Wprowadzenie do 15. tomu Folia Litteraria PolonicaPublikacja dofinansowana przez Wydział Filologiczny U

Lachman, Magdalena

Wiśniewski, Jerzy

Acta Universitatis Lodziensis Folia Litteraria Polonica

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

 Poszerzanie pola słyszenia Prezentowana publikacja, inaugurująca tematyczne numery „Folia Litteraria Polonica”, stanowi efekt spotkania, które odbyło się w Łodzi 2–4 grudnia 2009 roku z inicjatywy Katedry Literatury Polskiej XX i XXI wieku Uniwersytetu Łódzkiego. Zgromadziło ono specjalistów z różnych ośrodków (głównie histo-ryków i teoretyków literatury, jak też muzykologów) pragnących podzielić się swoimi refleksjami na temat powiązań zachodzących między muzyką a litera-turą od przełomu XIX i XX wieku po czasy najnowsze. Przyjęta cezura ma cha-rakter zawężający, ale nie jest przypadkowa ani czysto mechaniczna. Wynika ona z rozpoznania nasilającej się od ubiegłego stulecia roli akustyczności, au-dialności i wszelkich odmian muzyczności w świadomości cywilizacyjnej, co zaowocowało ostatnimi czasy zainteresowaniami manifestującymi się w obrę-bie i na styku różnych dyscyplin naukowych. Szczegółowy wycinek tej proble-matyki stanowią właśnie relacje zachodzące między literaturą a sferą foniczną w jej najbardziej typowym, zorganizowanym i najczęściej artystycznym wa-riancie, jaki zawiera się w pojęciu muzyki i muzyczności. Śledzenie tak zarysowanych relacji wyszło już poza fazę uzasadnień i pod-lega zintensyfikowanej diagnostyce. Na polskim gruncie wydatnie przyczyniły się do tego publikacje Andrzeja Hejmeja. Chodzi zarówno o jego prace redak-cyjne, zwłaszcza o antologię Muzyka w literaturze (Kraków 2002), obejmującą zbiór najważniejszych powojennych tekstów rodzimych literaturoznawców wypowiadających się w sprawie związków łączących sztukę słowa ze sztuką dźwięku, jak i o dwie książki autorskie: Muzyczność dzieła literackiego (Wrocław 2000; wyd. II popr., Wrocław 2002) oraz Muzyka w literaturze. Perspektywa kom-paratystyki interdyscyplinarnej (Kraków 2008) — z jednej strony, rekapitulujące dotychczasowe ustalenia i przekonująco kodyfikujące rozmaite sfery nawiązań we wskazanych obszarach, a  z drugiej  — przecierające nowe szlaki i proble-matyzujące je w taki sposób, żeby niekwestionowana okazywała się koniecz-ność dalszych poszukiwań.  Pionierskie studia Andrzeja Hejmeja i jego poprzedników stanowią pod-stawowy punkt odniesienia dla autorów artykułów zgromadzonych w tej pu-blikacji. Podjęta inicjatywa narodziła się bowiem z chęci zastosowania w prak-tyce wypracowanych już narzędzi i z poczucia, że choć ukierunkowane badania przeszły wstępną weryfikację, ciągle jeszcze wiele pól czeka na zagospodaro-wanie, a inne bezkonfliktowo można dopełniać i wzbogacać nowymi interpre-tacyjnymi komponentami. Nie tylko na prawach ankiety warto pokazywać, jakie obszary szczególnie się tego domagają i jak różnorodne są w tym momen-cie możliwości ich konceptualizacji.  