Milewska, Katarzyna

Biuletyn Szadkowski

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biuletyn Szadkowski, tom 3 127  Katarzyna Milewska*    CHARAKTERYSTYKA PRZESTRZENNA  I GOSPODARCZA SOŁECTWA WIELKA WIE **  Granicz ce od południowego zachodu z miastem Szadek sołectwo Wielka Wie  (rys. 1) z pewno ci  mo na zaliczy  do „nietypowych”. Sytuacja taka wynika przede wszystkim z faktu,  i  ukształtowane w redniowieczu granice miasta tylko raz były zmieniane (w 1954 r. uchwał  nr 25/54 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Łodzi). W efekcie cz  terenów znajduj cych si  administracyjnie poza Szadkiem de facto stanowi składowe jego realnej przestrzeni.  Nale y jednak zaznaczy , e ten „problem” jest dostrzegany przez władze lokalne. Podj ły one próby unormowania tej kwestii w 1991 i w 2001 r. Projekty zakładały wł czenie do miasta, obok fragmentów sołectwa Szadkowice i Karczówek, tak e terenów le cych w granicach Wielkiej Wsi (fragment Starostwa Szadek  i Wielkiej Wsi) (rys. 2). Całkowita powierzchnia sołectwa wynosi 824 ha i obejmuje oprócz samej Wielkiej Wsi równie : Wielk  Wie  Folwark, Starostwo, Kromolin Nowy, Osad  Le n  oraz Stacj  PKP (rys. 3). Rys historyczny Opisywany teren ł czy z miastem silna wi  historyczna.   Na terenie sołectwa (na wzgórzu, w miejscu krzy owania si  szlaków z Ł czycy do Sieradza i z Piotrkowa do Uniejowa)                                                            * mgr Katarzyna Milewska jest asystentem w Katedrze Zagospodarowania rodowiska i Polityki Przestrzennej Uniwersytetu Łódzkiego. ** W artykule wykorzystano materiały zebrane i zestawione w pracy dyplomowej R. Czerwczaka, pt. Sołectwo Wielka Wie  w gminie Szadek – monografia geograficzna, wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. Tadeusza Marszała  w Katedrze Zagospodarowania rodowiska i Polityki Przestrzennej UŁ w 2003 r.  Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  128 w pocz tkach minionego tysi clecia istniała osada, z której pó niej rozwin ło si  miasto Szadek.                   Rys.1. Sołectwo Wielka Wie  na tle gminy Szadek ródło: opracowanie własne  Prawdopodobnie ju  w XI w. istniał tu dwór i ko ciół  p.w. w. Idziego, który w XII w. stał si  ko ciołem parafialnym  i pełnił t  funkcj  do 1335 r. Wzmiankowany w ródłach z XIV w. Stary Szadek po zało eniu miasta lokacyjnego przekształcił si   w przedmie cie zwane Podgórzem.  Sama Wielka Wie  równie  posiada ju  wielowiekow  histori . Osiedle wiejskie o tej nazwie mo emy odnale   m.in. w Lustracji województw wielkopolskich i kujawskich  1564–15651, zawieraj cej do  dokładne informacje zarówno  o samej wsi: „W tej wsi jest kmieci 10, maj  pod sob  łanów 5 [...], Karczmarz 1 [...], ten e robi 4 dni. Z tych kmieci ka dy robi w tydzie  po 4 dni. Tam e wójt jest Jan Ossieczki, którego namiastek czynił posług  do zamku z tego wójostwa; teraz ten adnej posługi                                                           1 Obszerniejszy opis dworu zawiera Lustracja województw wielkopolskich  i kujawskich 1564–1545, cz. I, wyd. A.Tomczak, C. Ohryzko-Włodarska,  J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961. Katarzyna Milewska 129 nie czyni, prawa ukazał na wolno  [...]