Jaworska, Anna

Biuletyn Szadkowski

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biuletyn Szadkowski, tom 4 47  Anna Jaworska     DWÓR W WOLI PRZATOWSKIEJ – HISTORIA I ZAGOSPODAROWANIE   Wie  Wola Przatowska1 istniała ju  w XVI w. i liczyła ówcze nie 13 zagrodników i 7 łanów2. Wie  i folwark dawały dziesi cin  na stół arcybiskupa, a kol d  plebanowi w Szadku.  W 1888 r.3 we wsi było 15 domostw i 68 mieszka ców, w folwarku za  2 domostwa i 12 mieszka ców.  Obecnie Wola Przatowska jest niewielk  miejscowo ci  skupiaj c  10 gospodarstw. Poło ona jest we wschodniej cz ci gminy Szadek, w odległo ci ok. 6 km od miasta (rys.1). Niewielka wie  o rolniczym charakterze, to typowy obraz dla okolic Szadku. Istnieje jednak co , co zarazem wyró nia Wol  Przatowsk  od innych wsi i jednocze nie przybli a j  do niektórych, jak np. do s siedniego Wilamowa, Tarnówki czy Przatowa Dolnego. S  to dawniej istniej ce w tych wsiach zało enia dworsko-parkowo-folwarczne, z których do dzi  zachowało si  niewiele, zaledwie kilka budynków gospodarczych czy pojedynczych drzew – pozostało ci parków i alei dojazdowych. Zało enia dworsko-parkowe składały si  z dwóch cz ci: rezydencjonalnej (dwór  z parkiem i ogrodem) oraz folwarku (zabudowa gospodarcza, czworaki – domy mieszkalne pracowników folwarcznych). Do ka dej z nich prowadziły oddzielne wjazdy. Najbardziej reprezentacyjnym obiektem zało e  były dwory – domy mieszkalne wła cicieli maj tków i ich rodzin, charakterystyczne dla mniejszych posiadło ci ziemskich.                                                                Mgr Ana Jaworska jest absolwentk  geografii Uniwerstetu Łódzkiego (2003 r.) 1 Nazwa Wola Przatowska obecnie  ju  nie funkcjonuje – dzi : Piaski. 2 A. Pawi ski, ródła dziejowe tom XII: Polska XVI wieku pod wzgl dem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska, Warszawa 1883. 3 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowia skich,  t. I–XV, wyd. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa  1880–1900. Anna Jaworska 48                                                              Rys.1. Poło enie dworu w Woli Przatowskiej w gminie Szadek ródło: opracowanie własne  Dwór w Woli Przatowskiej4 jest jednym z dziesi ciu dworów na obszarze dzisiejszej gminy Szadek, którym nie było dane dotrwa  do chwili obecnej. O jego istnieniu wiedz  jedynie mieszka cy wsi. Zaledwie kilku z nich potrafi dokładnie opisa  dwór oraz jego otoczenie. Potwierdzeniem ich słów, i to w niewielkim stopniu, mog  by  zachowane ruiny zachodniej ciany                                                           4 ródłem informacji o układzie przestrzennym zało enia dworsko-parkowego w Woli Przatowskiej oraz o dworze był wywiad przeprowadzony z miejscow  ludno ci  i własne obserwacje w terenie.  Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie  49 budynku, poro ni te dziko rosn cymi krzewami i młodymi drzewami (fot. 1).   Fot.1. Ruiny zachodniej ciany dworu w Woli Przatowskiej ródło: fotografia autorki                     Oparcie si  na takich „danych” powoduje, e próba rekonstrukcji dworu ma charakter hipotetyczny. O jego poprzedniku natomiast mo na wyczyta  z kart inwentarza maj tku z 1791 r.5: „[...] dwór na którym dachu nie masz ganek ze szczytem zrujnowany. [...] spruchniałe z drzewa kostkowego, wchodz c do tego drzwi z podwórza do sieni fasowane gwo dziami elaznemi, u których na prawej stronie s  zawiasy i haki, na lewej nie masz, w tej sieni podłoga z tarcic6, lecz z gruntu zła i niezdatna, na prawej r ce izba do której id c drzwi z tarcic na zawiasach i hakach elaznych ze skoblami i haczykiem i r czk  elaznemi podłoga z tarcic, to wszystko i belki spruchniałe [...] piec z cegły zły, komin i kominki z gliny, w tej izbie okien czworga w pierwszym oknie od pokoju szyb wiartkowych czterna cie a dwa wybite, drugie od pokoju, w których szyb dziesi  tak e w tym brakuje szyb sze ,  w pierwszym od podwórza jest szyb dziewi  stłuczonych dwa brakuje pi , w drugiem od podwórza jest szyb trzyna cie brakuje trzy, id c                                                           5 Ksi gi Ziemskie Sieradzkie: Terr. Sirad. 