Różalska, Ewa

Biuletyn Szadkowski

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biuletyn szadkowski, tom 2 65  Ewa Ró alska*    MANIERYZM W SZADKU – OŁTARZ W. ANNY  Z KO CIOŁA PARAFIALNEGO W SZADKU  Szadek, dzi  małe miasteczko poło one niedaleko Sieradza. W siedemnastym stuleciu było to miasto powiatowe, gdzie na mocy postanowienia Zygmunta Starego z 1536 r. odbywały si  sejmiki wojewódzkie, za  sejmiki prowincjonalne, czyli generalne dla Wielkopolski odbywały si  w Kole. Na przełomie XVI i XVII w. Szadek słyn ł z wyrobów sukienniczych. Lustracja w 1616 r. wymienia 36 domów szlacheckich, 216 mieszcza skich, z czego 90 zamieszkałych przez sukienników, ponadto pracowało tu 18 ku nierzy, 12 krawców i 24 rzemie lników innych specjalno ci. Warto doda , e na przełomie XVI i XVII w. Liczb  mieszka ców miasta mo na szacowa  na około 1,8-2 tys. Miasto pełniło szczególn  rol  nie tylko w rozwoju gospodarczym dawnego województwa sieradzkiego, ale równie  miało istotny wpływ na kształtowanie wzorów artystycznych regionu. Z tamtejszego ko cioła parafialnego p.w. Naj wi tszej Panny Marii i w. Jakuba pochodzi najciekawszy na tym obszarze zespół pi ciu ołtarzy z pierwszej połowy XVII w. Zabytki prezentuj  wysoki poziom artystyczny i odznaczaj  si  bogat  ornamentyk  wywodz c  si  z form niderlandzkiego manieryzmu. Zachowane ołtarze wiadcz  o religijnym zaanga owaniu mieszka ców oraz, co nie było bez znaczenia, o statusie maj tkowym fundatorów. Po okresie zastoju i długotrwałym piel gnowaniu form gotyckich ołtarzy szafiastych, od ko ca XVI w. nast puje znaczny rozwój snycerki. W dobie kontrreformacji szczególnie drobna szlachta coraz ch tniej funduje niewielkie parafialne ko cioły i ich wyposa enie. W pierwszej połowie XVII w. wyrobów snycerskich i stolarskich powstało wi cej ni  kiedykolwiek wcze niej, niestety znaczna ich cz  uległa zniszczeniu. Zachowane na terenie                                                           * Ewa Ró alska jest absolwentk  Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego. Manieryzm w Szadku 66 dawnego województwa sieradzkiego ołtarze z pierwszej połowy XVII w. prezentuj  ró norodne schematy kompozycyjne. W wielu przypadkach widoczne jest ł czenie form gotyckich retabulów ołtarzowych z elementami architektonicznymi i dekoracj  o charakterze niderlandzkiego manieryzmu.  Ołtarz w. Anny z ko cioła parafialnego w Szadku (rys.1) jest najstarszym zachowanym zabytkiem na terenie dawnego województwa sieradzkiego. W ksi dze inwentaryzacyjnej spisanej w 1683 r. wspomniano o jego fundacji w 1601 r. dokonanej przez Andrzeja Pałkiewicza plebana z P czniewa. Przekazał on równie  istniej cemu ju  w XVI w. Bractwu w. Anny sum  950 grzywien. Ołtarz reprezentuje popularny, trójosiowy schemat kompozycyjny. To obiekt dwukondygnacyjny ze zwie czeniem i bogato zdobionymi uszami. Podziały pionowe wyznaczaj  kompozytowe kolumny dekorowane od dołu na wysoko ci 1/3 ornamentem okuciowym z kaboszonami, powy ej za  oplata je winoro l z ki mi owoców. Jest to najcz ciej stosowany sposób zdobienia kolumn wyst puj cy w siedemnastowiecznych ołtarzach. rodkow  cz  ujmuj  kolumny wspieraj ce si  na wydatnych konsolach od dołu dekorowanych zwijanymi rolkami wysadzanymi kaboszonami. Górn  cz  konsol stanowi  rze bione główki przewi zane wst k . Pole mi dzy kolumnami wypełnia obraz z przedstawieniem