Różański, Mieczysław

Biuletyn Szadkowski

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

BIULETYN SZADKOWSKI  Tom 7                                   2007                 Ks. Mieczysław Ró a ski*    SZKOŁA W SZADKU W OKRESIE STAROPOLSKIM  W WIETLE WIZYTACJI KO CIELNYCH    Pocz tki istnienia szkoły w Szadku poł czone s  najprawdopodobniej czasowo z powstaniem w tym mie cie parafii, której erekcja nast piła w XII w. Niestety do naszych czasów nie zachował si  aden dokument, odnosz cy si  do powołania parafii, na podstawie którego mo na by okre li , czy przewidziano uposa enie z przeznaczeniem na potrzeby funkcjonowania szkoły parafialnej. Zaznaczy  nale y, e w okresie redniowiecza, aby powstała szkoła, musiała ona mie  podstawy materialne, niezb dne do jej zaistnienia. Niestety dla tego okresu brak zapisów traktuj cych wprost o istnieniu placówek szkolnych. Jako pewnik mo emy poda , e szkoły w tym czasie były placówkami istniej cymi przy parafiach, a cało  szkolnictwa znajdowała si  w r kach Ko cioła. Pa stwo nie zajmowało si  t  dziedzin  społeczn .  eby funkcjonowała szkoła, konieczne było spełnienie pewnych warunków, a mianowicie: powinny by  zabezpieczone materialne podstawy jej funkcjo-nowania (uposa enie szkoły), musiał by  nauczyciel i uczniowie1. Dopiero dotarcie do informacji potwierdzaj cych zaistnienie wszystkich wymienionych uwarunkowa  daje pewno , e instytucja ta istniała i funkcjonowała. Jednak e cz sto na podstawie zachowanych w materiałach archiwalnych fragmentary-cznych wzmianek trudno jest w sposób zdecydowany stwierdzi , czy szkoła istniała, czy te  nie. Problemem s  tutaj niejednoznaczne zapisy, które potwierdzaj  spełnienie tylko niektórych z wzmiankowanych uwarunkowa . Powodem takiego stanu rzeczy jest to, e w czasie wizytacji ko cielnych nie wizytowano szkół jako takich, tylko parafie, przy których one istniały – st d te  wizytator nie zawsze odnotowywał fakty dotycz ce szkół parafialnych. Zapisy wizytacyjne konstruowane były w oparciu o kwestionariusze, w których                                                  * Ks. Mieczysław Ró a ski, dr, jest zast pc  dyrektora Archiwum Archidiecezjalnego  w Łodzi. 1 M. Ró a ski, Szkoły parafialne w XVI–XVIII wieku w archidiakonacie uniejowskim, Łód  2003, s. 39.  Ks. Mieczysław Ró a ski 104zaznaczano, na co wizytator powinien zwróci  szczególn  uwag . Je li w kwe-stionariuszu nie znajdowało si  osobne pytanie dotycz ce szkoły, to wówczas mógł on pomin  j  w zapiskach lub zwróci  tylko uwag  na uposa enie szkoły, które było niejako przypisane do masy maj tkowej parafii. Mo emy z cał  pewno ci  powiedzie , e je li we wzmiance podany jest nauczyciel i ucznio-wie, to wskazuje na funkcjonowanie szkoły, nawet wówczas, gdy brakowało jej uposa enia.  Informacje o istnieniu szkoły w Szadku w okresie redniowiecza zachowały si  tylko w formie po redniej. O jej funkcjonowaniu wiadcz  nazwiska studentów pochodz cych z tego miasta, którzy zapisali si  na Akademi  Krakowsk . Oczywi cie przypomnie  nale y, e w tych czasach, aby rozpocz  studia, nale ało zna  łacin , a tego j zyka mogli si  nauczy  przyszli studenci  w szkole parafialnej lub kolegiackiej albo te  katedralnej. W pocz tkach XV w. w najbli szej okolicy nie znajdowała si  adna kolegiata. Najbli ej poło ona była kolegiata