oddziaływania tekstów kultury osnu-tych wokół postaci Don Juana na rzeczywiste postawy. Zakreślone we wstępie do tomu zadanie wydaje się złożone i wielowymiarowe, ponadto jego realizacja zakłada posługiwanie się odmiennymi metodami badawczymi z zakresu takich dziedzin lub dyscyplin jak literaturoznawstwo, językoznawstwo, historia, filozo-fia czy antropologia. Zatem jeszcze przed przystąpieniem do lektury poszczegól-nych artykułów powstaje wątpliwość co do możliwości wypracowania spójnego modelu Don Juana w oparciu o różnorodne metody, jak na przykład: mityczno-pa-radygmatyczna, hermeneutyczna czy komparatystyczna. Wstępne obawy zdaje się potwierdzać szczegółowa lektura artykułów. Inter-dyscyplinarność rozważań zaprezentowanych w poszczególnych tekstach nauko-wych wprowadza pewną niekonsekwencję w posługiwaniu się przez badaczy w odniesieniu do Don Juana takimi pojęciami jak archetyp, mit, stereotyp, postać czy postawa. Można odnieść wrażenie, że niektórzy badacze wręcz unikają zasto-sowania jednego z wymienionych wyżej określeń odnoszących się do Don Juana, decydując się na używanie samego imienia. Tendencja ta jest dość znamienna dla całego prezentowanego tomu. Pozwala to na snucie swobodnych refleksji na 1 Opublikowane zostały również następujące monografie zbiorowe: Beatrycze i inne. Mity w literaturze i kulturze (2010), Don Kichot i inni. Postacie mityczne w perspektywie komparaty-stycznej (2012).114 Aleksandra Szymańskatemat postawy donżuanowskiej we współczesnym świecie bez osadzenia rozwa-żań na gruncie teoretycznym. Artykuły zostały zgrupowane w dwóch podrozdziałach: Problematyzacje postawy Don Juana w kulturze oraz Stereotypy Don Juana w kulturze. Trzy pierw-sze artykuły traktują o znanych wcieleniach literackich Don Juana w utworach Moliny, Moliera, Mériméego i Byrona. Prezentowaną grupę otwiera artykuł Lidii Wiśniewskiej Don Juan Tirsa de Moliny w perspektywie porządków Boga i Natury, w którym Autorka przeanali-zowała szczegółowo zachowanie bohatera w odniesieniu do praw boskich i praw natury. Autorka przywołała liczne przykłady użycia lub negacji przez Don Juana paradygmatu Boga lub Natury dla osiągnięcia własnych celów. Analiza postrze-gania przez Don Juana świata właśnie przez pryzmat tych dwóch zasadniczych, zdaniem Badaczki, porządków świata niewątpliwie wzbogaca dotychczasowe rozważania nad postacią stworzoną przez Tirsa de Molinę. Zaproponowana przez Autorkę perspektywa badawcza stwarza możliwość nowego odczytania również innych tekstów kultury, w których pojawia się postać Don Juana.Przedmiotem zainteresowania Adama Grzelińskiego stały się wzajemne inspiracje literatury i filozofii. Badacz skupił uwagę na poszukiwaniu kontek-stów filozoficznych, na których mógł się opierać tekst poematu Don Juan Georga Byrona. Tytuł artykułu Don Juan nie tylko romantyczny. Oświeceniowe źródła postawy tytułowego bohatera poematu Byrona sugeruje myśl o innym, niż jedynie romantyczny, rodowodzie Byronowskiego bohatera. Artykuł stanowi interesującą propozycję odczytania poematu przez pryzmat zaprezentowanej dość szczegó-łowo siedemnastowiecznej koncepcji Anthony´ego Shaftesbury´ego. Punkt wyj-ścia dla rozważań stanowi stwierdzenie Autora, że „postawa reprezentowana przez Don Juana nie mogłaby powstać w takim właśnie kształcie (tj. romantycznym – A. Sz.), gdyby nie kilkadziesiąt lat wcześniejszej tradycji, upatrującej istotnego rysu człowieka