W artykule opisano genezę Reszla oraz rozwój jego układu przestrzennego. Ponadto zidentyfikowano pozostałości zabytkowej tkanki miejskiej, które według autorów stanowią najważniejsze walory turystyczne miasta

Kaczyńska, Dorota

Musiaka, Łukasz

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

 Dorota Kaczyńska  Uniwersytet Łódzki, Katedra Geografii i Studiów Regionalnych   e-mail: dorcia.ka@wp.pl Łukasz Musiaka Uniwersytet Łódzki, Instytut Geografii Miast i Turyzmu  90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31 e-mail: musiaka@wp.pl   58. Zjazd PTG ZABYTKOWE FORMY MORFOLOGICZNE  I UKŁAD PRZESTRZENNY MAŁEGO MIASTA JAKO WALOR TURYSTYCZNY.  PRZYKŁAD RESZLA Zarys treści. W artykule opisano genezę Reszla oraz rozwój jego układu prze-strzennego. Ponadto zidentyfikowano pozostałości zabytkowej tkanki miejskiej, które, według autorów, stanowią najważniejsze walory turystyczne miasta. Słowa kluczowe: miasto, układ przestrzenny, zabytki, walor turystyczny. Wstęp Zabytkowe zespoły miejskie od dawna stanowiły przedmiot zainteresowania uczestników ruchu turystycznego, którzy poprzez swoją obecność i zachowania, kształtują przestrzeń turystyczną odwiedzanych miast. Turystyka kulturalna (kulturowa), niegdyś dostępna dla nielicznych, osiągnęła dziś masowy charakter. Zazwyczaj jest zjawiskiem pozytywnym, które przynosi materialne korzyści ludności zamieszkującej miejscowości recepcyjne. Jest również sposobem na pozyskiwanie funduszy na odbudowę i renowację zabytków. Niestety istnieją także negatywne zjawiska znacznej koncentracji ruchu turystycznego na danym obszarze, jak niszczenie zabytkowej tkanki miejskiej czy jej niekontrolowane przemiany funkcjonalne i architektoniczne. Bez wnikliwej analizy stanu istnie-jącego oraz możliwości racjonalnego wykorzystania posiadanych zabytków powstaje realne zagrożenie ich nieodwracalnego zniszczenia. Dlatego tak ważne, zdaniem autorów, jest prowadzenie badań nad posiadanymi zasobami oraz moż-liwościami i kierunkami rozwoju turystyki kulturowej, bazującej na dziedzictwie Dorota Kaczyńska, Łukasz Musiaka   162 architektonicznym. S. Liszewski (2008, s. 34) stwierdza, że „studia nad miejską przestrzenią turystyczną, obok wartości teoretycznych i poznawczych, mogą okazać się istotne aplikacyjnie, zwłaszcza na potrzeby planowania urbani-stycznego i zarządzania przestrzenią miejską, ale także do właściwego zagospo-darowania turystycznego miast.”  Należy zaznaczyć, że aby skutecznie chronić oraz wykorzystywać w racjo-nalny sposób posiadane zasoby architektoniczne, nie można odcinać się od ich historii. Geneza i proces przemian przestrzennych i funkcjonalnych jednostek osadniczych mają kluczowe znaczenie dla zrozumienia ich współczesnego kształtu i funkcji.  Celem autorów pracy jest określenie posiadanych zasobów architektonicz-nych małego miasta, jakim jest Reszel. Do tej pory skupiano się głównie na miastach dużych (Liszewski 2008), mniej uwagi poświęcano ośrodkom małym  i bardzo małym. W artykule opisano pierwotne założenie miasta i przedstawiono historię jego rozwoju przestrzennego. Ponadto wyodrębniono pozostałości zabytkowej tkanki miejskiej i przedstawiono obecne formy ich użytkowania. Autorzy nie zajmują się analizą ruchu turystycznego i nie waloryzują posiada-nych zasobów (potencjału turystycznego) Reszla1. Dziedzictwo architektoniczne i historyczne jest więc rozumiane jako walor turystyczny, czyli element środowiska przyrodniczego lub/i kulturowego, który stanowi lub może stanowić cel ruchu turystycznego, bądź też upraszczając: coś co powinno zainteresować turystę (Włodarczyk 2009). Położenie i morfogeneza miasta Reszel znajduje się w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim. Liczy 4 960 mieszkańców2. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej. Leży na Pojezierzu Mrągowskim, na terenie historycznej Warmii. Przez miasto przepływa rzeka Sajna, lewobrzeżny dopływ Gubra. Odległość do Olsztyna  w linii prostej wynosi ok. 50 km.  Początki Reszla przypadają na okres drugiej połowy XII w., kiedy to zakon krzyżacki, umacniając swoje panowanie na zdobytych terenach, założył w Barcji drewniany zamek otoczony drewnianą palisadą i wałem, chroniący kraj od wschodu. Na jego lokalizację wybrano obszar o najkorzystniejszych walorach obronnych, czyli wzniesienie w zakolu rzeki Sajny (Cyny), obszar dawnego grodziska pruskiego. Pruska nazwa Reszel (Resel, Resl, Resil, Rezil, Reszell), prawdopodobnie pochodzi od położonej 4 km na północ osady pruskiej Stary Reszel, wzmiankowanej w dokumencie z 1582 r. Zamek był ważnym punktem                                                1 W artykule pominięto walory przyrodnicze, w tym park miejski w Reszlu. 2 Dane za rok 2008, źródło: www.stat.gov.pl  Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta...   163 strategicznym w walkach z Jaćwingami. Dwukrotnie palony i odbudowywany. Pod koniec XIII w. Reszel znalazł się w stosunkowo spokojnej okolicy, na skutek przesunięcia granicy państwa krzyżackiego na wschód. W 1254 r. zamek został przekazany biskupom warmińskim, którzy obsadzili obiekt swoją załogą dopiero ok. 1300 r. Reszel stanowił odtąd część biskupiej Warmii. W tym sa-mym czasie mieszczanie z Braniewa założyli u stóp strażnicy osadę handlową, otoczoną wałem ziemnym i palisadą (Czubiel, Domagała 1969). Miasto Reszel zostało lokowane w 1337 r. na prawie chełmińskim, podczas trzeciej fazy kolonizacji Warmii przez biskupów. Pierwsza faza objęła tereny północne, druga środkowe, trzecia zaś część południową i południowo- -wschodnią Warmii. Na podstawie przywileju z 1337 r. Reszel otrzymał 110 łanów, w tym 30 łanów pastwisk i lasu. Miasto zostało założone na rzucie prawie regularnego prostokąta z kwadratowym rynkiem pośrodku oraz szachownicowym układem przestrzennym i dwukierunkowym układem ruchu, który odbywał się przez trzy bramy: Królewiecką, Rybacką i Wysoką. Z rynku wychodziło pod kątem prostym sześć ulic. Brak ulic wychodzących z rynku od strony wschodniej wiązał się z sąsiedztwem zamku, natomiast od strony zachodniej domy bezpośrednio dochodziły do fosy w miejscu pozbawionym bramy. W średniowiecznym Reszlu znajdowały się 73 parcele zabudowane, zgrupowane w siedmiu blokach. Pośrodku rynku umiejscowiony był ratusz, od drugiej połowy XIV w. murowany. Na parterze ulokowane były ławy piekarskie, rzeźnickie i szewskie, od strony zewnętrznej zaś przylegało do ratusza 10 kra-mów, które z biegiem czasu sięgnęły pierwszego piętra. Oprócz tego dobudowa-no do ratusza pomieszczenie dla pisarza miejskiego i browar (Janosz-Biskupowa 1961, Czubiel, Domagała 1969). Budowę