w Ł czycy – trudno jest jednak przypuszcza , aby przyszli studenci tam pobierali nauki, zwłaszcza e liczba studentów z Szadku w pierw-szych latach funkcjonowania Akademii nie była mała. Według bada  J. Dauera, który dokonał analizy Album Studiosorum Akademii Krakowskiej w latach 1400–1425 z Szadku pochodziło 5 studentów2. Natomiast w ostatnim wier -wieczu XV w., według bada  R. Wielgusa, było ich 163. Podobne zestawienie uczynił A. J. Parczewski, który w oparciu o Statuta nec non liber promotionum podaje imiona studentów Akademii4. Sam fakt istnienia w mie cie szkoły w tym czasie nie wzbudza adnych kontrowersji w ród badaczy5.                                                   2 J. Dauer, Rozmieszczenie geograficzne studentów Uniwersytetu Jagiello skiego w I wierci XV w., Lublin 1965, s. 20 (mps Bibl. KUL). 3 R. Wielgus, Pochodzenie studentów Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1475–1499, Lublin 1964, s. 36 (mps. Bibl. KUL).  4 A. J. Parczewski, Monografia Szadka, Warszawa 1870, s. 47–48, przyp. a; podaje imiona studentów i rok: Stanisław z Szadka (1412) – bakałarz in artibus, Stanisław (1422) – bakałarz in artibus, bakałarz filozofii, kanonik w. Floriana w Krakowie, profesor teologii, magister filozofii, dziekan fakultetu teologicznego, Marek (1432) – magister, Benedykt (1434), Piotr (1440), Paweł (1443) – proboszcz proszowski, spowiednik królewski, Wojcian (1485) – brat bernardy ski, Bartłomiej (1523), Jakub, syn Macieja (1563), Jan (1535), Maciej syn Wawrzy ca (1606), Sebastian syn Marcina (1571), Jakub syn Szymona (1598), Łukasz (1612). Bakałarzami nauk wyzwolonych byli: Gabriel (1533) – pisarz upny, Kasper (1599) – doktor teologii, Jan – magister filozofii, wikariusz gnie nie ski, dziekan wydziału filozofii, Jan syn Prokopa (1499) – magister filozofii, Marcin z Szadka – archidiakon wile ski, Jan z Szadka – bakałarz filozofii, magister, licencjusz, doktor (1424), profesor, dziekan fakultetu filozoficznego, kanonik katedralny krakowski, Jakub z Szadka – doktor prawa i teologii, kanonik kapituły krakowskiej, Mikołaj Prokopowicz syn Prokopa z Szadka – astrolog i kaznodzieja, bakalarz sztuk wyzwolonych (1508), doktor filozofii i teologii, kanonik kapituły krakowskiej, dziekan fakultetu filozoficznego, rektor Akademii.  5 R. Rosin wzmiankuje o istnieniu szkoły przed 1435 r. i pisze, e była ona poło ona obok ko cioła parafialnego; zob. R. Rosin, Miasto do 1572 r., [w:] J. miałkowski (red.), Szkice z dziejów Szkoła w Szadku w okresie staropolskim 105Dla pocz tków XVI w. zachowała si  wizytacja, dokonana na zlecenie prymasa Jana Łaskiego, która pokazuje jaki był stan beneficjalny w archidiecezji gnie nie skiej. Zawarte s  tam m. in. informacje o szkołach parafialnych. Analizy tych zapisów dokonał E. Wi niowski, który ustalił sie  szkół parafial-nych w archidiecezji6. Zapis w Liber Beneficiorum, opisuj cy szkoł  w Szadku, wygl da nast puj co: servat duos vicarios et ministrum scholae, quos salariat de mensa sua plebani. I dalej: domunculis pro vicariis et schola7. Z przytoczonych zapisów wynika, e w opisywanym czasie w parafii pracowało, oprócz proboszcza, dwóch wikariuszy i nauczyciel, nazwany ministrem szkoły. Wszyscy oni byli wynagradzani z funduszy parafialnych. Natomiast budynek szkoły stał w pobli u ko cioła z przeciwległej strony plebani. Tam te  znajdo-wała si  ziemia, b d ca uposa eniem szkoły, a sam budynek był przeznaczony dla wikariuszy i na potrzeby szkoły.  