102 b, 1791, s. 787–790. 6 Tarcica – materiał drzewny otrzymany przez podzielenie okr glaków równolegle do ich osi podłu nych; jedna z desek otrzymanych w ten sposób. Anna Jaworska 50 do pokoju drzwi podwójne, listwowane na zawiasach i hakach elaznych z koblami i wrzeci dzem z zamkiem bez antaby i r czk , w tym pokoiku podłoga jak w pierwszej izbie, okien jest trzy w tych oknach szyby wiartkowe, w których w trzech oknach jedna szyba wybita a tłuczonych sze . Piec z kafli białych [...] kominek z gliny lepiony, z tego pokoju drzwi z tarcic listwowane z koblem i wrzeci dzem do sionki, w której podłogi nie masz posowa7 z gontu zgnieła i nie zdatna. Z tej sionki drzwi z tarcic na biegunach drewnianych na zasuw  drewnian  zamykane do sadu [...] z tej dali id c spi arnia bez drzwi na kurnik obrócona, a w rodku kuchnia,  z której komin na dach wywiedziony zły, na lew  r k  id c w tym e dworze do pokoiku drzwi z tarcic listwowane na zawiasach i hakach ze skoblami wrzeci dzem zamkiem z antab  i kluczem oraz z ryglem i r czka elaznemi, w tej izbie posowa zgniła sufit stolarska robota z gruntu zły, który tylko podpory utrzymuj , podłoga nadrujnowana, w tej izbie okien trojga, w którech szyb pół wiartkowych wybite, piec szary kaflowy [...] sp kany kominek, z którego pokoiku do alkierza drzwi na zawiasach i hakach z zamkiem kluczem ryglem i r czka elaznymi w tym alkierzu posowa z tarcic zgnieł , podłoga z dylów8 nadgnieła w tym alkierzu okien dwojga jedno zupełnie wybite [...] w około tego dworu podwórze erdziami płot ogrodzony od Wilamowa wrota z desek dartych [...]” Dalsze informacje stanowi  rejestr budynków gospodarczych: „[...] w tym ogrodzeniu po budynki dworskie znajduj  si : Stodoła o dwóch bojowiskach9, w drzewo kostkowe zbudowana [...] w tej wrót czworo z przodku jedna kuna drugie  skoblami i wrzeci dzem elaznemi zamykane, a w tyle kostkami drewnianemi zatykane, na biegunach drewnianych, dach niezły lecz nad połow  sam cieka Obora stara w drzewo r ni te10 erdziami dartemi, wrota z desek na biegunach drewnianych w poszyciu trzy dziury znaczne dach nadrujnowany prawie Spichlerz mały zły drzewo kostkowe budowany, na którym dach du y nadrujnowany Oborka Stajnia w drzewo kostkowe niezła Stajnia w drzewo r ni te na której dach                                                           7 Posowa – powała, strop, sufit. 8 Dyl – pie  drzewny przepiłowany wzdłu ; bal, belka. 9 Bojowisko – klepisko; równa, gładka powierzchnia z mocno ubitej gliny lub ziemi. 10 R n  – piłowa , przecina , ci , kraja .  Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie  51 dranicami11 nowo pobity, to zabudowanie ci gle z wozowni  z wrzeci dzem skoblem zamykane kołkiem drewnianym w drugich drzwi ku wozowni. Mielcuch12 do którego wchodz c drzwi z tarcic na biegunach drewnianych z wrzeci dzem i z koblami elaznemi kad  jedna i beczka jedna z sieni do izby w tej id c drzwi z tarcic na biegunach drewnianych z skoblami i wrzeci dzem elaznemi, a  klamka drewniana. W tej izbie i komorze posowa i podłoga z dylów piec po cz ci z cegły i kamieni kominek z cegły i gliny lepiony [...] do komory drzwi z tarcic na biegunach drewnianych wrzeci dzem i z skoblami, na dwór tak e drzwi z tarcic na biegunach drewnianych z zapor  drewnian . Pobudynki wiejskie [...]”