zamku murowanego rozpoczęto w 1350 r. i zakończono ok. 1401 r. Zlokalizowano go w południowo-wschodniej części miasta, na wysokim wznie-sieniu ze stromym zboczem jaru rzecznego od wschodu i południa. Zespół zamkowy mieścił się w miejskim systemie obronnym, stanowił część składową średniowiecznych fortyfikacji Reszla. Autorzy L. Czubiel i T. Domagała (1969) klasyfikują taki układ miasta z zamkiem jako układ zespolony podrzędny, w którym miasto jest podporządkowane zamkowi, stanowiącemu dominantę prze-strzenną i militarną całego układu3.   W południowej części miasta, prawdopodobnie w latach 1360–1380, powstał trzynawowy gotycki kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła, który zajął miejsce po starszej, drewnianej świątyni. W drugiej połowie XV w. uległ on częściowemu spaleniu i od tamtego czasu był stopniowo odbudowywany. Mia-sto od strony wschodniej i południowej bronione było przez zamek i rzekę, dla-tego też od strony północnej i zachodniej wniesiono umocnienia z fosą. Już ok.                                                3 Autorzy ci wyróżniają układ zespołowy i wydzielony o charakterze nadrzędnym, równorzędnym lub podrzędnym (Czubiel, Domagała 1969). Dorota Kaczyńska, Łukasz Musiaka   164 1370 r. miasto musiało zostać powiększone w związku z napływem nowej fali kolonistów, dla której zabrakło miejsca na obszarze wytyczonym podczas lokacji. Cofnięto zatem obwarowania od strony zachodniej, tworząc teren dla tzw. Nowego Miasta z 39 parcelami i połączeniem ze Starym Miastem wspól-nymi umocnieniami. Od tego czasu Reszel zajmował prostokąt od wymiarach 265 na 250 m. Obronne mury miejskie powstawały od końca XIV w. Należy również wspomnieć, iż Reszel już w XIV w. był wyposażony w system kanali-zacji miejskiej, zachowany do dzisiejszych czasów (Janosz-Biskupowa 1961). W 1347 r. do Reszla zostali sprowadzeni augustianie, który osiedlili się na przedzamczu, gdzie zbudowali potężną wieżę, służącą im za gdanisko. Po poża-rze przystąpili do odbudowy kościoła pw. św. Krzyża oraz zabudowań klasztor-nych (Janosz-Biskupowa 1961). Oczywiście należy pamiętać, że osadnictwo na tym terenie już w średnio-wieczu nie koncentrowało się jedynie na obszarze zamkniętym murami obron-nymi. Możemy wymienić trzy przedmieścia Reszla: tzw. Rybaki, Wolniznę oraz osiedle w okolicy dzisiejszej ulicy Zamkowej. Pierwsze rozwijało się w pobliżu szpitala i kaplicy św. Jerzego już od XIV w. Po tej stronie miasta augustianie otrzymali ogród do uprawy warzyw, a z biegiem czasu w rękach kościelnych znalazł się znaczny obszar Rybaków (część północna przedmieścia). W części południowej zaś mieszkali rybacy. Ogółem było tam 51 domów. Wolnizna zlokalizowana była na północ od Bramy Królewieckiej. W połowie XVII w. zostały tu wyznaczone działki budowlane. Do 1792 r. Wolnizna pozostawała pod władzą burgrabiego biskupiego. W tym roku władze pruskie zorganizowały w niej samodzielną gminę z własnym sołtysem. Zamieszkiwali ją robotnicy  i drobni rzemieślnicy. Trzecia strefa zabudowy poza murami znajdowała się  w okolicy ulicy Zamkowej, na zachód od miasta. Można przypuszczać, iż ulica Zamkowa pokrywała się z obecną ulicą Mickiewicza. Wiadomo, że zlokalizo-wane były tam szpital i kaplica św. Ducha – w miejscu, gdzie dziś znajduje się cmentarz katolicki. Około