Turczyn, Marcin

Biuletyn Szadkowski

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski 65Marcin Turczyn*    SZADEK NA TLE PODZIAŁÓW ADMINISTRACYJNYCH POLSKI  Od stycznia 1999 roku miasto i gmina Szadek le y  w województwie łódzkim w powiecie zdu skowolskim. Dzisiejsza powierzchnia gminy wynosi 152 km2 i liczy ona 7,7 tys. mieszka ców. Jest to gmina niedu a typowo rolnicza, jedynym miastem w gminie jest Szadek, zajmuj cy powierzchni  1799 ha, zamieszkały przez około 2200 tys. mieszka ców (2000 r.). Miasto to nale ce obecnie do najmniejszych miast województwa łódzkiego ma dług  i bardzo ciekaw  histori . Mo e by  równie  przykładem w ród wielu miast rodkowopolskich, które w wyniku ró nych przemian politycznych, gospodarczych  i społecznych; z intensywnie rozwijaj cych si  lokalnych o rodków stało si  miastem pozbawionym wi kszych perspektyw, stopniowo podupadaj cym i wyludniaj cym si . Miejsce Szadku na mapie administracyjnej Polski jest doskonałym obrazem jego znaczenia w ró nych okresach historycznych, jednak wyst puje tu tak e sprz enie zwrotne, poniewa  zmiany administracyjne powodowały wzmocnienie lub osłabienie roli miasta. Na przestrzeni dziejów jego ranga oraz poło enie administracyjne ulegały wielokrotnym zmianom, którym warto przyjrze  si  dokładniej.  Pocz tki miasta na tle pierwszych podziałów Polski  (X-XIII wiek) Pierwszy zapis o Szadku, który przetrwał do dzi  pochodzi  z 1295 roku, ale wiadomo, e istniała tam wcze niejsza osada. Pocz tek dało mu osiedle powstałe w wieku XI nad istniej cym tu niegdy  jeziorem, na skrzy owaniu kilku wa nych redniowiecznych szlaków: z Ł czycy do Sieradza oraz  z Piotrkowa do Uniejowa. Prawdopodobnie było ono własno ci                                                            * Marcin Turczyn jest asystentem w Zakładzie Zagospodarowania rodowiska i Polityki Przestrzennej Uniwersytetu Łódzkiego.  Marcin Turczyn 66dóbr monarszych. Szadek do  szybko zacz ł pełni  wa ne funkcje administracyjne, s downicze i handlowe b d c równocze nie siedzib  lokalnych władz oraz miejscem zwoływania s dów  i targów. Pierwszy dokument lokacyjny zgin ł, jednak przyjmuje si , e prawa miejskie miał ju  w XIII wieku (na prawie polskim), potwierdzonych kolejn  lokacj  (na prawie niemieckim) przez Władysława Jagiełł  w 1401 roku. Obok Szadku istniała ju  w tym okresie wie , zwana Wielk . Pod koniec XIV wieku został lokowany kolejny element zespołu osadniczego - wie  Szadkowice. Miasto nale y, zatem do najstarszych o rodków miejskich  w obecnym województwie łódzkim. Ziemia Szadkowska jeszcze przed okresem powstania pa stwa polskiego i uformowania si  granic znajdowała si  na terytorium plemienia zamieszkuj cego górn  Wart , którego główny gród znajdował si  w Sieradzu. W trakcie jednoczenia ziem plemiennych i kształtowania si  granic pa stwa polskiego, ludno  zamieszkuj c  te tereny nale y zaliczy  do szeroko rozumianych plemion Wielkopolskich, którym przewodzili Polanie. Jednak były to obszary znajduj ce si  na strefie przygranicznej pomi dzy ziemiami plemion mazowieckich, wi la skich a wielkopolskich oraz (w ramach samych plemion wielkopolskich) pomi dzy plemieniem Ł czycan a Sieradzan. Obok du ych jednostek terytorialnych, jakimi były pa stwa plemienne (pó niejsze ksi stwa) istniały