tekst wprowadzający do nr 279/2013 Folia Oeconomic

Guziejewska, Beata

Acta Universitatis Lodziensis Folia oeconomica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

WPROWADZENIENarastająca nierównowaga w systemach finansów publicznych w wielu kra-jach powoduje wzmożone dyskusje na temat koniecznych reform i adekwatnych: metod, narzędzi oraz czasu ich wprowadzenia. Jednocześnie wysokie deficyty bu-dżetowe i narastający dług publiczny skłaniają do rozważań nie tylko na temat ich ograniczenia, ale również poprawy efektywności, skuteczności i celowości dokonywanych wydatków publicznych. Konieczna debata w tym zakresie doty-czy zarówno poszczególnych szczebli władz publicznych, sposobów gromadze-nia środków publicznych, jednostek organizacyjnych, jak i pogranicza sektora publicznego i prywatnego. O specyfice finansów publicznych oraz ich roli w funkcjonowaniu instytu-cji państwa, społeczeństwa i gospodarki kraju świadczą pełnione przez nie funk-cje. Najważniejsze wydają się ekonomiczne funkcje finansów publicznych, choć w literaturze wymienia się również funkcje o charakterze politycznym1. Do tych ostatnich zaliczyć można funkcję ustrojową oraz demokratyczną. Natomiast do ekonomicznych funkcji finansów publicznych, podobnie jak i instytucji państwa, zalicza się funkcję alokacyjną, redystrybucyjną oraz stabilizacyjną. Rolę państwa w gospodarce określa się również jako rodzaj regulatora i promotora: efektywno-ści, sprawiedliwości oraz stabilności2. Wyodrębnienie funkcji o charakterze politycznym świadczy o tym, iż decy-zje podejmowane w obszarze finansów publicznych mają często podłoże właśnie polityczne, a nie ekonomiczne. Na gruncie naukowym trudno jest podejmować decyzje o strukturze wydatków społecznych, wysokości wydatków na bezpie-czeństwo publiczne lub armię. Najczęściej decyzje takie są faktycznie decyzja-mi politycznymi, ale na niższym szczeblu administracyjnymi. Zdecydowanie nie sprzyja to racjonalnemu wydatkowaniu publicznych środków pieniężnych. Pierwsza z funkcji politycznych, funkcja ustrojowa, wynika z tego, iż zakres sfery 1 W. Z i ó ł k o w s k a, Finanse publiczne. Teoria i zastosowanie, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2005, s. 66 i nast. 2 P. A. S a m u e l s o n, W. D. N o r d h a u s, Ekonomia, Wydawnictwo Naukowe PWN, War-szawa 1995, s. 89 i nast. 6 Wprowadzeniebudżetowej, stopień decentralizacji oraz uprawnienia poszczególnych organów i instytucji państwowych zwiane są ściśle z ustrojem danego kraju, przyjętą i re-alizowaną w nim doktryną polityczną. Funkcję drugą – demokratyczną – wią-zać można z dwoma aspektami. Pierwszy wynika z możliwości włączenia całego społeczeństwa w procesy gromadzenia i wydatkowania środków dotyczących wszystkich obywateli. Umożliwia to ich szerszą partycypację w życiu publicz-nym; w założeniu sprzyjać powinno podejmowaniu decyzji dotyczących wyboru przedstawicieli do parlamentu i organów samorządu lokalnego. Drugi aspekt wy-nika z tego, że stan finansów publicznych, wysokość podatków, struktura i wyso-kość wydatków, transferów, zasiłków dotyczy bezpośrednio wszystkich członków społeczności. Zainteresowanie sprawami dotyczącymi finansów publicznych po-winno być wiec naturalne, gdyż dotyczą one ogółu obywateli, i to zarówno z punk-tu widzenia ponoszenia ciężarów podatkowych, jak i z punktu widzenia licznych beneficjentów środków publicznych. Obecnie znaczenie tej funkcji umniejsza powszechna „konkurencja” o wyborcę i tzw. paradygmat przeciętnego wyborcy. Ekonomiczne funkcje finansów publicznych związane są w dużym stopniu z makrogospodarczymi decyzjami władz publicznych, ale dotyczą również poje-dynczych obywateli i grup społecznych. Między finansami publicznymi a gospo-darką zachodzi pewne sprzężenie zwrotne, ponieważ z jednej strony stan finansów publicznych zależy w głównej mierze od stanu gospodarki, z drugiej – decyzje podejmowane przez władze publiczne, np.: zakres fiskalizmu, efektywność i kie-runki wydatków publicznych, ulgi i zwolnienia podatkowe, subwencje itp., mają ogromny wpływ na warunki funkcjonowania podmiotów gospodarczych. Pierwsza z funkcji w tej grupie, funkcja alokacyjna, związana jest bezpośrednio z wydatkową stroną funduszy publicznych. Aktywność władz publicznych powo-duje, że część dóbr i usług w gospodarce jest alokowana pomiędzy sektor rynkowy i publiczny oraz w ich ramach, poza mechanizmem rynkowym. Związane jest to z tym, że państwo i władze samorządowe zarówno same bezpośrednio wytwarzają usługi, jak i dokonują na rynku zamówień publicznych. Miernikiem funkcji aloka-cyjnej jest udział wydatków publicznych w PKB oraz ich struktura. W analizach funkcji alokacyjnej często niesłusznie pomija się właśnie strukturę wydatków