Dla XVII i XVIII w. posiadamy ju  szczegółowe dokumenty z wizytacji parafii szadkowskiej, przeprowadzanych na zlecenie arcybiskupów gnie nie -skich. Pierwsz  z nich jest wizytacja z lat 1635–1636. Dokonał jej archidiakon uniejowski ks. Łukasz Wilkostowski8 na zlecenie arcybiskupa Jana W yka9.  W swoim opisie skupił si  na przekazaniu danych, dotycz cych uposa enia szkoły. Szkoła w Szadku posiadała ziemi  i budynek (domunculis), w którym mieszkał nauczyciel. Podobne uposa enie posiadali wikariusze, mansjonarze  i zakrysianin10. Takie uposa enie szkoły nie było czym  niezwykłym – podobne uposa enie posiadała wówczas wi kszo  szkół, istniej cych na tym terenie11. Wizytator opisywał tylko uposa enie, wynikaj ce wprost z fundacji ko cioła. Nie zaznaczył w opisie szkoły fundacji, która na jej rzecz poczyniona została kilka lat wcze niej. W 1631 r. ona sławetnego Domadeja, czyli jednego z mie-szczan szadkowskich, zapisała na rzecz szkoły plac, przy ul. Wilamowskiej,  z którego dochód był przeznaczony na opłacanie nauczyciela Bartłomieja, a po jego mierci corocznie czynsz z placu w wysoko ci 18 groszy miał by                                                                                                                          sieradzkiego, Łód  1977, s. 86; M. Wisi ska, Kultura i o wiata do ko ca XVIII w., [w:]  J. miałkowski (red.), Szkice z dziejów sieradzkiego, Łód  1977, s. 167.  6 E. Wi niowski, Sie  szkół parafialnych w Wielkopolsce i Małopolsce w pocz tkach XVI w., „Roczniki Humanistyczne” 1967, t. 5, z. 2, s. 85–127. W analizie oparł si  on nie tylko na wzmiankach o funkcjonowaniu szkoły, ale tak e na informacjach o jej uposa eniu i pracowników. W wyniku prac nad ródłem doszedł do wniosku, e u ywane okre lenia – minister, minister ecclesiae, minister scholae i rector scholae, s  ze sob  to same i były ówczesnymi synonimami na okre lenie nauczyciela.  7 J. Łaski, Liber Beneficiorum, t. 1, Gniezno 1880, s. 440.  8 Ks. Łukasz Wilkostowski h. Pomian, kanonik gnie nie ski, archidiakon uniejowski, proboszcz parafii i dziekan w Koninie. Zmarł w 1639 r.; zob. J. Korytkowski, Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnie nie skiej od roku 1000 a  do dni naszych, t. 4, Gniezno 1883, s. 298.  9 ADWŁ, AAG Wiz. 5, s. 1. 10 ADWŁ, AAG Wiz. 5, s. 161.  11 M. Ró a ski, Szkolnictwo..., s. 109–110.  Ks. Mieczysław Ró a ski 106przeznaczony dla najpilniejszego ucznia. Jak zaznacza J. A. Parczewski, funda-cja istniała jeszcze w 1657 r., lecz brak o niej wzmianek w XVIII w.12  W tym czasie szkoła szadkowska musiała by  na dobrym poziomie, gdy  pochodz cy z niedalekiego Dru bina biskup krakowski Jan Zadzik nadał rajcom miejskim z Szadku przywilej, datowany na 5 stycznia 1640 r., który dawał pra-wo prezentowania jednego młodzie ca w wieku od 17 do 22 lat, pochodz cego  z tego miasta, do Akademii Krakowskiej, który to młodzian miał zamieszka   w bursie jerozolimskiej. Je liby brak było takiego, wówczas mógł to by  kto   z powiatu szadkowskiego. Fundacja ta istniała a  do 1792 r.13 Kolejna wizytacja parafii przeprowadzona została po wielkim po arze miasta  (1653 r.)14 w 1683 r. przez ksi dza Andrzeja Pruskiego15. Uczynił to na zlecenie arcybiskupa gnie nie skiego Jana Stefana Wy gi. Opisał (podobnie jak poprzedni wizytator) uposa enie szkoły, a tak e zaznaczył, e nauczycielem (rector scholae) jest zawsze ksi dz, który otrzymuje wynagrodzenie z parafii  w wysoko ci 35 florenów i 6 groszy16.  