równie  mniejsze jednostki, zwane opolami. Centrum ich stanowił ufortyfikowany gród oraz pełniły one głównie funkcje obronne. Bardzo mo liwe, e Szadek mógł by  opolem, w zwi zku z tym pełnił tak  funkcj  dla okolicznych ziem. Kilka opoli składało si  na tzw. kompleksy grodowe, z których pó niej ukształtowały si  kasztelanie. Nale y jednak pami ta ,  e ówczesne granice miały charakter strefowy. Pocz tkowo miasto i jego otoczenie nale ało do kasztelani sieradzkiej, za  pod wzgl dem administracji ko cielnej do archidiakonatu uniejowskiego, nale cego do diecezji gnie nie skiej. Szadek, ze wzgl du na niewielk  odległo , przez wi kszo  swej historii administracyjnie i nie tylko powi zany był  z Sieradzem. Po podziale dzielnicowym w 1138 roku Ziemia Sieradzka wraz z osad  Szadek weszła w skład ziem b d cych Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski 67opraw  dla wdowy ks. Salomei, pó niej wł czonych do dzielnicy senioralnej.  Rys. 1 Szadek na tle plemion polskich ródło: S. Arnold (1971 r.)  Szadek – miasto powiatowe w województwie sieradzkim  (XIV-XVIII wiek) Zjednoczenie pa stwa pod rz dami Władysława Łokietka  i Kazimierza Wielkiego zaowocowało utworzeniem nowych jednostek administracyjnych: w miejsce dotychczasowych ksi stw  SzadekMarcin Turczyn 68i ziem, zacz ły powstawa  województwa i nieco pó niej powiaty (maj ce pocz tkowo funkcje s downicze), jako jednostki ni szego szczebla. Wówczas Szadek znalazł si  w granicach województwa sieradzkiego. Pod koniec XIV wieku powstał powiat szadkowski (jeden z czterech w ówczesnym województwie), w którym znajdowały si  mi dzy innymi miasta: Łask, Pabianice, Zdu ska Wola, Uniejów. Utworzenie tego powiatu miało du e znaczenie dla tych ziem, podkre lono w ten sposób rang  miasta. Jego południowa cz  granic przebiegała a  w okolicach Zelowa, za  północne biegły wzdłu  rzek Ner i Warta. Pod wzgl dem ko cielnym powiat podzielony był na 33 parafie.  Od XVI wieku miasto stało si  głównym miejscem ycia sejmikowego województwa sieradzkiego. Szadek ju  od 1362 r. zacz ł pełni  funkcje s downicze, miały tu miejsce s dy wiecowe oraz ziemskie Ziemi Sieradzkiej. Miasto bardzo du o zawdzi cza panuj cym wówczas Jagiellonom, nadali mu oni wiele przywilejów umo liwiaj cych jego wzrost. Dzi ki nim nast pił znaczny rozwój rzemiosła i handlu. Najwi kszy rozkwit miasto osi gn ło w XV  i XVI wieku, b d c jednym z wa niejszych na terenach rodkowej Polski, pomimo kilku du ych, niszcz cych je po arów i epidemii. Jednak barier  w jego rozwoju była blisko  stolicy wojewódzkiej  – Sieradza. Wówczas zabrakło czynnika umo liwiaj cego dalsze powi kszanie si  Szadku i ewentualne przej cie wielu wpływów  i funkcji od Sieradza. W kolejnych dwóch wiekach zaznaczyła si  stagnacja  i powolny upadek znaczenia miasta, głównymi przyczynami były liczne wojny i kl ski ywiołowe. Zacz ło ono zmienia  swój charakter z pr nego o rodka rzemie lniczo-handlowego na typowo rolniczy. Jednak nadal zachowało sw  lokaln  rang .  Szadek na tle rozbiorowych podziałów administracyjnych  (1793-1918) Polskie podziały administracyjne okazały si  bardzo trwałe  i bez wi kszych zmian przetrwały do czasów rozbiorów kraju.  