Co istotne, prezentowane teksty, choć ciążyły nad nimi ogólne ramy tytu-łowego zagadnienia, nie powstawały na zamówienie, a dobór konkretnego materiału ilustracyjnego lub poddawanych opracowaniu problemów węzło-wych, jak też zastosowanych kluczy analitycznych był efektem indywidualnych decyzji badaczy. Stąd duże spektrum podejmowanej tematyki oraz przyjmo-wanych opcji metodologicznych. Widać, że jakkolwiek badaniom na styku lite-raturoznawstwa i muzykologii patronuje dziś komparatystyka interdyscypli-narna oraz perspektywa transmedialna, ich naturalnymi sprzymierzeńcami są również kulturowa teoria i historia literatury. Publikacja ta potwierdza, że u podstaw współczesnych poszukiwań wzajemnych muzyczno-literackich od-niesień leży przede wszystkim chęć zgłębiania, jak dzieła artystyczne rejestrują, eksploatują i antycypują procesy kulturowe, dookreślają się wobec nich w swo-isty dla siebie sposób. Właśnie dlatego tak chętnie poszukuje się obecnie odpo-wiedzi na pytanie, jakie sposoby postrzegania muzyki są zakodowane na kar-tach literatury oraz jak i do czego muzycy wykorzystują formy literackie; jakie wymiary przybierają i w jaką stronę ewoluują (między innymi za sprawą me-dium słownego) zjawiska spod znaku „nowej muzyczności”; jak przedstawiają się muzyczne uwikłania poezji konkretnej i jakim fluktuacjom podlegają płyn-nie z niej wykwitające eksperymenty multimedialne; a także jakie kręgi zatacza-ją wpływy muzycznej popkultury; jaką rolę odgrywa szlagier i piosenka w kul-turze literackiej XX i XXI wieku; jak wygląda kwestia inspiracji i infiltracji jaz-zowych w literaturze; co w świetle świadectw literackich łączy muzykę i… gruźlicę oraz jakiej wiedzy dostarczają owe świadectwa na temat wpływu gra-mofonu na świadomość uczestników kultury.  Jednocześnie bez trudu przychodzi badaczom płynne oscylowanie między różnymi poziomami komunikacyjnymi i sferami budowy rozpatrywanych przekazów artystycznych. Tam, gdzie główny punkt ciężkości ogniskuje się na sztuce słowa, komentatorzy chętnie koncentrują się na stematyzowanych na-wiązaniach do muzyki na poziomie treści utworów, ale równocześnie odnajdu-ją inspiracje muzyczne w ich warstwie brzmieniowej czy formalnym ukonsty-tuowaniu, rozpatrując choćby hipotezy o przekładalności struktury fugi czy suity na kompozycję dzieł literackich, przy okazji zaś testują też przydatność terminologii o rodowodzie pozaliteraturoznawczym — na przykład zastana-wiają się nad poręcznością i operacyjnością pojęcia dynamiki w znaczeniu stric-te muzykologicznym przy analizie poezji albo akcentują zasadność wprowa-dzenia do rozważań nad piosenką kategorii melosemii (polegającej na uwypu-klaniu znaczeń tekstu literackiego za sprawą świadomie zastosowanej melodii i konkretnego muzycznego wykonania).  W publikowanych tu tekstach doskonałe odzwierciedlenie znajduje też współczesna tendencja do obejmowania badawczym zasięgiem obszarów znaj-dujących się ponad i poza usankcjonowanymi hierarchiami oraz rejestrami. Równouprawnione i uzasadnione jest obecnie poddawanie refleksji zarazem dorobku artystów mniejszego i większego formatu, twórców posiadających niekwestionowaną pozycję w świecie sztuki i mających znaczenie raczej lokalne (pisarze Zaolzia), autorów z obiegu wysokoartystycznego i popularnego; pisa-rzy legitymujących się wysoką kulturą muzyczną (jak choćby Jarosław Iwasz-kiewicz), ale i takich, których dotknęła amuzja (Witkacy); tych, którzy w muzy-ce widzą pełnoprawną partnerkę i przekaźnika sensów (np. Jarosław Marek Rymkiewicz), i tych, którzy muzyczność traktują jako pole gry do tworzenia nieoczekiwanych i charakterystycznych dla siebie znaczeń albo doskonałą okazję do autokreacji, przeprowadzania prowokacyjnych operacji i korzystania z poten-cjału automitologii (przedstawiciele formacji awangardowych).  