połowy XVI w. lokowany został w tej okolicy mały folwark zwany Łanem Zamkowym, który po poszerzeniu o posiadłości zakonne nazwano Folwarkiem Zamkowym. Folwark ten przeszedł później w posiadanie jezuitów, a w 1772 r. został przekształcony w samodzielną gminę wiejską. Również za murami miasta znajdowały się liczne stodoły i stajnie, cegielnie i młyny: miejski, zwany też sołtysim, oraz zamkowy (Janosz-Biskupowa 1961). Opis miasta z połowy XVII w. informuje, że czworoboczne miasto otoczone jest murami i fosami, domy zaś zgrupowane są w osobne bloki zabudowy,  z powodu częstych pożarów. Zniszczenie miasta w 1806 r., kiedy to ogromny pożar pochłonął niemal całe miasto, przyczynę miało w zbyt ciasnej średnio-wiecznej zabudowie. Zachowały się jedynie: pojezuicki kościół gimnazjalny, częściowo zamek oraz kilka domów pomiędzy kościołem parafialnym a zam-kiem i obok mostu Rybackiego. W związku z odbudową wprowadzono szereg przepisów ograniczających gęstość zabudowy, poszerzono niektóre ulice, mię-Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta...   165 dzy zamkiem a gimnazjum projektowano wytyczenie nowej ulicy, zakazano sta-wiania w pobliżu miasta stodół, domy zaś miały być ceglane i kryte dachówką. Z braku odpowiednich środków finansowych odbudowa Reszla ciągnęła się niemal przez cały XIX w., co wiązało się również z kolejnym pożarem w 1841 r. (Janosz-Biskupowa 1961). Wiek XIX przyniósł również konieczność dalszej rozbudowy przedmieść, co ciekawe w kierunkach pokrywających się ze średniowieczną ekspansją zabu-dowy poza obręb murów, czyli na zachód, północ i wschód. Współczesna granica południowa miasta pokrywa się zatem ze średniowieczną granicą.  W 1895 r. włączono do miasta obszar samodzielnych gmin Wolnizny i ulicy Zamkowej, co bardzo ułatwiło zajęcie tych terenów pod zabudowę. W 1899 r. osuszono tzw. Wyższy Staw (Janosz-Biskupowa 1961). W czasie I wojny światowej zniszczeniu uległa wschodnia strona rynku na skutek pożaru. Odbudowa nastąpiła dopiero w latach 1925/1926. Z tego okresu pochodzi również nowe osiedle, zwane Młyńskim, zajmujące obszar na pół-nocny wschód od Starego Miasta w pobliżu dawnego cmentarza żydowskiego. W 1928 r. włączono do miasta majątek Hohenthal. Przy podziale majątku Leginy miasto otrzymało 315 mórg, z których 160 zalesiono. W latach 30. XX w. wzniesiono kolejne osiedle – Wilkenberg – położone w pobliżu miejskiego boiska sportowego. Należy zauważyć, iż o ile północno-wschodnie tereny miasta rozwijały się dość chaotycznie i cechuje je nieregularne rozplanowanie, o tyle część północno-zachodnia miasta wyróżnia się planową zabudową. W tej okolicy znajduje się dworzec kolejowy (połączenie doprowadzono do Reszla dopiero w 1905 r.) (Janosz-Biskupowa 1961). Walory turystyczne Reszla Należy zauważyć, iż ze średniowiecznej zabudowy miasta pozostało nie-wiele, w dużej mierze pochłonęły ją dwa następujące po sobie pożary z początku XIX w. Znaczną część domów odbudowanych w latach 1810–1820 zniszczyły pożary z lat 1841 i 1917. Obecna zabudowa miasta pochodzi głównie z wieku XIX i początku XX. Podkreślenia wymaga fakt, iż układ przestrzenny miasta (Starego i Nowego –  w obrębie murów obronnych) nie zmienił się od okresu lokacyjnego i tworzy typową szachownicę średniowieczną. Mimo znacznych zniszczeń tkanki miejskiej, Reszel zasługuje na miano zabytkowego ośrodka miejskiego. Posiada bowiem „zespół obiektów architektury i budownictwa, ciągów komunikacyjnych oraz elementów ukształtowania terenu i krajobrazu, który zachował charakterystyczne cechy historycznej kompozycji urbanistycznej tak w skali, wzajemnych proporcjach poszczególnych elementów, jak i w ukła-dzie brył (…)” (Przybyszewska-Gudelis, Grabiszewski 1986, s. 5).   