w. Anny, od góry zamkni ty łukiem. Jest to zgodne ze schematem ołtarzy a pocz tku XVII w. wyst puj cym m.in. na terenie Wielkopolski. Skrajne kolumny ołtarza podtrzymuj  wsporniki zdobione lwimi główkami. Takie ukształtowanie podpór przeczy ich roli konstrukcyjnej, gdy  wydaj  si  one zawieszone w przestrzeni. Istotne jest równie  zwrócenie uwagi na ustawienie kolumn, które nie odrywaj  si  od płaszczyzny ołtarza. Potraktowano je jako element dekoracyjny wzbogacaj cy schemat gotyckiego retabulum, do którego nawi zuj  równie  proporcje. Pola boczne ołtarza to unieruchomione skrzydła gotyckiego tryptyku uj te parami kolumn. Miedzy nimi w w skiej konchowej niszy o profilu muszli umieszczono figury wi tych biskupów.   Ewa Ró alska 67  Rys.1. Ołtarz w. Anny z ko cioła parafialnego w Szadku  Ustawione na konsolach zdobionych ornamentem okuciowym rze by zostały wepchni te w gł b nisz i jedynie nieznacznie wysuwaj  si  poza płaszczyzn  ołtarza. Rze ba jest hieratyczna i skubizowana. Figury wi tych charakteryzuj  si  wydłu onymi proporcjami ciała, które dodatkowo podkre lane s  przez pionowo układaj ce si  fałdy szat. Wyra nie zaznaczono dłonie postaci, niestety nie zachowały si  trzymane przez wi tych atrybuty, co utrudnia ich identyfikacj . Rze by, wci ni te w w skie nisze, staj  si  elementem podporz dkowanym architektonicznie oprawie. Ukształtowanie predelli jest zgodne z formami znanymi z gotyckich nastaw ołtarzowych, w których zamykała ona kompozycj  od dołu i przy ruchomych skrzydłach była zwi zana z ołtarzem jedynie w cz ci rodkowej. We wczesnych obiektach takich jak ołtarz w. Anny w Szadku ma ona nadal kształt trapezowaty, jednak ujmuje prawie cał  szeroko  ołtarza. Skrajn  cz  predelli wypełniaj  elementy dekoracyjne zło one z ornamentu okuciowego, p ków kwiatów zawieszonych na wst ce oraz wolutowo zwini tych li ci akantu.  Manieryzm w Szadku 68 W górnej kondygnacji ołtarza prostok tne pole z obrazem ujmuj  kompozytowe półkolumny. Zwie czenie stanowi Mariogramem umieszczony w dekoracyjnie zwijanym kartuszu — to równie  jeden z motywów charakterystycznych dla ornamentyki niderlandzkiej. Nad nim znajduje si  drewniana rze ba wi tej Anny Samotrze .  Charakterystyczny dla ołtarza w. Anny, jak i dla innych zabytków z pierwszej połowy XVII w. jest wertykalizm, stosowanie wydłu anych, smukłych kolumn oraz wyra ne podkre lanie osi głównej. Elementy te podobnie jak pi trzenie si  kompozycji ołtarza, a tak e kolumn w ni szej i wy szej kondygnacji, wywodz  si  z manieryzmu niderlandzkiego. W kompozycjach ołtarzowych pochodz cych z niemal całego obszaru Polski widoczne jest d enie do zburzenia renesansowych zasad harmonii, spokoju i równowagi. Pojawia si  spi trzanie brył. Zmienia si  tak e poczucie przestrzeni, która przestaje by  zamkni ta w prostych, statycznych formach szafiastych tryptyków. Wzrasta znaczenie pionów, kontrastuj cych z liniami poziomymi. W wielu ołtarzach wzrok biegnie po kolumnach w gór  by nast pnie lizga  si  wzdłu  poziomych linii wydatnego, profilowanego gzymsu. Widoczny jest dynamizm kompozycji.  