. Bór jest przy tej wsi”,  jak i o dworze.                         Rys. 2. Propozycja zmiany przebiegu granic Szadku ródło: opracowanie własne  Z wykonanej nieco ponad sze dziesi t lat pó niej kolejnej lustracji2 (równie  szeroko opisuj cej dwór) wyra nie wynika, i  wie  mocno zubo ała „Ta wie  ma włók 5 [...] Kmieci przedtym było 10, teraz tylko 5 [...] Karczmarz spustoszał [...] Ogrodników 5, ogrodów 3, które kmiecie trzymaj  [...]”. Pocz tki, tak dworu, jak i otoczonego fos  kopca, który był pó niej wykorzystywany przez nast puj cych po sobie starostów do wznoszenia kolejnych drewnianych budynków mieszkalnych,                                                           2 Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628–1632, cz. II: Województwo sieradzkie, wyd. Z. Guldon, Wrocław 1969. Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  130 datuje si  na XIV w. Ze wspomnianej lustracji dowiadujemy si  tak e o istnieniu domu gospodarskiego (z biał  izdebk   i 2 komorami), drugiego domu (z now  izb , długim stołem  i murowanym kominem) oraz kuchni, piekarni, komory i 2 stajni (na 26 i 16 koni), a tak e obory, chlewów oraz 2 drewnianych stodół.                    Rys. 3. Jednostki osadnicze sołectwa Wielka Wie  ródło: opracowanie własne  Ostatni ze stoj cych tam budynków został zniszczony  w ko cu XVI w. podczas wojen szwedzkich, natomiast zarówno kopiec, jak i fosa uległy z czasem niwelacji. Podczas wojen napoleo skich obecna droga Wielka Wie  – M cka Wola pełniła rol  traktu do przemarszu wojsk. Na przełomie XVIII i XIX w. w Wielkiej Wsi zlokalizowano stał  kwater  dla garnizonu, w którym stacjonowało 120 ołnierzy pruskich. W pocz tkach XIX w. w Starostwie istniały stajnie wojskowe oraz folwark rz dowy. Katarzyna Milewska 131 W 1827 r. 102 mieszka ców zamieszkiwało  11 domów,  w 1890 r. za  we wsi było 12 domów i 88 mieszka ców,  w folwarku 6 osób w 3 domach, natomiast w 2 osadach karczemnych ł cznie 19 osób.  Wie  nale ała do parafii i gminy Szadek w powiecie sieradzkim.  Pierwsze dekady XX w. przyniosły istotne zmiany zagospodarowania terenów dzisiejszego sołectwa. W latach  1908–1910 po wykarczowaniu lasu w północno zachodniej cz ci sołectwa utworzono wie  Kromolin Nowy. Działki (o powierzchni 10 mórg, tj. 5,6 ha) otrzymali tu przede wszystkim wojskowi.  1920 r. przyniósł zało enie Nadle nictwa Szadek. Dla jego potrzeb wybudowano le niczówk  w Osadzie Le nej i gajówk   w Kromolinie Nowym. W tym samym roku przeprowadzono modernizacj  sieci komunikacyjnej, utwardzaj c wiod c  z Szadku do Warty drog  gruntow . Wielk  Wie , która składała si  podówczas z 21 domostw, zamieszkiwało 166 osób. W czasie drugiej wojnie wiatowej cz  mieszka ców została przymusowo wywieziona na roboty do Niemiec. U ytkowanie ziemi i układ przestrzenny W strukturze u ytkowania ziemi najwi kszy udział (403 ha) maj  u ytki rolne. Lasy pokrywaj  351 ha powierzchni, z czego 96,4% pozostaje we władaniu Lasów Pa stwowych Nadle nictwa Podd bice. Pozostałe formy u ytkowania ziemi zajmuj  w sumie  70 ha (rys. 4). Wyra nie jest widoczny podział sołectwa na trzy cz ci: północn  o typowo rolniczym charakterze, południow  – le n  oraz wschodni   o najwy szym stopniu zainwestowania (rys. 5)  i fizjonomii zbli onej do miejskiej, która w pierwszej kolejno ci jest brana pod uwag  przy zmianie granic administracyjnych miasta Szadek3. Przebieg nowych granic administracyjnych, maj cy na celu przede wszystkim dopasowanie granic miasta do istniej cego                                                           3 Oprócz cz ci sołectwa Wielka Wie , zmiany miałyby obj  tak e fragmenty sołectw Karczówek i Szadkowice-Ogrodzim. Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  132 obszaru zainwestowania typu miejskiego4, o wysokiej g sto ci zaludnienia, „wył czyłby” z sołectwa:  cz  Starostwa Szadek (budynki od nr 9 do 18),   cz  Wielkiej Wsi (budynki od nr 13 do 21),  cz  Wielkiej Wsi – Folwark (budynki nr 2 i 4),   Stacj  PKP,  Osad  Le n .  Sołectwo cechuje zło ony układ przestrzenny, dodatkowo pot gowany, nietypowym dla obszarów wiejskich, rolniczo-usługowo-przemysłowym charakterem zagospodarowania.                *  w tym: tereny kolejowe – 2,3% i drogi – 1,9%  ** w tym: tereny zabudowy mieszkaniowej – 1,6% oraz przemysłowej  i  usługowej – 0,6% ***  w tym: tereny rekreacyjno-wypoczynkowe – 0,6%, wody – 0,15%, nieu ytki – 0,23%    Rys. 4. Struktura u ytkowania gruntów sołectwa Wielka Wie  ródło: opracowanie własne na podstawie danych Urz du  Gminy i Miasta Szadek  Zdecydowanie najwi ksz  g sto  zabudowy obserwujemy w Wielkiej Wsi (59 budynków mieszkalnych) oraz na jej przedłu eniu, wzdłu  drogi w Starostwie. Pierwotny układ                                                           4 Uwzgl dniaj c zabudow  mieszkaniow , obiekty produkcyjno-usługowe i sie  infrastruktury. grunty rolne - 43,0%ł ki i pastwiska - 5,2%sady - 0,7%lasy - 42,7%tereny komunikacyjne* - 4,2%tereny zabudowane** - 2,2%pozostałe tereny*** - 2,0%Katarzyna Milewska 133 klasycznej rz dówki, z zabudowaniami usytuowanymi wzdłu  drogi i prostopadle do niej biegn cymi pasami pól,  w wielu miejscach uległ ju  znacznym przekształceniom (głównie na skutek rodzinnych podziałów gospodarstw).   Rys. 5. U ytkowanie gruntów sołectwa Wielka Wie  ródło: opracowanie własne na podstawie: R. Czerwczak, Sołectwo Wielka Wie  w gminie Szadek – monografia geograficzna, 2003    Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  134 Jednostkami osadniczymi o „specyficznym” charakterze s  Stacja PKP oraz Osada Le na. W skład zabudowa  Stacji wchodz  dwa budynki wielorodzinne, z których jeden pełni dodatkowo funkcj  budynku stacyjnego, Osad  Le n  za  tworz  4 działki  z zabudow  o charakterze podmiejskim. Pozostałe wsie sołectwa Wielka Wie  cechuj  si  chaotyczn  zabudow . Najstarszym budynkiem  na terenie sołectwa jest ko ciół  p.w. w. Idziego. Obecny budynek wi tyni pochodzi z 1860 r.  i najprawdopodobniej został wzniesiony w miejscu pierwotnego ko cioła parafialnego, istniej cego tu ju  w XI–XII w.5   Na uwag  zasługuje wyposa enie ko cioła, zawieraj ce liczne elementy pochodz ce z dawnej drewnianej budowli. Na pierwszym miejscu nale ałoby wymieni  ołtarz główny z obrazami:  w. Idziego z 1861 r. oraz Wniebowst pienia Pana Jezusa  z pierwszej połowy XIX w. w zwie czeniu oraz  drewnianym, złoconym, rze bionym w sze  bogato rozczłonkowanych pilastrów zwie czonych główkami aniołków tabernakulum z pocz tku  XVII w. Na ołtarzach bocznych m.in. obrazy w. Apolonii  i w. Rozalii z XVIII w.  