Dorota Kaczyńska, Łukasz Musiaka   166 Tabela 1. Główne walory antropogeniczne Reszla   Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta...   167   Dorota Kaczyńska, Łukasz Musiaka   168 Źródło: opracowanie własne na podstawie: Janosz-Biskupowa 1961, Domańska 1968, Czubiel, Domagała 1969, Mojzych- -Rudowska 1969, www.reszel.pl, www.reszel.net, materiały promocyjne UMiG w Reszlu.   Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta...   169 W tabeli 1 dokonano zestawienia najważniejszych walorów turystycznych Reszla, które stanowią pozostałość lub rekonstrukcję fragmentów pierwotnej tkanki miejskiej.  W latach 80. XX w., średniowieczny układ urbanistyczny Reszla wpisano na listę miast zabytkowych ICOMOS4. Jego dziedzictwo architektoniczne i histo-ryczne oraz małomiejski charakter docenione zostały także przez międzynaro-dową organizację Cittaslow. Reszel, jako pierwsze polskie miasto, został przy-jęty do sieci miast Cittaslow w roku 20045.  Na osobny opis zasługuje zamek biskupów warmińskich w Reszlu. Zamek założony został na rzucie kwadratu, z niewielkim czworobocznym dziedzińcem pośrodku. Składa się z dwóch skrzydeł głównych, wschodniego i południowego, od zachodu i północy dziedziniec zamykają mury kurtynowe. W ścianie zachodniej znajduje się brama wjazdowa. Przebudowa przeprowadzona w latach 1505–1530 dostosowała umocnienia zamku do broni palnej. Wzniesiono do-datkowy mur obronny z bastejami od strony północnej i zachodniej. Umocnienia zamku połączono z umocnieniami miasta. W 1648 r. i 1704 r. zamek został dwukrotnie splądrowany przez wojska szwedzkie. W okresie od XVI w. do XVIII w. pełnił funkcje rezydencji biskupiej i pałacyku myśliwskiego. Po pierwszym rozbiorze Polski ulokowano w nim pruskie więzienie. Na początku XIX w. popadł w ruinę. W 1822 r. przekazano go gminie ewangelickiej, która przeprowadziła remont zamku. Prace budowlane w znacznym stopniu zatarły średniowieczny charakter budowli. Skrzydło południowe zamku przekształcono w zbór. Część pomieszczeń adaptowano na mieszkania. W 1929 r. na zamku powstało niewielkie muzeum regionalne (Domańska 1968). Po wojnie, w latach 50. przeprowadzono prace zabezpieczające, odgrzybienie i adaptację części pomieszczeń na potrzeby kulturalne. W latach 1958–1989 zamek był własnością Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego „Pojezierze” (Łaniec 1997). W 1990 r. właścicielem obiektu zostało Stowarzyszenie Kulturalne „Zamek”. Od 2001 r. Stowarzyszenie „Zamek” wydzierżawia trzy skrzydła zamku pod hotel i restau-rację. Pozostałą część budowli zajmuje Galeria Sztuki Współczesnej, która jest filią Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Zamek reszelski jest obecnie jedną  z najważniejszych atrakcji turystycznych miasta i regionu.                                                