Kowaleski, Jerzy T.

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Część VI Starzenie się ludności. Polska-EuropaProf. dr hab. Jerzy T. Kowaleski Uniwersytet ŁódzkiKwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia się ludności1. Granica wieku, za którą zaczyna się starośćRozwinięciem tak sformułowanego wątku lub zagadnienia może być odpowiedź na pytania: po pierwsze, czy jest wyraźna granica wieku oddzielająca populację określaną umownie jako ludność dorosła od starszej grupy ludności, po drugie, czy jest to granica wyznaczana przez linię, czy też jest rozumiana jako określona przestrzeń czasowa w cyklu życia jednostek lub I grup ludzkich i, po trzecie, czy granica ta, jeśli uznamy, że istnieje, jest stała czy też zmienna w czasie kalendarzowym?Mając świadomość, że współcześnie dla celów analiz porównawczych za początek starości w rozumieniu demograficznym przyjmuje się wiek 65 lat (rzadziej 60 lat) dla płci obojga, w przypadku grupowania ludności wedhig kryterium ekonomicznego będzie to 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn, w rozwinięciu rozpatrywanego wątku chciałbym podać i skomentować kilka przykładów dotyczących dolnej granicy wieku dla starszego odłamu ludności. W polskim pi­śmiennictwie najszerzej kwestią tą  zajmował się prof. Edward Rosset, który już 43 lata temu zastanawiał się: „Czy nie należałoby przyjąć dwojakiego pojęcia starości, mianowicie starości w rozumieniu biologicznym oraz starości w znaczeniu ekonomicznym? Każda z nich miałaby inny umowny początek: pierwsza z ukończeniem 60 lat, druga -  z ukończeniem 65 la f \  Cyto­wany autor nie różnicując dolnej granicy wieku poprodukcyjnego wedhig płci odwołuje się — dla wzmocnienia swojej hipotezy —  do innych autorytetów w zakresie demografii i gerontolo- gii, którzy wyrażali opinię, iż wycofywanie się z pracy zawodowej nie następuje wraz z nasta­niem starości, ale w czasie jej trwania, czyli chronologicznie później.1 Pozostając jeszcze przy treści przywołanego studium E. Rosseta warto przypomnieć, iż znajdujemy w nim gruntowny przegląd opinii, od czasów najdawniejszych, dotyczących podziału życia ludzkiego na poszcze­gólne fazy, w tym fazę starości. Okazuje się, iż przez stulecia, a nawet tysiąclecia poglądy na początek starości (co do wieku, w którym się ona rozpoczyna) nie ulegały radykalnym zmia-noi t czi i  ni łe P<stgnVscI1 E. Rosset: Proces starzenia się ludności. PWG, W arszawa 1959.306Jerzy T. Kowaleski Kwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia..nom. Zgłaszane w tym względzie propozycje mieściły się na ogół w przedziale 60-70 lat i były podawane jako wartości punktowe bądź przedziałowe. Charakterystyczne, że faza wkra­czania w okres starości demograficznej artykułowana przez przedstawicieli nauk medycznych ¡pokrewnych (antropologów, fizjologów, geriatrów i gerontologów) stanowiła na ogół kilkulet­ni okres w cyklu życia jednostki (Hipokrates, 56-63 lata). Przedstawiciele nauk ścisłych, spo­łecznych oraz ekonomicznych (np. Pitagoras, G. Sundbarg) opowiadali się na ogół za ostrym podziałem, przyjmując tylko jeden rok życia jako dolną granicę starości.Sytuacja taka (co do deklarowanej granicy wieku) utrzymywała się również w końcu XX stulecia oraz na przełomie wieków. Specjalista w zakresie anatomii Leonard Hayflick autor głośnej pracy —  „Jak i dlaczego starzejemy się”, stwierdza wręcz że starzenie się nie jest rów­noznaczne z przekroczeniem określonego wieku.2 Autor ten wprowadza za innymi pojęcie wieku biologicznego i chronologicznego (liczonego w latach). Stwierdzając, że biologiczne starzenie się jest funkcją osiągnięcia określonego wieku w przeżytych latach, powstrzymuje się od podania nawet przedziałowego okresu wkraczania w starość. Jako okres starości traktuje on przedział czasowy w życiu ludzkim, w którym występują i nasilają się biologiczne zdarzenia1 przemiany wskazujące na starzenie się ustroju (organizmu) ludzkiego —  np. osłabienie sprawności psychomotorycznych —  nie jako wynik przebytej choroby ale w rezultacie upływu lat, zmniejszenie możliwości adaptacyjnych3, innych zmian fizjologicznych zmniejszających zdolność do wykonywania