Ko ciół stoi po rodku nadal czynnego cmentarza katolickiego, do którego przylega cmentarz ewangelicki (funkcjonował od 1847 r. do połowy XX w.).  Struktura gospodarcza Teren sołectwa zamieszkuje 285 osób, w tym 85 Wielk  Wie , 90 Starostwo, 22 Wielk  Wie  Folwark, 54 Kromolin Nowy, 21 Stacj  PKP i 13 Osad  Le n .  Do  interesuj co przedstawia si  struktura zawodowa mieszka ców. W wieku produkcyjnym znajduje si  nieco ponad połowa osób zamieszkuj cych analizowany teren. Z tej liczby zatrudnienie znalazło niecałe 70%, z czego 23% pracuje  w przemy le i budownictwie, a 10% w usługach. Sytuacja ta jest po cz ci zwi zana z faktem, i  na terenie sołectwa Wielka Wie   jest                                                           5 W aktach ko cielnych z 1398 r. znajduje si  wzmianka o murowanym ko ciele, który w pó niejszych latach popadł w ruin . Katarzyna Milewska 135 zlokalizowanych szereg obiektów stanowi cych składnik struktury miejskiej (rys. 6) i słu cych obsłudze mieszka ców Szadku,  w tym m.in.:  Zakład Gospodarki Komunalnej,  Posterunek Energetyczny,  Główny Punkt Zasilaj cy,  stacja kolejowa PKP oraz kilka zakładów produkcyjnych i usługowych, w wi kszo ci  o zasi gu oddziaływania przekraczaj cym granice Wielkiej Wsi.  Rys. 6. Podmioty gospodarcze na obszarze  sołectwa Wielka Wie  ródło: opracowanie własne na podstawie: R. Czerwczak, Sołectwo Wielka Wie  w gminie Szadek – monografia geograficzna, 2003    Działalno  przemysłowa na terenie sołectwa reprezentuj   4 zakłady produkcyjne: „Wartatex”, zakład produkcji rajstop oraz tartaki „Kotlinki” i „Interius”. Zatrudniaj ca 180 osób szwalnia, b d ca odziałem łódzkiej firmy „Wartatex”, powstała w Wielkiej Wsi  w 1996 r.  z przekształcenia  produkuj cego konfekcj  zakładu „Sira”, który działał tu od roku 1973.   Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  136 Od ko ca drugiej wojny wiatowej do 1989 r. w Wielkiej Wsi istniała (prowadz c przede wszystkim działalno  handlowo-usługowo-produkcyjn ) Gminna Spółdzielnia w Szadku. Przemiany ustrojowe „wymusiły” znaczne ograniczenia w jej funkcjonowaniu, jednak pozostała baza materialna stała si  swoist  podstaw  nowo tworzonych podmiotów.   W  2002 r. na bazie istniej cego tu wcze niej tartaku powstała firma o tym samym profilu działalno ci pod nazw   „Interius”. Specjalizuje si  ona przede wszystkim  w produkcji na rynek wojewódzki elementów do palet oraz materiałów dla budownictwa.  Drugi w sołectwie tartak – „Kotlinki”, wytwarzaj cy drewniane domy oraz tarcic  na potrzeby stolarstwa i przemysłu meblarskiego, powstał w 1996 r. Wykorzystuje on budynki, które nale  do  Spółdzielni Kółek Rolniczych.  Spółdzielnia ta, utworzona na bazie 23 kółek rolniczych, funkcjonuje od 1974 r. i wiadczy usługi mechanizacyjne  i warsztatowe dla rolnictwa oraz sprzedaje opał, rodki ochrony ro lin, cz ci do maszyn. W latach swojej „ wietno ci” zatrudniała ok. 300 osób, jednak trwaj cy od lat osiemdziesi tych regres mocno j  ograniczył (obecnie na etacie jest tu tylko 12 pracowników). Do lat pi dziesi tych w Kromolinie Nowym działała, wybudowana w latach trzydziestych XX w., cegielnia. Działalno  usługow  reprezentuje tak e warsztat samochodowy „Wicar” (działaj cy od 1990 r. w budynkach