Nast pn  informacj , zawart  w wizytacjach ko cielnych, dotycz c  parafii szadkowskiej, mamy dopiero z 1729 r. Wcze niejszy wizytator archidiakonatu uniejowskiego ks. Aleksander Proszewski, który przeprowadzał wizytacj   w latach 1711–1712, nie zwizytował parafii w Szadku. Wizytacja odbyła si   24 stycznia 1729 r., a dokonał jej ks. Maciej Chełmicki17. Zapis przez niego dokonany, dotycz cy szkoły parafialnej, budzi sporo w tpliwo ci. Zaznacza bowiem, e szkoły nie ma i brakuje tak e przeznaczonego na ni  budynku. Dalej natomiast pisze, e młodzie  miejsk  naucza organista, który pobiera pensj   w parafii18. Co w konsekwencji oznaczałoby, e szkoła istniała w tym czasie, cho  mo e zaprzepaszczone zostało jej uposa enie albo, co jest bardziej prawdo-podobne, to uposa enie weszło w skład uposa enia organisty parafialnego. Ten problem jest cz stym dylematem dla badaczy dziejów o wiaty w XVIII w.                                                   12 J. A. Parczewski, Monografia...., s. 76.  13 Bibl. Czartoryskich, r k. 3304, k. 62, 129v; J. A. Parczewski, Monografia..., s. 38–39;  M. Wisi ska, Kultura..., s. 184.  14 Po ar ten, który wybuchł 5 lipca, zniszczył 168 domów. W jego trakcie spłon ło 8 domów mansjorskich i probostwo ko cioła szpitalnego w. Ducha. Z tej po ogi ocalała szkoła i murowany ko ciół. Z dokonanego opisu, najprawdopodobniej przez pisarza miejskiego Sempkowicza dowiadujemy si , e szkoła znajdowała si  blisko murów; A. J. Parczewski, Monografia..., s. 55. 15 Ks. Andrzej Pruski był kanonikiem kapituły kolegiackiej w Uniejowie; ADWŁ, AAG  Wiz. 8, s. 1 16 ADWł, AAG Wiz. 8, s. 80, 83.  17 Ks. Maciej Chełmicki był kantorem kapituły katedralnej pozna skiej, dziekanem kapituły kolegiackiej kaliskiej i prepozytem parafii Ko min; ADWł, AAG Wiz. 13; S. Librowski, Repertorium Akt Wizytacji Kanonicznych dawnej Archidiecezji Gnie nie skiej, „Archiwa Biblioteki i Muzea Ko cielne” 1974, t. 28, s. 176.  18 ADWł, AAG Wiz.13, s.117.  Szkoła w Szadku w okresie staropolskim 107W tym czasie nast powały zmiany w organizacji pracy parafialnej i cz sto brakuje ju  w parafiach nauczycieli, a rol  t  przejmuj  wła nie organi ci.  Informacje o szkole szadkowskiej, jakie pozostawił kolejny wizytator  ks. Michał Rafał Jarnowski, dziekan tego  dekanatu19, w przeprowadzonej  w 1759 r. wizytacji dzieka skiej, ograniczyły si  do podania, i  ówczesny prebendarz w. Ró a ca ks. Józef Ołacki był wcze niej nauczycielem i profe-sorem szkoły, a wi cenia kapła skie otrzymał 19 stycznia 1719 r.20 Zdecydowanie wi cej informacji przekazał ks. Franciszek Ksawery Grochowalski21, wizytuj cy parafi  (wizytacja generalna) w 1761 r. Cho  pro-blematyka szkolna nie była w centrum jego zainteresowania, a nawet nie znaj-dowała si  w ród pyta  wizytacyjnych, jednak pozostawił on szczegółowe informacje na ten temat. W mie cie był budynek zajmowany przez szkoł  i jej rektora22. Natomiast nauczyciela, który uczyłby młodzie  miejsk , nie było  w czasie wizytacji. Zapis wizytatora Ractor schola nullus ad praesens nie jest jednak jednoznaczny, nie wiadomo bowiem, czy chodziło mu o to, e w czasie wizytacji nie było nauczyciela, czy te , e nie było go w ogóle23. Niewiele wi cej wiatła rzuca na ten problem dekret reformacyjny, czyli wskazania powizytacyjne, które miejscowy proboszcz powinien wypełni  po wizytacji.  