Po II rozbiorze (1793 r.) Ziemia Szadkowska znalazła si  w r kach Prus wtedy po raz pierwszy powi zano j  administracyjnie  z Kaliszem, poprzez utworzenie departamentu kaliskiego  w Prowincji Prus Południowych.  Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski 69 W latach 1796-1815 powiat szadkowski miał ju  inne granice, był mniejszy ni  dotychczas, północno-wschodnia granica przebiegała wzdłu  rzeki Ner, południowo-zachodnia za  wzdłu  rzeki Widawka.  Nale ały do niego miasta takie jak: Łask, Zelów, Pabianice i Lutomiersk. W latach 1807-15 powiat szadkowski znalazł si  w granicach Ksi stwa Warszawskiego, w departamencie kaliskim.    Marcin Turczyn 70 Rys. 2 Poło enie administracyjne ziemi szadkowskiej od XVI do  II wojny wiatowej ródło: T. Marszał (1995)  Od 1815 r. Szadek znajdował si  w Królestwie Polskim (wówczas powrócono do starych nazw jednostek najwy szego szczebla i utworzono województwo kaliskie), w obwodzie sieradzkim. W 1837 r. przemianowano województwa na gubernie, obwody na powiaty, a dawne powiaty zmieniono na okr gi.  Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski 71W 1845 roku gubernie kalisk  wł czono do warszawskiej. Wi c w ten sposób powiat sieradzki (w którym był Szadek) z Warszaw . W cztery lata po powstaniu styczniowym (1863 r.) doszło do kolejnych zmian administracyjnych tych ziem. Szadek znalazł si   w odtworzonej guberni kaliskiej, b d c jednym z kilku miast powiatu sieradzkiego. Wówczas powstała nowa jednostka administracyjna najni szego szczebla (gmina), miasto stało si  siedzib  gminy o tej samej nazwie oraz podobnie, jak wi kszo  małych miast utracił swe prawa miejskie w 1870 r. Rys. 3 Miejsce Szadku w podziale administracyjnym z lat 1946-50 ródło: A. Piskozub (1987 r.)  Szadek w odrodzonej Polsce (1919-2001) Po zako czeniu I wojny wiatowej w 1919 r. odzyskał prawa miejskie. W okresie mi dzywojennym ju  nie był miastem powiatowym tylko gminnym, jego ranga coraz bardziej malała. Był SzadekMarcin Turczyn 72on jednym z 46 miast ówczesnego województwa łódzkiego, którego rednia wielko  powierzchni gmin wynosiła 82 km2.  Gmina Szadek znalazła si  ponownie w powiecie sieradzkim. Była ona poło ona przy wschodniej granicy powiatu, na kraw dzi  z powiatem  łaskim. Pod wzgl dem podziałów specjalnych Szadek zwi zany był z Sieradzem i w wi kszo ci wypadków z Łodzi , b d c  siedzib  władz wy szego szczebla administracji specjalnej. Szadek m.in. znalazł w Łódzkim Okr gu Wojskowym, podlegaj c pod Łódzk  Izb  Skarbow , jednak pod wzgl dem podziału s dowego nale ał do Kaliskiego Okr gu S dowego  i Warszawskiego Okr gu Apelacyjnego. W tym okresie równie  zabrakło czynnika (np. przemysłu lub dogodnego poł czenia komunikacyjnego) umo liwiaj cego rozwój miasta i napływ ludno ci, tak e w tym czasie omin ła go wa na droga Łód -Pabianice-Łask-Sieradz. Rys. 4 Szadek po podziale administracyjnym Polski w 1975 r. ródło: A. Piskozub (1987 r.)  SzadekSzadek na tle podziałów administracyjnych Polski 73W okresie II wojny wiatowej ziemia szadkowska znalazła si  w utworzonym przez Niemców Kraju Warty, podlegaj c pod rejencj  łódzk , utrzymano tam podział na powiaty.  W okresie powojennym gmina Szadek znów znalazła si   w powiecie sieradzkim (we wschodniej jego cz ci), na granicy powiatów łaskiego i sieradzkiego. Mo na dostrzec podobie stwo granic powiatów przedwojennego i powojennego, tote  poło enie Szadku w obr bie granic powiatu wła ciwie nie uległo zmianie.  