Zmieniło si  znaczenie detalu, który wywodzi si  z manieryzmu niderlandzkiego. Wypełnia ka d  woln  przestrze , ten horror vacui jest zgodny z tradycja gotyck . Dlatego te  ornamentyka ta przyj ła si  na prowincji, gdzie ł czono j  z zakorzenionymi tam wzorami gotyckich tryptyków. Do popularnej dekoracji nale ał ornament okuciowy, lusarski, nabijany. Charakterystyczne były rollweki, stosowane zazwyczaj w zwie czeniach. Cz sto w ozdobnych kartuszach znajdowały si  herby fundatorów, które czasem umieszczano w predelli. Przykładem s  ołtarze główne z Kaszewic, Korczewa i S dziejowic. Jako uzupełnienie dekoracji osadzono kaboszony i rauty. Na gzymsach pod kolumnami pojawiaj  si  zwykle uskrzydlone anielskie główki. Dla siedemnastowiecznej plastyki ołtarzowej charakterystyczne s  kolumny na 1/3 wysoko ci dekorowane ornamentem okuciowym z kaboszonami, powy ej za  oplecione winoro l . W niektórych obiektach skrajne kolumny zast powano hermowymi pilastrami. Ewa Ró alska 69 Warto wspomnie , e stosowane wówczas ornamenty poza znaczeniem dekoracyjnym pełniły rol  symboliczn . Do takich motywów nale ała winoro l ł czona ze znakiem chrystologicznym. Ch tnie stosowane kolumny korynckie lub kompozytowe uznawano w traktatach architektonicznych za porz dki o charakterze tryumfalnym. Podobne znaczenie ł czono z motywem łuku tryumfalnego, którego elementy kompozycyjne cz sto wprowadzano do dawnych schematów ołtarzowych. Przykładem charakterystycznej dla siedemnastowiecznych nastaw kompozycji ornamentalnej s  uszaki ołtarza w. Anny. W dolnej kondygnacji wyst puje ornament okuciowy zwini ty wolutowo. Wzbogacaj  go p ki kwiatów zawieszone na pionowo umieszczonej wst ce. Dekoracje o motywach ro linnych uzupełniaj  zwini te li cie akantu. Charakteryzuje je mi kka linia i zaokr glone ko ce li ci. Najciekawszym elementem zdobniczym s  półpostacie. Podkre laj  one pionow  kompozycj  wtapiaj c si  w drobiazgowo rze bion  ornamentyk . Ł czenie dekoracji ornamentalnej z figurami ludzkimi jest charakterystyczne dla zdobnictwa pochodz cego z Niderlandów. Na terenie Wielkopolski zachowała si  grupa ołtarzy z pierwszej połowy XVII w., w których zastosowano zamiast architektonicznych podpór (kolumn lub pilastrów) figury wi tych, a drobne postacie aniołów d wigaj  na ramionach konsole. Tego typu dekoracj  zastosowano w pochodz cym z około 1630 r. ołtarzu głównym ko cioła p.w. w. Wojciecha w Rosku. W okolicach Łodzi podobn  kompozycj  mo na zobaczy  w ołtarzu znajduj cym si  w kaplicy cmentarnej w Witowie.  Bogato dekorowane uszy stanowi  wa ny element kompozycji siedemnastowiecznych ołtarzy i w wielu przypadkach ich formy kontynuowano jeszcze w drugiej połowie stulecia. Na obszarze dawnego, w granicach z XVII stulecia, województwa sieradzkiego podobnie do obiektów z Szadku powstawały mi dzy innymi dla wn trz ko cielnych w Marzeninie i M ce Ksi ej.  W ołtarzach z pierwszej połowy XVII w. elementy dekoracyjne dominuj  nad kompozycj  architektoniczn , wskazuj c zwi zki formalne z tradycj  gotyckich tryptyków. Ze szczególnym upodobaniem stosowano motywy niderlandzkiego manieryzmu. Do Polski docierały one za po rednictwem Gda ska utrzymuj cego Manieryzm w Szadku 70 wówczas liczne kontakty z miastami Północnej Europy. Najwi ksze znaczenie miały stosunki z głównym miastem Flandrii — Brugi , a gdy ona podupadła coraz wi ksz  rol  zacz ła odgrywa  Antwerpia. W XVII w. zwi kszyły si  kontakty z Amsterdamem, który wkraczał w okres rozkwitu. Nie tylko wymiana handlowa, obejmuj ca import rzemie lniczych wyrobów przyczyniła si  do pobudzenia rodzimej twórczo ci. Wojny w Niderlandach zmusiły do emigracji wielu artystów, którzy szukali