W cz ci dekretu, dotycz cej szkoły, wizytator skupił si  na zadaniach, jakie stoj  przed szkoł  i udziale młodzie y w nabo e stwach24, a nic nie wspomniał o tym, e konieczne jest zatrudnienie nauczyciela, który by t  młodzie  uczył. Brak takiej wzmianki sugerowałaby, e nauczyciela lub osoby nauczaj cej nie było tylko w trakcie wizytacji.  Przedostania wizytacja dekanatu szadkowskiego w okresie przedrozbioro-wym dokonana została przez tego  samego wizytatora w roku 1779. Formularz wizytacyjny, zastosowany w tej wizytacji, był znacznie obszerniejszy i zawierał szczegółowe pytania dotycz ce szkoły przy parafii. Oczywi cie nale y pami ta , e jest to ju  czas, kiedy pa stwo bardziej interesowało si  sprawami szkolnictwa, a od 1773 r. funkcjonowała Komisja Edukacji Narodowej. Opisuj c szkoł  w Szadku, wizytator zapisał: Szkoły parafialnej adnej nie masz. Jednak organista przy ko ciele farnym mieszkaj cy Jan Zawadzki dzieci miejskie uczy czyta  i pisa  według mo no ci [...]. Na to uczenie adnej nie masz fundacji wytr ciwszy to co tam mieszczanie, przecie  których dzieci uczy, mog  co cicho                                                  19 Ks. Michał Rafał Jarnowski, proboszcz parafii Rusiec, dziekan kolegiaty łaskiej i dziekan szadkowski, ADWł, AAG Wiz. 41, s. 1. 20 ADWŁ, AAG Wiz. 41, s. 35. 21 Ks. Franciszek Ksawery Grochowalski, doktor obojga praw, kanonik kapituł włocławskiej, chełmskiej, archidiakon uniejowski, proboszcz parafii w Czarnocinie, w dekanacie tuszy skim; ADWł, AAG Wiz. 59, s. 1. 22 ADWł, AAG Wiz. 59, s. 528. 23 ADWł, AAG Wiz. 59, s. 533. 24 ADWł, AAG Wiz. 59, s. 546. Ks. Mieczysław Ró a ski 108da  albo czasem na obiad zaprosi 25. Cho  wizytator stwierdza, e brak szkoły, to z podanej wiadomo ci wynika, e brakuje tylko jej uposa enia. Nie wiadomo, co si  z nim stało, tym bardziej e, jak mo na zauwa y , dom, w którym funkcjonowała szkoła, istniał jeszcze w 1761 r. Najprawdopodobniej jest to ten sam dom, w którym w czasie tej wizytacji mieszkał organista. Znajdował si  przy cmentarzu na północ26. Był on stary o jednej izbie, komórce i sieni27.  Z uwagi na staro  tego budynku przypuszcza  mo na, e to jest ten sam dom, który był wzmiankowany w czasie wcze niejszych wizytacji, tym bardziej e wcze niejsze zapisy umiejscawiały budynek szkolny mniej wi cej w tym samym miejscu. Pozostaje otwarte pytanie, co stało si  z uposa eniem szkoły? I tutaj mog  rodzi  si  ró ne odpowiedzi. Albo zostało zaprzepaszczone, albo te  zostało przej te na fundusz organisty. Poniewa  takie przypadki nie były odosobnione, mo na przypuszcza , e podobna sytuacja miała miejsce tak e  w Szadku. Za takim rozumowaniem przemawia te  fakt uczenia dzieci przez organist . Ten sposób my lenia potwierdza ostania wizytacja dekanatu, przeprowadzona w 1788 r. przez ks. Michała Drzewieckiego28. Potwierdza on, e w Szadku młodzie  pobiera nauk , a uczy ich organista. Mieszka on w domu koło cmentarza, a na szkoł  nie ma osobnego funduszu29.  