. Było ich 6 sztuk; w miejscu jednego z nich uprzednio znajdowały si  czworaki, obok poło ona była ku nia „niezdatna” (wyposa ona w miech) za ni  kolejna dwa „pobudynki wiejskie”. W polu mi dzy drogami ku Tarnówce „go ciniec pogorzały”, plac mieszkalny po budynku, na którego miejscu znajdowała si  stajnia. Za stajni  ku Mielcuchowi mie cił si  ogród i warzywnik.   Pó niejszy dwór został wybudowany w pierwszej połowie XIX w. Cało  zało enia dworsko-parkowo-folwarcznego obejmowała przestrze  pomi dzy prostopadle uło onymi wzgl dem siebie drogami: z Wilamowa do Woli Przatowskiej i z Woli Przatowskiej do Piasków (rys.2).  Dwór zwrócony był elewacj  frontow  na wschód. Do niego prowadziły dwie aleje. Jedna z nich, zło ona ze wierków i brzóz, ko czyła si  klombem poro ni tym tulipanami i ró ami. Po obu stronach alei, za drzewami, znajdowały si  ywopłoty zło one z krzewów porzeczki i agrestu. Na północ od alei był sad oddzielaj cy dwór od podwórza folwarcznego. W sadzie, oprócz kwiatów, jabłoni, rosło 49 orzechów włoskich.                                                             11 Dranica – cienka, w ska deska, która nie była r ni ta, lecz łupana z pnia drzewa iglastego. 12 Mielcuch – budynek, w którym wyrabiano słód i warzono piwo; słodownia, browar. Anna Jaworska 52               Rys. 2. Plan sytuacyjny zało enia dworsko-parkowo-folwarcznego  w Woli Przatowskiej ródło: opracowanie własne  Druga aleja, wysadzana jesionami usytuowana była równolegle, ale bardziej na południe w stosunku do poprzedniej. Przy wje dzie znajdowała si  kapliczka (fot. 2).     Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie  53  Fot.2. Kapliczka ródło: fotografia autorki  Aleja omijała boczn  (południow ) elewacj  dworu i kierowała si  na jego tyły. Przestrze  pomi dzy alejami wypełniona była parkiem i ogrodem, który rozci gał si  równie  na tyłach dworu. Ogród i park poprzecinane były cie kami ł cz cymi alej  jesionów z podjazdem oraz z boczn  (południow ) elewacj  dworu. Dalej, w kierunku zachodnim, za budynkiem dworu i alej  jesionów, poło ony był warzywnik z ogrodem oraz staw. Cało  zało enia dworsko-parkowego ograniczona była od południa i zachodu kanałem melioracyjnym (dopływem Pisi). Na podwórzu folwarcznym, opartym na planie prostok ta, znajdowały si  budynki gospodarcze: dwie stodoły, obora, kurnik, chlewnia oraz wozownia. Do niego prowadziły dwa wjazdy: jeden z nich był na północ, równolegle w stosunku do wjazdu do dworu, od drogi do Wilamowa, drugi natomiast – od drogi do Piasków mijał dwa budynki czworaków, dwa stawy zasilane dopływem Pisi, spichlerz i docierał do podwórza mi dzy wozowni  a chlewni . Najbli ej dworu, na północny zachód od niego, poło ony był spichlerz.   Tak prezentuje si  układ przestrzenny zało enia dworsko-parkowego w Woli Przatowskiej. Pozostaje jeszcze dwór – Anna Jaworska 54 najwa niejszy obiekt zało enia, pełni cy funkcje mieszkalne dla wła ciciela maj tku i jego rodziny. Był to niewielki, murowany, parterowy budynek, pokryty gontem, z jednym kominem. Dwór nie miał ganka. Do drewnianych drzwi prowadziło jedynie kilka schodków. Po lewej stronie od drzwi mie ciła si  para okien, po prawej trzy okna.  Wn trze dworu rozpoczynało si  holem. Od niego wchodziło si  na lewo do du ego pokoju, przeznaczonego dla go ci (rys. 3).  Z tego pokoju było przej cie do kolejnego – jadalni, z której wychodziło si  do ogrodu. Nast pnie z pokoju jadalnego w skie przej cie prowadziło do korytarza, w którym po lewej stronie były drzwi do kuchni, natomiast po prawej – para drzwi do oddzielnych pokoi. Jeden z nich nale ał do starszej pani, natomiast drugi – do wła ciciela maj tku, Konstantego Cybulskiego. Z korytarza przechodziło si  do holu lub mo na było po schodach wej  na poddasze, gdzie mie ciły si  pokoje dla córek: od strony północnej i południowej po dwa pokoje.    Rys. 3. Plan parteru dworu w Woli Przatowskiej ródło: opracowanie własne  Do kuchni prowadziło z zewn trz oddzielne wej cie, przeznaczone dla słu by. Wnosiła przez nie opał i mleko z piwnicy, mieszcz cej si  pod spichlerzem.   