Nie jest zaskoczeniem, że w prezentowanych artykułach nieustanne ściera-ją się i krzyżują ze sobą rozmaite ujęcia metodologiczne (perspektywa intertek-stualna i intersemiotyczna zostaje wzbogacona chociażby o propozycje z zakre-su konstruktywizmu albo gender studies), ani że na porządek analiz konkretnej twórczości nawet samoistnie nakłada się układ problemowy. Inaczej mówiąc: choć niektóre prace można byłoby zobaczyć jako bezsprzeczny wycinek na przykład joyce'ologii czy themersonologii, posiadają one też inny równie wyra-zisty i komplementarny punkt przełożenia, który legitymizuje ich obecność akurat w tej publikacji. W swoim założeniu miała ona być bowiem forum wy-miany myśli, zdolnym pomieścić różne optyki, podejścia, wykładnie, ale tak, by sprowadzone do wspólnego mianownika, nie unifikowały swej specyfiki.  Właśnie te niejednorodne, ale i wspierające się porządki zaważyły na układzie całości zgromadzonego materiału. Jego obszerność skłoniła do wyod-rębnienia dwóch zbiorów. W pierwszym znalazły się teksty skupione na inter-pretacjach dorobku rodzimych twórców poddawanego rozmaitym infiltracjom muzycznym, począwszy od propozycji młodopolskich (pieśni Mieczysława Karłowicza do słów Kazimierza Przerwy-Tetmajera, poezja Leopolda Staffa, dramaty Tadeusza Micińskiego…) aż po prozę Adama Wiedemanna; drugi wypełniły zarówno przekrojowe, jak i ukierunkowane analizy utworów obcoję-zycznych, a także prace skupione na formach hybrydowych bądź granicznych, ciążących jednak ku przestrzeni literackiej lub dających się w niej — przy od-powiedni wykadrowaniu — bezkolizyjnie sytuować („opera” literacka Themer-sona, piosenka, utwory Jacka Kaczmarskiego…). Odrębny dział został poświę-cony autobiograficznym formom literackim tworzonym przez przedstawicieli świata muzyki, co obrazuje chociażby casus dzienników Artura Rubinsteina czy Stefana Kisielewskiego, albo narracji wspomnieniowych czołowych dwudzie-stowiecznych niemieckich solistów operowych, w których pamiętnikach nie-rzadko przegląda się cała skomplikowana powojenna epoka. Osobno warto podkreślić, że łódzka debata przyciągnęła uwagę zarówno osób specjalizujących się we wskazanej problematyce, traktujących ją jako swój podstawowy teren penetracji (ich grono zresztą systematycznie się powiększa), jak też autorów aktywnie jej sekundujących tylko okazjonalnie, co mimowolnie pokazuje, że trudno tę sferę powiązań dziś ignorować, nawet jeśli nie monopo-lizuje ona konkretnych dociekań.  Faktem jest, że czytając literaturę, ciągle rozpatrywaną chętniej we wzro-kocentrycznych parametrach, coraz częściej słyszymy w niej muzyczne inspira-cje. Właśnie: s ł y s z y m y ! Może zatem dzięki tej pracy będziemy jeszcze lepiej s ł y s z e ć  samą literaturę i zarazem j ą / j e j  s ł u c h a ć . Ostatecznie przecież najważniejsze, by nie przeoczyć tego, co ona chce nam również w za-kresie swojej audialności, foniczności i muzyczności przekazać. Zapraszamy do nie tylko wyciszonej lektury! Magdalena Lachman Jerzy Wiśniewski  

Poszerzanie pola słyszenia

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/2296/00-wstep%5b1%5d.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Poszerzanie pola słyszenia

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)