pu-blicznych oraz ich efektywność zarówno z punktu widzenia osiągania konkretnych celów społecznych, jak i np. wspierania konkurencyjności gospodarki. Państwo, aby kształtować podział czynników wytwórczych i wydatkować środki, musi je uprzednio zgromadzić. Związane jest to z funkcją redystrybucyjną i determinuje swego rodzaju nierozerwalność alokacyjnych i redystrybucyjnych działań władz publicznych. Funkcja redystrybucyjna polega na kolejnym, po ryn-kowym, podziale dochodów, tym razem na skutek decyzji politycznych. Odbywa się to z jednej strony przez nakładanie obciążeń podatkowych (chodzi głównie o progresywne podatki dochodowe), z drugiej przez dokonywanie ze zgroma-dzonych środków różnorodnych wypłat. Chodzi o wypłaty, które mają charakter 7Wprowadzenietzw. transferów, gdyż nie są zapłatą za dobra lub usługi i mają charakter nieekwi-walentnych świadczeń pieniężnych. Do typowych wypłat redystrybucyjnych zaliczamy: zasiłki społeczne, świadczenia rentowe, emerytury, dotacje. Stopę re-dystrybucji PKB przez władze publiczne mierzy się udziałem dochodów publicz-nych lub dochodów podatkowych w PKB. Konsekwencjom polityki redystrybucji jest zmniejszanie rozpiętości dochodowych, ale i większy fiskalizm. Polityka ta jest więc przedmiotem wielu sporów publicznych i kontrowersji zarówno z punk-tu widzenia sprawiedliwości społecznej, jak i efektywności ekonomicznej. Funkcja stabilizacyjna jest typową funkcją makroekonomiczną. Polega ona na wykorzystaniu dochodów i wydatków publicznych dla wspierania rozwoju gospodarki jako całości. W działaniach tych wyodrębnia się najczęściej trzy ob-szary: walkę z inflacją, przeciwdziałanie i łagodzenie skutków bezrobocia oraz przeciwdziałanie nierównowadze gospodarczej w stosunkach z zagranicą. Celem ingerencji państwa jest w tym wypadku przeciwdziałanie i łagodzenie skutków cyklu koniunkturalnego w gospodarce i wspieranie jej stabilnego, długookreso-wego wzrostu. W ramach funkcji stabilizacyjnej władze publicznie wykorzystują całe spektrum instrumentów i narzędzi finansowych zarówno fiskalnych (podatki, zasiłki, dotacje, subwencje), jak i monetarnych (stopy procentowe, podaż kredy-tów, emisje papierów dłużnych). W kontekście funkcji finansów publicznych oraz ich znaczenia gospodarcze-go i społecznego pojawia się wiele problemowych wątków. Skutki ostatniego, globalnego kryzysu finansowego oraz mijające w 2014 r. 10-lecie członkostwa Polski w Unii Europejskiej skłaniają również do pewnych podsumowań i dyskusji na temat zmieniających się wartości i paradygmatów. Rozważania przedstawione w niniejszym zeszycie naukowym, Problemy i wyzwania finansów publicznych u progu dekady członkostwa Polski w Unii Eu-ropejskiej, uporządkowano w trzech obszarach. Obszar pierwszy obejmuje zbiór artykułów poświęconych reformom systemu finansów publicznych oraz wybra-nym aspektom podnoszenia jego efektywności. Artykuły wiodące poświęcono potrzebie określenia priorytetów i uporządkowania kierunków zmian zarówno w reformowaniu finansów państwa, jak i samorządu terytorialnego. W ostatnim czasie bardzo dużo uwagi poświęca się problematyce długu publicznego i kosz-tom jego obsługi, partnerstwu publiczno-prywatnemu oraz wykorzystaniu środ-ków unijnych w zwiększaniu efektywności administracji publicznej. Niezwykle ważne i aktualne kwestie dotyczą publicznej kontroli wewnętrznej i jej znaczenia dla efektywniejszego zarządzania. Rozważania na ten temat również znalazły się w omawianej części. Drugi obszar rozważań poświęcono tematyce polityki podatkowej i prawa podatkowego. Zawarto w nim zagadnienia efektywności podatkowej przedsię-biorstw w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej oraz szczególnie aktualne i ważne w warunkach gospodarki globalnej problemy konkurencji podatkowej. 8 WprowadzenieDwóch autorów zajęło się prawnymi i prawno-finansowymi aspektami podatku od towarów i usług. W polityce podatkowej ważne miejsce mają kwestie społeczne. Jeden z artykułów poświecono czynnikom, które mają wpływ na dobroczynność i decyzje podatników podatku PIT. Przeprowadzono analizę liczby i struktury po-datników przekazujących 1% podatku na rzecz organizacji pożytku publicznego. W części trzeciej zawarto artykuły poświęcone bardziej zróżnicowanym za-gadnieniom. Znalazły się tu rozważania poświęcone problemom miejsca i zna-czenia skarbowych papierów wartościowych w polityce lokacyjnej banków, problemom wydatków na ochronę zdrowia w budżetach jednostek samorządu terytorialnego oraz problemowi wspierania małych i średnich przedsiębiorstw z funduszy unijnych. Beata Guziejewska

Wprowadzenie

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/5499/1/00-wst.pdf

Wprowadzenie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)