w jego sferze emocjonalnej”(s. 33). Za prekursora przekonania o tym, iż człowiek nie tylko racjonalnie poznaje świat, ale również przeżywa i wartościuje go, Autor uważa właśnie wspomnianego oświeceniowego moralistę. Analiza utworu Byrona podporządkowana jest zatem myśli, że byronowski rys ludzkiej natury (prezentowany również przez Don Juana) należałoby rozpatrywać jako konsekwencję przemian kulturowych w Anglii zapoczątkowanych właśnie w oświeceniu. Wskazanie w toku analizy na nawiązanie Byrona w poemacie Don Juan do moralizatorsko-oświeceniowej tradycji pozwala z nieco innej perspek-tywy spojrzeć nie tylko na Don Juana, ale i na pozostałych bohaterów określanych mianem „bajronicznych”. Marta Kładź w artykule Don Juan Prospera Mériméego i konteksty pod-jęła próbę rozpatrzenia opozycji w zakresie odrębnych motywów w Czyścowych duszach Mériméego, Zwodzicielu z Sewilli i kamiennym gościu Moliny i Don Juanie, czyli Kamiennym gościu Moliera. W świetle powyższego zastanawia brak uwzględnienia w konkluzji końcowej dramatu Tirsa de Moliny. Błędne 115Don Juan w przemianach kultury posługiwanie się przez Autorkę terminologią, zwłaszcza jeśli chodzi o terminy paralelizm, przeciwstawienie, opozycja, powtórzenie (zobacz: s. 50: „Paralelizm Elwira – Teresa rysuje się tu jako przeciwstawienie”), błędy logiczne (zobacz: s. 50: „odwrotna ewolucja), stylistyczne (zobacz: s. 46: „gadający posąg”), a także leksykalne (zobacz: s. 55: „dziecinny pokój”) nie pozwalają poważnie potrakto-wać poczynionych przez Autorkę konkluzji. Rozważania dotyczące problematyzacji postawy Don Juana w kulturze zamyka artykuł Grzegorza A. Dominiaka Estetyzacja świata a doznanie wieczno-ści. W stronę metafizycznej wykładni człowieka współczesnego jako Don Juana. Badacz, w odróżnieniu od pozostałych z rozpatrywanej grupy, pominął histo-ryczne i kulturowe ilustracje postaci Don Juana i przedmiotem rozważań uczynił zachowanie właściwe dla człowieka-uwodziciela utrwalonego w różnych trady-cjach kulturowych Europy nowożytnej pod postacią Don Juana. Dla Badacza zadaniem zasadniczym było rozpatrzenie tych zachowań przez pryzmat szeroko rozumianej estetyzacji świata. Autor artykułu wskazał na niebezpieczeństwa, jakie wynikają dla człowieka współczesnego z zajmowania postawy estetyzują-cej, typowej, według niego, właśnie dla postaci Don Juana. Kolejna grupa artykułów została poświęcona stereotypom Don Juana w kul-turze i, jak się wydaje, właśnie z tą częścią monografii współgra jej okładka. Zostały na niej bowiem wykorzystane dwie ikony popkultury – Barbie oraz Ken, tj. lalki kreujące i podtrzymujące współczesny stereotyp kobiecości i męskości. Rozważania nad stereotypem Don Juana otwiera artykuł Włodzimierza Mocha Don Juan i następcy, czyli o językowym kształtowaniu się i definiowaniu stereotypów kulturowych związanych z modelem miłości zdobywczej. Wydaje się, że w realizacji interesującego zadania polegającego na prześledzeniu dotychcza-sowego słownikowego definiowania takich pojęć jak: donżuan, lowelas, macho, playboy czy desperado, przeszkodziła Autorowi nieco fascynacja subkulturą hip--hopowców. Obszerne cytaty z piosenek hip-hopowych oraz rozbudowany komen-tarz autorski dotyczący cytowanych fragmentów wprowadzają dysproporcje między dyskursem naukowym a swobodnymi rozważaniami nad postrzeganiem pewnych aspektów życia przez przedstawicieli wspomnianej subkultury. Czytel-nik