Po reformie administracyjnej w 1954 roku, kiedy to zlikwidowano podział na gminy (3000), za  w ich miejsce powstały gromady (8789), Szadek tworzył swoj  mniejsz  jednostk  administracyjn   - gromad  szadkowsk . Była to mała jednostka skupiaj ca miasto  i kilka wsi wokół. rednia wielko  powierzchni gromad  w ówczesnym województwie łódzkim wynosiła 41,5 km2. Po kolejnej reformie administracyjnej przeprowadzonej  w latach 1973-75 w miejsce gromad przywrócono gminy, zlikwidowano powiaty i znacznie powi kszono liczb  województw. Szadek pozostał siedzib  władz gminnych, natomiast Sieradz powtórnie awansowano do rangi stolicy województwa. Sytuacja ta trwała, a  do stycznia 1999 roku, kiedy to powrócono do trójszczeblowego podziału administracyjnego, redukuj c liczb  województw do 16. Szadek w dalszym ci gu pozostał siedzib  władz gminnych, jednak po raz pierwszy powi zano go administracyjnie z rozwijaj c  si  46-tysi czn  Zdu sk  Wol  - now  stolic  powiatu odległ  zaledwie o 10 km.  Szadek w swej ponad 700-letniej historii administracyjnie zwi zany był z wieloma miastami. Najsilniejsze wi zy zawsze ł czyły go z blisko poło onym Sieradzem, jednak po ostatniej reformie administracyjnej został przypisany rozwijaj cej si  Zdu skiej Woli staj c si  poło on  na północy gmin  tego powiatu. Miasto b d ce przez stulecia stolic  powiatu w 1815 r. zostało zdegradowane i było jedynie siedzib  władz gminnych (od 1863 r.), a  do dzi  i wszystko wskazuje na to, e tak pozostanie. Niestety jego dzisiejsza ranga administracyjna odpowiada jego mo liwo ci . Blisko  miast o wi kszym potencjale rozwojowym (Sieradz, Zdu ska Wola) ma m.in. wpływ na ograniczone mo liwo ci Szadku, co jest doskonale widoczne analizuj c mapy administracyjne z ró nych okresów. Marcin Turczyn 74Rys. 5 Szadek w nowym województwie łódzkim ródło: I. Ja d ewska (2000 r.)   Tab. 1 Szadek jako jednostka administracyjna na tle podziałów Polski Okres historyczny Szadek jako jednostka administracyjna Jednostka administracyjna wy szego szczebla 1 2 3 Królestwo Polskie X-XIII opole kasztelania sieradzka Królestwo Polskie  XIV-XVIII powiat województwo sieradzkie Ksi stwo Warszawskie (1807-14) powiat departament kaliski Królestwo Polskie  (1815-37) zabór rosyjski powiat obwód sieradzki Królestwo Polskie  (1837-63) zabór rosyjski okr g powiat sieradzki Pa stwo Polskie (1863-64)  Powstanie Styczniowe powiat województwo sieradzkie Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski 751 2 3 Królestwo Polskie  (1867-1914) gmina powiat sieradzki II Rzeczpospolita (1919-39) gmina powiat sieradzki Okupacja niemiecka  (1939-1945) gmina powiat sieradzki Okres PRL-u (1946-1975) gmina powiat sieradzki Okres PRL-u i III  Rzeczpospolitej (1975-99) gmina województwo sieradzkie Nowy podział Polski (od 1999 r.) gmina powiat zdu skowolski ródło: opracowanie własne 

Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

SZADEK NA TLE PODZIAŁÓW ADMINISTRACYJNYCH POLSKI

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/4332/1/M.Turczyn.pdf

Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Szadek na tle podziałów administracyjnych Polski

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w