schronienia w miastach nadbałtyckich. Dotyczyło to równie  Gda ska, w którym powstawały nowe pracownie realizuj ce zamówienia z całego obszaru Rzeczypospolitej, dzi ki temu oddziałuj c na lokalnych rzemie lników, kopiuj cych poszczególne motywy i schematy kompozycyjne. Do rozpowszechniania dekoracji niderlandzkiej przyczyniły si  liczne drukowane wówczas wzorniki, których najwi cej publikowano w krajach niemieckich. Arty ci czerpali z nich nie tylko poszczególne motywy, ale tak e zło one kompozycje ornamentalne. Z wzorników korzystała wówczas cała Europa. Szczególnym powodzeniem cieszyły si  zbiory Cornelisa Florisa, Petera Klecke von Aelsta, Cornelisa Bosa oraz Johanna Vredemana De Vrise. W XVII-wiecznym wzornictwie wyst powało ciekawe zjawisko wyzwolenia si  ornamentu z zale no ci od materiału i techniki, w której był realizowany. Motywy stawały si  elementem samym w sobie, zatem z tych samych wzorników mogli korzysta  snycerze, jak i złotnicy. W ołtarzu w. Anny z Szadku bez trudu mo na odnale  motywy, które mogły zosta  u yte do dekoracji innych obiektów np. mebli. Do tego rodzaju zdobnictwo nale y ornament okuciowy, a tak e rollwerki i kabaszony. Omawiany ołtarz w. Anny z ko cioła parafialnego w Szadku jest przykładem kompozycji i ornamentyki charakterystycznej dla pierwszej połowy XVII w., przywołuj c odległe niderlandzkie wzorce, przypomina o artystycznych wpływach pochodz cych z odległych krajów Północnej Europy. O sile jego oddziaływania wiadcz  zachowane w tym samym ko ciele trzy ołtarze boczne i ołtarz główny — datowane na pierwsz  połow  XVII stulecia. Warto w tym miejscu wspomnie , o zapisach w ksi gach wizytacyjnych, z których wiemy, e w 1683 r. w wi tyni tej znajdowało si  13 ołtarzy. Ewa Ró alska 71 Przełom XVI i XVII stulecia przynosi zainteresowanie ornamentyk  charakterystyczn  dla manieryzmu niderlandzkiego. Tego rodzaju dekoracje mo na odnale  zarówno w detalu architektonicznym, jaki ró norodnych wyrobach rzemie lniczych. Szczególnie cz sto formy te mo na zobaczy  w dekoracjach snycerskich, nale cych do wyposa enia rezydencji magnackich i szlacheckich, mieszcza skich kamienic, jak i budowli skalnych. Na uwag  zasługuj  epitafia i nagrobki, ale równie  ołtarze, kazalnice czy konfesjonały. Szczególnie wyra ny rozwój dekoracji o proweniencji północnego manieryzmu charakterystyczny jest dla pierwszej tercji XVIII w., głównie na obszarach dorzecza Wisły. Nie bez znaczenia jest równie  oddziaływanie tradycji gotyckich, ze szczególnym zamiłowaniem do ornamentyki dominuj cej nad konstrukcja, wypełniaj cej ka d  woln  przestrze . Przewa ało decorum nad logik  konstrukcji, a dzi  zachwyca biegło  snycerzy i wielo  motywów zdobniczych, od prostej dekoracji okuciowej, przez zwijane kartusze, a  do rozbudowanych kompozycji ro linnych, zoomorficznych i figuralnych.  

Manieryzm w Szadku. Ołtarz św. Anny z kościoła parafialnego w Szadku

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

MANIERYZM W SZADKU – OŁTARZ ŚW. ANNY Z KOŚCIOŁA PARAFIALNEGO W SZADKU

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4321/1/E.Rozalska-Manieryzm_w_Szadku.pdf

Manieryzm w Szadku. Ołtarz św. Anny z kościoła parafialnego w Szadku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Manieryzm w Szadku. Ołtarz św. Anny z kościoła parafialnego w Szadku

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w