określonych czynności, w tym np. kontynuowania pracy zawodowej z wcześniej osiąganą sprawnością.Tak więc przyjęta w statystyce ludności granica wieku, za którą rozpoczyna się starość, może być traktowana (bez względu na to czy będzie to 60 czy 65 lat) jako swoisty kompromis i ułatwienie w prowadzeniu analiz porównawczych. „Jest oczywiste, że starość ulega systema­tycznemu przesuwaniu w czasie (dawniej 60-letni mężczyzna był starcem, ludzie pragną jak  najdłużej zachować młodość, nie chcą też żyć pasywnie) —  pisze prof. B. Synak w jednym ze swoich opracowań dotyczących społeczno-demograficznych następstw procesu starzenia się2 L. Hayflick: How and Why We Age, Ballantine Books. New York 1996.3 Pisali na ten tem at także: Bohdan Dudek i Dorota Pabich-Zrobek w artykule: Zmiany w sprawności funkcji psycho­logicznych spowodowane starzeniem się a niezawodność starszych pracowników. (vt\) J. T. Kowaleski, P. Szukal- ski(red.): Proces starzenia się ludności -  potrzeby i wyzwania., „Biblioteka”, Łódź 2002, s. 159 i dalsze. Zobacz też S. Wierzchoslawski: Demograficzne aspekty procesu starzenia się ludności Polski. " Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”, N r 61 (1, 1999); J. T. Kowaleski: Starzenie się ludności P o lsk i— stan aktualny i przyszłość (w:) Sytu­acja zdrowotna osób w starszym wieku w Polsce. Aspekt medyczny i społeczno-demograficzny, t. II, J. T. Kowaleski (red.), Instytut Medycyny Pracy, Łódź 2000.307Część VI Starzenie się ludności. Polska-Europapopulacji ludzkich4. Kilka wierszy dalej w tym samym opracowaniu autor stwierdza: „IPw-B runkach szybkiego tempa życia (...) w pogoni za nieraz bardzo wcześnie -  i niekonieczniejaktW zjawisko negatywne sukcesami, mimo wydłużania się życia biologicznego starość ¿wyc/wsiwM lecz na p r z y c h o d z iPrzytoczone stwierdzenia dowodzą, iż nie jest łatwo przesądzić o tym. czy I  próg starości demograficznej (ze względu na wiek) ulega przesunięciu w górę. Dowiedzione ■  jest natomiast w licznych badaniach, iż niektóre zachowania określane jako zdrowotne ■  (np. aktywny tryb życia, czynny wypoczynek, dieta) podjęte nawet w wieku powyżej dolną I  granicy starości nie przywracając młodości spowalniają proces biologicznego starzenia się*. I  Fakt ten, podobnie jak przemiany obserwowane w ubiegłym stuleciu, dotyczące wydłużania się 1  przeciętnego dalszego trwania życia (wartość e0 w ciągu 100 lat wzrosła w skali świata niemal ■ dwukrotnie czyli relatywnie więcej niż w ciągu poprzednich 1000 lat), można uznać jako prze-1 słanki przemawiające za korektą w górę rozpatrywanej tu granicy. Podstawą dla takiej korekty I nie powinny być natomiast opinie i poglądy występujące w literaturze pięknej i cytowane nie-1 kiedy przez demografów i socjologów. Zjawisko zmniejszania się znaczenia wieku kalenda- I rzowego w opiniach badaczy problemu, może wystąpić również w rezultacie wytwarzania! sprzyjającego klimatu społecznego dla starszego pokolenia, co określane jest przez gerontolo- ' gów jako „waloryzacja ludzi starych”6. Dotychczas prowadzone rozważania dotyczące granicy | wieku za którą zaczyna się starość dowodzą, że podział subpopulacji ludzi starszych na mniej- j sze segmenty np. według kryterium osiągniętego wieku zawiera także pewną dozę umowności. Uwaga powyższa odnosi się m.in. do wyodrębniania w grupie wieku 65 lat i więcej tzw. sędzi- ] wych starców, tzn. osób które przekroczyły 80-ty rok życia.2. W ybrane mierniki wykorzystywane w analizie procesów starzenia się ludnościPostęp procesu starzenia się ludności obserwowany w każdej skali, szczególnie w drugiej połowie ubiegłego wieku, i spodziewany, a właściwie przesądzony z rosnącym natężeniem, w pierwszych dekadach bieżącego stulecia stanowił, oprócz innych następstw, wyzwanie do poszukiwania precyzyjnych metod pomiaru i oceny zjawiska. Obok tradycyjnych mierników4 B. Synak: Pozycja społeczna ludzi starych w warunkach zmian ustrojowych i cywilizacyjno-ustrojowych (w:) Lu­dzie starzy w warunkach transformacji ustrojowej, B. Synak(red.). Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2000, s. 10.5 S. N. Austad: Why W eAge. J. Wiley and Sons, Inc., N ew  York 1997 s. 202.6 Zob. B. Synak: Pozycja społeczna ludzi starych, ed. cit., s. 11.308Jerzy T. Kowaleski Kwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia...określanych współczynnikami starości demograficznej ¿60  +¿ 6 5 +  . ¿80 + łub indeksamiL ogółem ’ ¿65-starości [ y skonstruowano szereg wskaźników przydatnych do prowadzenia analiz po­równawczych zaawansowania procesu starzenia się społeczeństw, a także niektórych kon­sekwencji tego zjawiska7. Wymienię tu takie mierniki jak:— odsetek osób w starszym wieku aktualnie pozostających w związku małżeńskim liczony oddzielnie dla kobiet i mężczyzn,— nie nowy, ale posiadający dużą wartość poznawczą i praktyczną —  zwłaszcza jeśli obser­wowany jest w dłuższym okresie — współczynnik aktywności zawodowej osób w starszym wieku,— potencjalny współczynnik wsparcia liczony jako ¿ 1 5 -6 4  ¿65 +miernik ten jest odwrotnościąwspółczynnika obciążenia demograficznego,— inny miernik określany także współczynnikiem wsparcia (parent support ratio) interpreto­wany może być jako w gruncie rzeczy obciążenie grupy wieku 50-64 lata rocznikami 85 lati więcej.8Kategorią lub wielkością ułatwiającą dokonywanie porównawczych ocen ekonomicznych konsekwencji starzenia się ludności jest ustawowy wieki emerytalny na ogól różniący się we­dług pici. W tablicy 1 przedstawiam poziom większości wymienionych wcześniej kategorii i wskaźników dla Polski i Włoch oszacowanych dla roku 2000 i 2025 przez Population Division UN. Widać, że w stosunku do Włoch, które już teraz są krajem zaawansowanej starości demo­graficznej, a w perspektywie 20-23 lat należeć będą do najstarszych społeczeństw w Europie, przytoczone tu  wskaźniki dla Polski kształtują się na umiarkowanym poziomie9. Z przytoczo­nych wielkości wątpliwości mogą budzić przewidywane różnice w poziomie aktywności zawo­dowej osób starszych. Dla Polski w roku 2025 współczynnik ten został oszacowany na pozio-7 Tradycyjnie używanym miernikiem zaawansowania starości demograficznej jes t współczynnik obciążenia demo­graficznego (liczony według kryterium biologicznego lub ekonomicznego) —  the o ld age dependency ratio. Pomocna w ocenie zjawiska jes t też mediana wieku choć nie jest to miara starości. Dodajmy, że w niektórych publikacjach w języku angielskim współczynniki obciążenia demograficznego chyba niesłusznie interpretowane są jako współczyn­niki wsparcia (zob. Preparing fo r  an Aging World, National Academy Press, W ashington D.C. 2001, s. 40.8 Wszystkie te współczynniki omawia W ydawnictwo Population Division UN pt. World Population Ageing 1950- 2050, s. 41-42.9 Inne wartości współczynników aktywności zawodowej, a  właściwie wskaźników zatrudnienia, w porównaniu do zamieszczonych w tabeli, podają dla Polski M. Halicka i J. Malicki w opracowaniu: Integracja społeczna i aktywność zawodowa ludzi starych (w:) Polska starość, B. Synak (red.), Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2002, s. 175.309Część VI Starzenie się ludności. Polska-Europamie, w przypadku mężczyzn, czterokrotnie wyższym niż we Włoszech. U kobiet może być jeszcze większa (8-krotna).Tabela 1. Wybrane wskaźniki charakteryzujące zaawansowanie starości demograficznej w Polsce i we Włoszech w latach 2000 i 2025Nazwa miernikaPoziom miernikaPolska Wiochy2000 2025: 2000 2025% osób w wieku lat 65+ 12,1 20,2 18,1 25,7 ;%  osób w wieku 80+ 2,0 3,7 3,9 7,5 iindeks starzenia się 86,5 179,6 168,5 311,0mediana wieku 35,2 43,6 40,2 50,7współczynnik obciążenia ludźmi• 1.60+ starym  L15_5917,7 31,1 26,7 40,6odsetek dożywających—  65 lat 77,6 85,3 86,9 89,5—  w wieku 80 lat 41,2 51,9 55,7 61,9współczynniki aktywności zawodowej—  M65+ 27,9 24,1 8,0 6,6—  K65+ 17,2 15,3 2,1 1,8odsetek pozostających w związkach małżeń­skich—  M60+ 74 — 81 -—  K60+ 46 — 47 —potencjalny współczynnik wsparcia 5,7 3,2 3,7 2,5Źródło: World Population Ageing 1950-2050, UN, N. York 2002.