Gawryszczak, Anna

Przegląd Nauk Historycznych

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

PRZEGLĄD NAUK HISTORYCZNYCH 2011, R. X, NR 2           „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, red. M. Jaeger, K. Balcer, S. Balcer, A. Fili-piak, Wydawnictwo Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, nr 1, Dobrzyca 2010, ss. 236.    Nakładem Wydawnictwa Muzeum Ziemiaństwa Zespół Pałaco-wo-Parkowy w Dobrzycy ukazały się w 2010 r. „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie” pod redakcją Marka Jaegera, Kazimierza Balcera, Szymona Balcera oraz Andrzeja Filipiaka. Zaznaczyć trzeba, że jest to pierwszy numer wspomnianego periodyku, który w całości po-święcony został szeroko pojętej problematyce ziemiańskiej. Warto podkreślić, że na rynku wydawniczym jest to, obok „Wiadomości Ziemiańskich”, dopiero drugi periodyk podejmujący wyłącznie za-gadnienia dotyczące środowiska ziemiańskiego. Jego wydanie roz-poczyna pracę nad cyklicznym wydawnictwem, na łamach którego będzie prezentowana wieloaspektowa działalność właścicieli ziem-skich, zwłaszcza z regionu Wielkopolski. W publikacji tej zamiesz-czane będą studia, rozprawy, wspomnienia oraz opracowania ma-jące na celu wywołanie szeregu dyskusji i polemik. Pierwszy numer „Dobrzyckich Studiów Ziemiańskich” podzielo-ny został na cztery części. W pierwszej zamieszczono rozprawy  i studia (11 artykułów) historyków z kilku ośrodków badawczych (Dobrzycy, Poznania, Łodzi, Kalisza, Gdańska, Jarocina oraz Opo-la), będące opracowaniami poświęconymi nie tylko kwestiom zie-miaństwa wielkopolskiego, ale również i innych ziem polskich  w okresie zaborów. W drugiej części znajdujemy wspomnienia,  a trzecia stanowi kronikę wydarzeń w Muzeum Ziemiaństwa w Do-brzycy za 2010 r. Natomiast ostatnia, czwarta część periodyku przedstawia prace, które zwyciężyły w konkursie pt. „Życie w daw-nym majątku”. Ponadto w tomie wykorzystano wiele ciekawych zdjęć i ilustracji, jak również tabel czy map, które z pewnością 208     Artykuły recenzyjne i recenzje   zainteresują czytelnika. Poszczególne artykuły opatrzone są licz-nymi przypisami ułatwiającymi dotarcie do źródeł i literatury przedmiotu.   Recenzowana publikacja poprzedzona jest krótką przedmową dyrektora Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Wojciecha Dąbrow-skiego, który podkreśla rolę ziemiaństwa i jego znaczenie w kształ-towaniu się młodego pokolenia. W części „Rozprawy i Studia” pierwszy z artykułów pt. Rola i znaczenie ziemiaństwa wczoraj  i dzisiaj, jest wystąpieniem prezesa Polskiego Towarzystwa Zie-miańskiego Jerzego Mańkowskiego, do którego doszło w dniu 30 maja 2010 r. w Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy w ramach VI Dobrzyckich Spotkań z Klasyką, a zarazem otwarcia wystawy dr. Macieja Rydla pt. Dwór – Polska Tożsamość. Wspomniany artykuł z pewnością można traktować jako wprowadzający i jednocześnie ukazujący ogromną rolę, jaką odgrywało ziemiaństwo w dziejach państwa polskiego. Autor wyjaśnia pojęcie ziemianina, obrazując przy tym gospodarczą i polityczną działalność tej warstwy, ekspo-nując sukcesy, jakie odnosili oni w tych dziedzinach. J. Mańkow-ski zaznacza, że w rodzinach ziemiańskich wychowało się bardzo wielu wybitnych Polaków1, mających wpływ na kształtowanie się społeczeństwa polskiego. Podkreśla także, że musimy być świado-mi swoich korzeni, aby móc „tworzyć przyszłość” i rozwijać odpo-wiednie wartości ziemiańskie, w „wydobywaniu” których pomagać ma Muzeum Ziemiaństwa.  