4 International Council on Monument and Sites, czyli Międzynarodowa Rada Ochro-ny Zabytków i Miejsc Historycznych (www.icomos-poland.org). 5 Międzynarodowe Stowarzyszenie Miast Cittaslow zostało założone we Włoszech  w 1999 r. Miasta cittaslow nie powinny liczyć więcej niż 50 tys. mieszkańców i zobo-wiązują  się do podejmowania wspólnych działań w zakresie poprawy jakości życia lokalnych społeczności. Wymagania odnoszą się m.in. do polityki środowiska, infra-struktury, poziomu lokalnej produkcji, rzemiosła, usług i bazy noclegowej. Dodatkowo, członkostwo oznacza ustawiczne zaangażowanie w  rozwijanie posiadanych zasobów (www.reszel.pl; www.cittaslow.pl). Dorota Kaczyńska, Łukasz Musiaka   170 Podsumowanie O atrakcyjności zabytkowych założeń urbanistycznych i poszczególnych zabytków architektury Reszla decydują: a) wartości estetyczne krajobrazu miej-skiego, b) wielonarodowa historia miasta (szczególnie atrakcyjna dla turystów nie-mieckich), c) autentyczność fragmentów zabudowy i założenia urbanistycz-nego Reszla, d) genetyczne związki architektury obronnej miasta z przyrodą, e) zadowalający stan techniczny zabytków (z wyjątkiem plebanii oraz spichlerzy), f) odpowiednie zagospodarowanie obiektów zabytkowych na cele publiczne, kulturalne, turystyczne, g) dostępność turystyczna. O atrakcyjności turystycznej decydują również czynniki zewnętrzne, jak: dostępność komunikacyjna, położenie w atrakcyjnym przyrodniczo i kulturowo regionie Warmii, sąsiedztwo centrum pielgrzymkowego w Świętej Lipce, czy pobliski zespół umocnień wojskowych z czasów II wojny światowej – tzw. Wilczy Szaniec w Gierłoży pod Kętrzynem. Dzięki odpowiednim działaniom konserwatorskim, skutecznemu pozyskiwaniu funduszy na renowację zabytko-wej tkanki miejskiej oraz odpowiedniej promocji posiadanych zasobów, Reszel ma szansę rozwijać turystykę krajoznawczą i kulturową. Bibliografia Czubiel L., Domagała T., 1969, Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Wyd. Pojezierze, Olsztyn. Domańska H., 1968, Zamek biskupów warmińskich w Reszlu, Rocznik Olsztyński, nr 8.  Janosz-Biskupowa I., 1961, Rozwój przestrzenny miasta Reszla, Komunikaty Warmiń-sko-Mazurskie, nr 2 (72).  Liszewski S., 2008, Miasto jako przedmiot badań geografii turyzmu w Polsce, Turyzm, 18 (1).  Łaniec J.D., 1997, Dzieje Reszla, lata 1945–1991, Top Kurier, Toruń.  Mojzych-Rudowska S., 1969, Reszel, [w:] Biskupiec, z dziejów miasta i powiatu, Wyd. Pojezierze, Olsztyn.  Przybyszewska-Gudelis R., Grabiszewski M., 1986, Funkcja turystyczna w zabytko-wych ośrodkach miejskich. Materiały pomocnicze do miejscowego planowania prze-strzennego, Instytut Turystyki, Warszawa.  Włodarczyk B., 2009, Przestrzeń turystyczna. Istota, koncepcje, determinanty rozwoju, Wyd. UŁ, Łódź.  Strony internetowe www.cittaslow.pl, dostępna 05.03.2010  www.icomos-poland.org, dostępna 05.03.2010  www.reszel.net, dostępna 05.03.2010  www.reszel.pl, dostępna 05.03.2010  www.stat.gov.pl, dostępna 05.03.2010   

Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta jako walor turystyczny. Przykład Reszla.

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/6659/1/Musiaka_Kaczy%c5%84ska%20Zabytkowe%20formy%20morfologiczne.pdf

Zabytkowe formy morfologiczne i układ przestrzenny małego miasta jako walor turystyczny. Przykład Reszla.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)