uzyskuje zatem informacje na temat swoistych norm i języka hip-hopowców. Niewiele jednak nowego dowiaduje się o głównym przedmiocie badań, tj. Don Juanie. Autor, co prawda, czyni przegląd pięciu słowników pod kątem zdefinio-wania eponimów charakteryzujących zachowania miłosne, odnosi się krytycznie do zaproponowanych opisów słownikowych, lecz sam nie dostarcza propozycji ich wzbogacenia. Kolejny artykuł, autorstwa Kingi Eliasz, intryguje już swym tytułem: Poli-tyk jako Don Juan. Obraz polityka na podstawie plakatów wyborczych w subiek-tywnym ujęciu fotografii dokumentalnej. Również sam pomysł, aby przełożyć typowe zachowania Don Juana, opisane przez mit kulturowy, na postacie polity-ków uchwycone w fotografiach wyborczych, wydaje się interesujący, aczkolwiek 116 Aleksandra Szymańskanieco ryzykowny. Rodzi się bowiem wątpliwość (pogłębiona również przez fakt, że czytelnik nie ma możliwości zapoznania się z fotografiami będącymi podstawą rozważań), czy subiektywna interpretacja prezentowanych zdjęć w zapropono-wanym ujęciu „polityk jako Don Juan” nie wiedzie w kierunku nadinterpretacji, czyli „sztucznego” dopasowania tego co przedstawione na fotografii do wybra-nych fragmentów znanego mitu. Autorka stawia dość odważną tezę, że elektorat wyborczy stanowi odpowied-nik kobiety, która „w kodzie kulturowym występuje jako postać słaba i pozba-wiona możliwości sprawczej” (s. 89). Według Badaczki, z jednej strony, kobieta żyje w społeczeństwie patriarchalnym reprezentowanym przez Don Juana, czyli podlega władzy rządzących, z drugiej – to kobieta decyduje o funkcjonowaniu Don Juana jako uwodziciela, tak jak elektorat decyduje o reelekcji. Zgromadzone przez Autorkę fotografie z wyborów samorządowych, które miały miejsce w Byd-goszczy w roku 2006, zostały przez nią pogrupowane z uwzględnieniem odwzo-rowania na nich kilku zachowań czy postaw typowych, według Autorki, dla Don Juana (przyrzeczenie małżeństwa, porzucenie narzeczonej, próba ponownego uwiedzenia byłej narzeczonej, ucieczka, interwencja ojca (Boga), zabicie rywala). Przyjęta przez Autorkę koncepcja, choć uwodzi swoją świeżością oraz odwagą poczynionych zestawień kulturowego wyobrażenia o Don Juanie z rze-czywistością polityczną, pozostawia czytelnika z pytaniem o granice mitu Don Juana, o kres wykorzystywania, czy wręcz przenoszenia wybranych zachowań czy postaw typowych dla Don Juana z pominięciem innych, na grunt rzeczywi-stości, w tym wypadku politycznej.Mariusz Guzek w artykule Na granicy konwencji. Don Juan jako bohater niemego kina zapoznał czytelnika z filmowymi wcieleniami słynnego uwodzi-ciela na samym początku rozwoju sztuki kinematograficznej (1898–1926). Autor nie tylko zaprezentował rezultaty skrupulatnie poczynionego przeglądu filmów z okresu kina niemego pod kątem nawiązania w nich do postaci słynnego uwodzi-ciela, lecz także, a może przede wszystkim, spróbował wskazać na rodowód Don Juana w omawianych filmach. Rozważania zostały więc wzbogacone o kontekst literacki. Rozpatrzenie prezentowanych wersji kinowych w odniesieniu do lite-rackich pierwowzorów pozwoliło na wskazanie specyfiki filmowych interpreta-cji postaci. Badacz zauważa, że scenariusze omawianych filmów tworzone były głównie na podstawie utworów wtórnych, mniej rozpoznawalnych w przestrzeni europejskiej, za to znanych w obiegu narodowym. Artykuł stanowi interesujący głos w dyskusji nad możliwością wypracowania modelu