W czasie drugiej wojny wiatowej dwór wraz z całym maj tkiem znajdował si  pod zarz dem niemieckim – Obermana. Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie  55 Po wojnie maj tek uległ parcelacji, natomiast dwór powrócił do dawnego wła ciciela – Konstantego  Cybulskiego. Nast pnie został przej ty przez córki: Wand  Gał zowsk  i Jolant  Sieradzk . Pó niej teren dworu z jego otoczeniem oraz z podwórzem gospodarczym, w drodze licytacji, został sprzedany osobie prywatnej. Do dawnej wozowni został dobudowany budynek mieszkalny dla nowych wła cicieli.             Niestety brak zainteresowania dalszym utrzymaniem i konserwacj  spowodował powolne i nieodwracalne zniszczenie dworu. Ten sam los spotkał cz  budynków gospodarczych. Rozebrane przez miejscow  ludno  posłu yły jako ródło budulca do budowy własnych budynków gospodarczych. Pozostał jedynie spichlerz (fot. 3) i wozownia, które obecnie s  w niewielkim stopniu wykorzystywane.                 Fot.3. Budynek niszczej cego spichlerza (po lewej, ruiny dworu  (po prawej) oraz nowy budynek gospodarczy (w gł bi) ródło: fotografia autorki   Spichlerz cz ciowo słu y jako magazyn na zbo e, cz ciowo jako magazyn na w giel. Wozownia natomiast jako magazyn narz dzi, niewielkiego sprz tu gospodarczego. Z obory pozostały ruiny. W miejscu dawnej chlewni obecnie budowany jest du y budynek gospodarczy. Teren wcze niej zajmowany przez budynki gospodarcze (dwie stodoły) obecnie jest polem uprawnym (rys. 4). Anna Jaworska 56                                                           Rys. 4. Obecne u ytkowanie ziemi na terenie zało enia  dworsko-parkowego w Woli Przatowskiej ródło: opracowanie własne  Z pi knego parku, ogrodu oraz alei dojazdowych pozostało jedynie kilka drzew – jesion, brzozy, wierki, leszczyna (fot. 4).  Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie  57  Fot. 4. Dawna droga dojazdowa do dworu wysadzana wierkami  i brzozami ródło: fotografia autorki  Pozostało ci w terenie pozwalaj  na bardzo ogólne stwierdzenie głównych rysów układu przestrzennego zało enia dworsko-parkowego. Widoczne s  drogi dojazdowe do dworu i dawnej zabudowy folwarcznej, stawy i kilka budynków gospodarczych, w tym spichlerz.  Nie mo na jednak nic stwierdzi  o samym dworze: jego wygl dzie, kubaturze, zajmowanej powierzchni itp. Zachowane do dzi  ruiny zachodniej ciany budynku wiadcz  tylko o jego istnieniu, ukazuj  zaledwie kilka elementów architektoniczno-budowlanych, m.in. pierwsze okna od drzwi były w sze od pozostałych i od góry zako czone półkoli cie, na fragmentach cian od wewn trz dawnego dworu zaznacza si  bł kitny kolor tynku.  Do dzi , na terenie gminy Szadek zachowało si  kilka dworów: w Prusinowicach, Rzepiszewie i w Dziadkowicach. Dzi ki nim mo liwe jest wyobra enie o pi knie dworu w Woli Przatowskiej oraz o jego otoczeniu – rozległym parku i ogrodzie.                  Anna Jaworska 58 Literatura Ksi gi Ziemskie Sieradzkie: Terr. Sirad. 102 b, 1791. Pawi ski A., ródła dziejowe, t. XII: Polska XVI wieku pod wzgl dem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska, Warszawa 1883. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowia skich, t. I–XV, wyd. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880–1900.  

Dwór w Woli Przatowskiej - historia i zagospodarowanie

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dwór w Woli Przatowskiej – historia i zagospodarowanie

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4353/1/A.Jaworska.pdf

Dwór w Woli Przatowskiej - historia i zagospodarowanie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Dwór w Woli Przatowskiej - historia i zagospodarowanie

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w