Następny artykuł, pt. 50-lecie małżeństwa hrabiów Zygmunta  i Marii Czarneckich autorstwa Kazimierza Balcera, poświęcony jest uroczystości „złotego wesela” hrabiego Zygmunta i Marii z Giżyc-kich Czarneckich, która odbyła się 29 listopada 1899 r. Autor przedstawia najpierw krótkie biografie obojga małżonków, a potem zamieszcza relacje z powyższego jubileuszu2. Bardzo interesujący jest kolejny artykuł, autorstwa Andrzeja Filipiaka, pt. Przyczynek do historii Noskowa3 k. Kalisza4, który                                                1 M.in. Adam Mickiewicz, Fryderyk Chopin, Henryk Sienkiewicz, Tadeusz Ko-ściuszko, Cyprian Kamil Norwid, Kazimierz Pułaski, Ignacy Paderewski, Józef Wybicki, gen. Tadeusz Bór-Komorowski, Józef Piłsudski oraz wielu innych. 2 Relacje te opisuje na podstawie „Złotej Księgi Szlachty Polskiej”, t. XXIII. 3 Nosków – dawna wieś czynszowa, od 1978 r. dzielnica Kalisza. 4 Autor prezentuje zarys historii Noskowa na podstawie dokumentacji doty-czącej tej wsi z lat 1800–1863, znajdującej się w zbiorach Archiwum Państwowe-go w Kaliszu. Artykuły recenzyjne i recenzje     209   należy traktować jako wstęp do obszerniejszego opracowania dzie-jów tej wsi. Autor ogólnie opisuje Nosków oraz zamieszkujące tam rodziny. Przedstawia ciekawe kwestie dotyczące stosunków wło-ściańskich, jak również spór mieszkańców z nowym dziedzicem Danielem Weightem5. Zofia Gieryn-Ignatowicz jest autorką czwartego artykułu. Obra-zuje w nim zmiany, jakie zaszły w sposobie życia ziemian i w oby-czajach ziemiańskich w Wielkopolsce w okresie od XVIII do XIX w. Autorka wyjaśnia pojęcie ziemiaństwa jako warstwy społeczno- -kulturowej posiadającej pewne konkretne cechy szczególne. Przed-stawia różnice między ziemiaństwem a szlachtą, jak również spo-sób gospodarowania w folwarkach szlacheckich w XVIII i XIX stu-leciu. Prezentuje także obyczajowość szlachecką, przejawiającą się przede wszystkim w gościnności, wzmiankując jednocześnie zmia-ny, jakie nastąpiły w tym zakresie od połowy XIX w. W artykule piątym Ziemianie kaliscy wobec powstania stycz-niowego, autorstwa Marka Jaegera, przedstawiona została ocena, głównie negatywna, postawy ziemian w czasie powstania 1863 r. Autor ilustruje wydarzenia zaistniałe po upadku powstania listo-padowego, które przyczyniły się do umocnienia wśród właścicieli ziemskich przekonania, że należy poczekać na odpowiednią sytua-cję międzynarodową, aby rozpocząć walkę o niepodległość. Suge-ruje wielokrotnie, że wybuch kolejnego powstania dla większości ziemian byłby złym rozwiązaniem, godzącym w ich interesy eko-nomiczne. Ale mimo ich ogólnej nieprzychylności do kontynuowa-nia walki zbrojnej, ukazuje ziemian podejmujących jednak wyzwa-nie i wstępujących w szeregi organizacji powstańczej, jak również uczestniczących w pracach organizacyjnych, w dążeniu do odzy-skania niepodległości. Kolejny artykuł zamieszczony w omawianym numerze periody-ku jest autorstwa Jarosława Kity. Poświęcony został kwestii szkol-nictwa wiejskiego w Królestwie Polskim w połowie XIX w. Autor  w ogólnym zarysie dokonuje przedstawienia ówczesnej sytuacji systemu szkolnictwa w Królestwie, ze szczególnym uwzględnieniem elementarnych szkółek wiejskich. Podkreśla, że wielu ziemian pro-pagowało potrzebę rozwoju szkolnictwa wiejskiego, które powinno pozostawać jednak pod kontrolą środowiska ziemiańskiego. Postu-                                               5 Daniel Weight wywodził się z ewangelickiej rodziny przybyłej do Kalisza pod koniec XVIII w. Dziedzicem wsi Nosków został w 1830 r. 210     Artykuły recenzyjne i recenzje   laty swoje prezentowali oni w licznych broszurach i książkach. Szczególnie dużo miejsca J. Kita poświęca publikacjom Tomasza Potockiego, który w swoich pracach poruszał powyższą problema-tykę.  