Gminnej Spółdzielni), zakład dystrybucji gazu „Progaz” oraz Zakład Gospodarki Komunalnej i Zakład Energetyczny Łód -Teren, posterunek w Szadku. Utworzony w 1991 r. Zakład Gospodarki Komunalnej  z siedzib  w Starostwie obsługuje obszar całej gminy, wiadcz c usługi m.in. w zakresie gospodarki wodno- ciekowej, oczyszczania i wywozu nieczysto ci stałych oraz administracji nieruchomo ciami komunalnymi, funkcjonuj cy za  od 1978 r.  posterunek energetyczny obejmuje zasi giem gminy Szadek, Wodzierady, Lutomiersk oraz cz ciowo Zadzim, Dalików i Wart .  Na terenie sołectwa umiejscowiony jest tak e powstały w latach 1962–1964 na Katarzyna Milewska 137 potrzeby linii kolejowej6 Główny Punkt Zasilaj cy 110/15 kV oraz 3 stacje transformatorowe.   Gospodark  roln  na terenie sołectwa prowadzi  41 gospodarstw (rys. 7), o ł cznej powierzchni u ytków rolnych 403 ha.  Rys. 7. Struktura  gospodarstw rolnych  sołectwa Wielka Wie   według wielko ci ródło: opracowanie własne na podstawie: R. Czerwczak, Sołectwo Wielka Wie  w gminie Szadek – monografia geograficzna, 2003    W strukturze zasiewów zdecydowanie dominuje  yto, mieszanki zbo owe i pszenica. Uprawia si  tak e j czmie   i ziemniaki oraz pszen yto. Produkcja zwierz ca obejmuje  442 sztuki trzody chlewnej, z czego 78 przypada na  gospodarstwo wyspecjalizowane w jej chowie oraz  hodowl  65 sztuk bydła. Jak wynika z powy szej analizy, tereny sołectwa Wielka Wie , rozci gaj ce si  wzdłu  dróg wylotowych na Zdu sk  Wol   i Wart , podlegaj  procesom zainwestowania miejskiego. Zarówno elementy zagospodarowania przestrzennego, rodzaj zabudowy, jak i struktura zawodowa mieszka ców wyra nie uwidaczniaj                                                            6 Teren sołectwa przecina południkowo, oddana w 1929 r., linia Magistrali W glowej l sk-Porty; ze zlokalizowan  w sołectwie bocznic  oraz stacj  PKP. 0%5%10%15%20%25%30%35%40%0 - 5 ha 5 - 10 ha 10 - 15 ha > 15 haCharakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wie  138 przestrzenn  i funkcjonaln  ci gło  tego obszaru z miastem Szadek, niejednokrotnie wi ksz  ni  w przypadku znajduj cych si  formalnie w jego granicach Grabowin, Szosy Uniejowskej  czy Osin.   Literatura Chlebowski B., Sulimierski F. I in., Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowia skich, t.V, Warszawa 1984. Czerwczak R., Sołectwo Wielka Wie  w gminie Szadek – monografia geograficzna, praca licencjacka, UŁ, Łód  2003. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564–1545, cz. I, wyd. A.Tomczak, C. Ohryzko-Włodarska, J. Włodarczyk, Bydgoszcz 1961. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628–1632, cz. II: Województwo sieradzkie, wyd. Z. Guldon, Wrocław 1969. Materiały statystyczne Urz du Gminy i Miasta Szadek.  

Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wieś

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

CHARAKTERYSTYKA PRZESTRZENNA I GOSPODARCZA SOŁECTWA WIELKA WIEŚ

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4300/1/K.Milewska.pdf

Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wieś

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Charakterystyka przestrzenna i gospodarcza sołectwa Wielka Wieś

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w