-1r ó ż n i c a  ta310Jerzy T. Kowaleski Kwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia..Przegląd mierników przydatnych do oceny stopnia zaawansowania starości demograficznej można uzupełnić wielkościami stosowanymi w opisie sytuacji i kondycji zdrowotnej starszego odłamu ludności. Możliwość takiej oceny pojawiła się po przeprowadzonym przez GUS w 1996 roku badaniu nad stanem zdrowia ludności, który był deklarowany przez respondentów w formie samooceny (5 wariantów). Osoby w wieku 65 lat i więcej w połowie przypadków oceniały swoje zdrowie jako złe lub bardzo złe. W całej populacji —  bez względu na wiek — odsetek ten wynosił 21,8%. To samo badanie pozwoliło także ocenić częstość występowania niepełnosprawności w powiązaniu z wiekiem. Wynikało z niego, że wspomniana częstość w wieku 60 lat i więcej sięgała 400 przypadków na 1000 badanych osób. Skokowy przyrost niepełnosprawnych wystąpił już w grupie wieku 50-59 lat (do 333, w porównaniu do 154 przy­padków w grupie wieku 40-49 lat). Pośrednim świadectwem występowania niepełnosprawności u osób starszych związanych z rolnictwem może być odsetek rencistów z tytułu niezdolności do pracy wśród zamieszkujących w gospodarstwach domowych powiązanych z gospodarstwem rolnym. W świetle wyników Powszechnego Spisu Rolnego z 1996 roku najwyższa proporcja takich osób (33 na 100) występowała w grupie wieku 50-59 lat. Wyraźny przyrost proporcji rencistów w grupie pięćdziesięciolatków i potem jej ubytek może być traktowany jako „uciecz­ka” ludności rolniczej w status rencisty przed wiekiem upoważniającym do otrzymania emery­tury, ale zapewne jest też świadectwem złej kondycji zdrowotnej rolników z niemobilnej grupy wieku produkcyjnego.Przedstawiona lista nie jest kompletnym zestawem mierników przydatnych do badania i oceny starzenia się ludności i społeczno-ekonomicznej oraz demograficznej sytuacji tej popu­lacji. Interesującą propozycję w tym względzie przedstawiła Barbara Szatur-Jaworska (referat— „Polityka społeczna wobec ludzi starych —  propozycja wskaźników oceny”) na konferencji— „Proces starzenia się ludności —  potrzeby i wyzwania”, zorganizowanej w Łodzi w czerwcu 2002 w ramach I Kongresu Demograficznego. Proponowane przez autorkę miary dotyczą ta­kich dziedzin jak: zatrudnienie, dochody, sytuacja zdrowotna, pomoc-poradnictwo, warunki mieszkaniowe, organizacja czasu wolnego, partycypacja i integracja społeczna10.10 Zob. Proces starzenia się ludności — potrzeby i wyzwania, J. T. Kowaleski, P. Szukalski (red.), „Biblioteka”, s. 35-37.311Część VI Starzenie się ludności. Polska-Europa3. Kwestia skal służących do oceny zaawansowania starości demograficznejCo pewien czas demografowie i gerontolodzy społeczni budują skale służące do oceny stopnia zaawansowania starości demograficznej w ujęciu przestrzennym, na ogół międzynaro­dowym. Przydatność takich narzędzi nie budzi wątpliwości; powinny one być jednak mody­fikowane w miarę postępów omawianego procesu. Skale są bowiem instrumentami statycznymi stosowanymi do pomiaru procesów dynamicznych. I tak jedna z ostatnich proponowanych w polskiej literaturze skal przyjmuje, iż społeczeństwa młode mają poniżej 8% osób w wieku 65 lat i więcej, społeczeństwa przedpola starości legitymują się proporcją grupy 65 lat i więcej w przedziale 8-10%, w fazie właściwego starzenia się 10-12% osób w starszym wieku, nato­miast populacje o większym odsetku osób w wieku 65 lat i więcej traktowane są według omawianej skali jako demograficznie stare. Jeśli taką propozycję podziału populacji w’edhig zaawansowania starości demograficznej skonfrontujemy z sytuacją istniejącą współcześnie w Polsce, okaże się, że kraj nasz jest w fazie starości demograficznej. Tymczasem odsetek osób w starszym wieku w Polsce należy dzisiaj ciągle do najniższych wśród krajów europejskich, ale z kolei Europa jest najstarszym regionem świata. W sygnalizowanej sytuacji, w obliczu wy­dłużania się średniego trwania życia, możliwym rozwiązaniem byłoby przesunięcie podziałki na skali o kolejne dwa punkty, tak aby starość demograficzna społeczeństw liczona była od 14% osób w wieku 65 lat i więcej.312

Kwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia sie ludności

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/5471/1/Procesy%20Strzelecki%20Kowaleski.pdf

Kwestie metodologiczne w badaniu procesu starzenia sie ludności

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)