Wszystkie podane wy ej wzmianki, dotycz ce szkoły w Szadku w okresie staropolskim, pozostawione przez wizytatorów pokazuj , e trudno jest opisa   w sposób kompleksowy funkcjonowanie szkoły i jej uposa enie. Nie zmienia to faktu, e nawet na podstawie dost pnych sk pych informacji mo na stwierdzi , e szkoła taka działała w mie cie i to prawie przez cały okres staropolski. Niestety nie mo na nic powiedzie  o wygl dzie budynku szkolnego, czy był on drewniany, czy murowany, jaki był jego układ przestrzenny. Wiele wskazuje na to, e w XVIII w. nauka odbywała si  w budynku, w którym mieszkał nauczyciel czy organista. Nie ma adnych informacji o pomocach dydakty-cznych, z których korzystali uczniowie. Brak te  informacji odno nie do tak wa nych rzeczy, jak realizowany program nauczania. Na podstawie literatury dotycz cej szkolnictwa w tych czasach mo emy okre li  przedmioty, które nauczano w szkołach parafialnych, a wi c łaciny, czytania, pisania, rachunków, piewu i sposobu obliczania kalendarza (cosjunus) – jednak realizacja programu zale ała od zdolno ci samego nauczyciela. Tak e informacje o nauczycielach s  niezmiernie skromne. Oprócz znanego z imienia i nazwiska jednego nauczyciela – organisty, i jednego ucz cego ksi dza nic wi cej nie mo na powiedzie  na ten                                                  25 ADWł, AAG Wiz. 72, s. 158. 26 ADWł, AAG Wiz. 72, s. 167. 27 ADWł, AAG Wiz. 72, s. 167. 28 Ks. Michał Drzewiecki, proboszcz parafii Krzepczów, dziekan szadkowski; ADWł, AAG Wiz. 81, s. 271, 273.  29 ADWł, AAG, Wiz. 81, s. 193.  Szkoła w Szadku w okresie staropolskim 109temat. Podobna sytuacja dotyczy samych uczniów. Zapisy w sposób ogólny okre laj  ich jako młodzie  miejsk , ale nie znajdujemy ju  odpowiedzi na pytania dotycz ce liczby uczniów, ich płci czy wieku. Pomimo tych wszystkich braków najistotniejszy wydaje si  jednak sam fakt istnienia szkoły w Szadku co najmniej od ko ca XIV w.  Bibliografia Dauer J., Rozmieszczenie geograficzne studentów Uniwersytetu Jagiello skiego  w I wierci XV w., Lublin 1965 (mps Bibl. KUL). Korytkowski J., Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnie nie skiej od roku 1000 a  do dni naszych, t. 4, Gniezno 1883. Librowski S., Repertorium Akt Wizytacji Kanonicznych dawnej Archidiecezji Gnie nie skiej, ,,Archiwa Biblioteki i Muzea Ko cielne” 1974, t. 28. Łaski J., Liber Beneficiorum, t. 1, Gniezno 1880. Parczewski A. J., Monografia Szadku, Warszawa 1870. Rosin R., Miasto do 1572 r., [w:] miałkowski J. (red), Szkice z dziejów sieradzkiego, Łód  1977. Ró a ski M., Szkoły parafialne w XVI–XVIII wieku w archidiakonacie uniejowskim, Łód  2003. Wielgus R., Pochodzenie studentów Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1475–1499, Lublin 1964 (mps Bibl. KUL). Wisi ska M., Kultura i o wiata do ko ca XVIII w., [w:] miałkowski J. (red.), Szkice  z dziejów sieradzkiego, Łód  1977. Wi niowski E., Sie  szkół parafialnych w Wielkopolsce i Małopolsce w pocz tkach  XVI w., „Roczniki Humanistyczne” 1967, t. 15, z. 2, s. 85–127.  

Szkoła w Szadku w okresie staropolskim w świetle wizytacji kościelnych

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/3156/1/ks.M.Rozanski.pdf

Szkoła w Szadku w okresie staropolskim w świetle wizytacji kościelnych

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)