postaci Don Juana.W ostatnim z prezentowanych w tomie artykułów Katarzyna II – niepohamo-wana żądza miłości i władzy Marek Chamot spróbował odpowiedzieć na pytanie, czy postawa Katarzyny II nosiła znamiona donżuanizmu i czy można rozpatrywać Katarzynę II jako swoistego „Don Juana w spódnicy”. Uwaga Badacza skupiła się wokół życia erotycznego carycy oraz podłoża jej sukcesów politycznych. Autor podtrzymał tezę V. Federowskiego, że kolejne romanse Katarzyny pomagały 117Don Juan w przemianach kultury umocnić jej władzę polityczną. Zabarwione pikanterią rozważania dotyczące pobudek osobistych carycy do prowadzenia rozwiązłego życia seksualnego nie wiodą jednak Autora ku odpowiedzi na postawione na początku artykułu pytanie. Do końca zostaje niejasne, jakie cechy czy zachowania Autor przypisuje „Don Juanowi w spódnicy”, i skąd czerpie wiedzę na temat modelu Don Juana. Bez próby stworzenia paradygmatu Don Juana bezowocne wydaje się poszukiwanie jego bliżej nie określonych cech w zachowaniach czy postawach innych postaci. Tom poświęcony Don Juanowi zamyka zapis dyskusji pod wspólnym tema-tem Między problematyzacją a stereotypem Don Juana. Pomysł przedyskutowa-nia pewnych problemów związanych z mitem Don Juana i jego funkcjonowaniem w kulturze wydaje się trafionym. Dyskutanci, w głównej mierze dzięki Lidii Wiśniewskiej, która pełniła rolę moderatora, poruszyli kwestie przemilczane w artykułach, a bardzo istotne dla przybliżenia się do całościowego ujęcia tematu Don Juana w kulturze. Niektóre z postawionych pytań, np. o istnienie jednego modelu Don Juana, o żywotność mitu we współczesnej kulturze, o metodę badaw-czą, za pomocą której można byłoby najtrafniej opisać mit Don Juana, pozostały bez odpowiedzi. Jednakże uświadomienie sobie i wyartykułowanie problemów, z jakimi zetknęli się badacze koncentrujący się wokół tematu Don Juana (czego zabrakło w niektórych z prezentowanych artykułów), może przyczynić się do pogłębionych studiów nad postacią odwiecznego uwodziciela. Prezentowany tom zapełnia lukę w polskich badaniach nad funkcjonowaniem mitów nowożytnych we współczesnej kulturze. Interdyscyplinarny charakter roz-ważań pozwolił, z jednej strony, na zasygnalizowanie złożoności poruszanego tematu oraz na wskazanie licznych kontekstów kulturowych, z drugiej – nie sprzyjał wypracowaniu wspólnej płaszczyzny dyskursu.Wydaje się, że lektura zebranych pod wspólnym tytułem artykułów w pierw-szej kolejności zainteresuje kulturoznawców. Literaturoznawcy odczują zapewne pewien niedosyt. Wskazanie na utwory Moliny, Moliera i Byrona z całą pewno-ścią nie jest wystarczające do czynienia uogólnień na temat postaci Don Juana, a tym bardziej do próby wypracowania jej paradygmatu. Monografia Don Juan w przemianach kultury stanowi przyczynek do upo-rządkowania stanu wiedzy na temat Don Juana i odnalezienia metod, które najpeł-niej opisałyby istotę tego nowożytnego mitu. Aleksandra SzymańskaUniwersytet ŁódzkiWydział FilologicznyInstytut RusycystykiZakład Literatury i Kultury Rosyjskiej90-522 Łódźul. Wólczańska 90

"Don Juan w przemianach kultury", praca zbiorowa pod red. Lidii Wiśniewskiej, Wyd. WSG, Bydgoszcz 2008, 144 s.

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4399/1/11-recenzje.pdf

"Don Juan w przemianach kultury", praca zbiorowa pod red. Lidii Wiśniewskiej, Wyd. WSG, Bydgoszcz 2008, 144 s.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)