Artykuł siódmy, zatytułowany Obronna czy niszczycielska rola zazdrości? Przyczynek do rozważań nad małżeństwem ziemiań-skim, omawia kwestie dotyczące zazdrości we wzajemnych stosun-kach między małżonkami. Autorka, Nina Kapuścińska, przedsta-wia w nim mechanizmy „rodzenia się” i przejawiania zazdrości, uka-zując jej negatywne skutki na bardzo wielu przykładach. Następny artykuł, autorstwa Arkadiusza Ptaka, ukazuje poło-żenie ziemiaństwa w okresie międzywojennym w Pleszewie. Mimo osłabienia pozycji owej grupy społecznej w tym czasie, Autor pod-kreśla rolę i znaczenie tej warstwy w mieście Pleszew oraz w jego okolicach. Przedstawia ich aktywny udział w procesie tworzenia polskiej administracji na przełomie lat 1918 i 1919, jak również ożywioną działalność w sferze gospodarczej i kulturowo-oświa-towej. Przedmiotem kolejnego, dziewiątego artykułu jest wizyta Duń-czyka Georga Brandesa6 u Jana i Jadwigi Brzezińskich w ich ma-jątku w Pawłowicach w 1894 r. Autorka tekstu, Michalina Petelska, postawiła sobie za cel ukazanie obrazu polskiego dworu u schyłku XIX w., postrzeganego oczyma sławnego duńskiego pisarza. Z kolei tekst napisany przez Jakuba Staszaka przybliża losy Zbigniewa Ostroroga-Gorzeńskiego jako organizatora i dowódcy biorącego udział w Powstaniu Wielkopolskim 1918–1919 r. Na po-czątku artykułu znajdujemy krótką biografię bohatera, a w dalszej części omówiono jego działalność powstańczą. Autor opisuje walki, w których komendant brał udział: pod Krotoszynem, Zdunami czy Zbąszyniem, podkreślając jednocześnie jego wybitne zdolności przywódcze. Ostatni z artykułów pierwszej części, zatytułowany Polityczna  i kulturalna rola rezydencji Jana III Sobieskiego, autorstwa Magda-leny Ujmy prezentuje położone w różnych częściach Rzeczypospoli-tej dobra ziemskie należące do Jana III Sobieskiego, podkreślając ich ogromną rolę obronną, reprezentacyjną, jak również „atrakcyj-ność kulturalną”.                                                6 Georg Brandes urodził się w Kopenhadze w 1842 r. Pochodził ze zlaicyzo-wanej rodziny żydowskiej. Artykuły recenzyjne i recenzje     211   Druga część „Dobrzyckich Studiów Ziemiańskich” pt. Wspomnie-nia zawiera artykuł Wojciecha Kęszyckiego. Jest on pokłosiem wy-stąpienia autora w dniu 26 sierpnia 2010 r. w Muzeum Ziemiań-stwa w Dobrzycy w ramach odbywających się „dobrzyckich spo-tkań czwartkowych”. W. Kęszycki opisuje w nim działalność kon-spiracyjną ziemian w czasie okupacji niemieckiej, poprzez zapre-zentowanie paramilitarnej organizacji występującej pod nazwami: „Uprawa”, „Tarcza”, „Opieka”, „Sl”, która stanowiła zaplecze Armii Krajowej pod względem logistycznym, gospodarczym i finansowym. Ponadto w swoim artykule autor porusza kwestie związane ze szkołami podchorążych, wspominając o szkoleniach w ramach konspiracyjnych podchorążówek w czasie II wojny światowej oraz  o działalności, jaką prowadził w ramach pracy w wywiadzie Armii Krajowej. Trzecią część recenzowanej pracy stanowi Kronika wydarzeń  w Muzeum Ziemiaństwa w 2010 r. Szymon Balcer wymienia wszystkie ważne wydarzenia, do których doszło w dobrzyckim mu-zeum. Zamieszczone zestawienie wskazuje na dosyć ożywioną działalność podejmowaną przez tę stosunkowo młodą placówkę, która wygrała w konkursie na najpopularniejszą instytucję kultu-ralną w regionie.    Ostatnia, czwarta, część poświęcona jest konkursowi histo-rycznemu dotyczącemu Życia w dawnym majątku. Spośród nade-słanych prac opisujących życie w majątkach ziemskich z terenu powiatu pleszewskiego, ostrowskiego i jarocińskiego wyłoniono naj-lepsze, które przedstawiono w omawianych „Dobrzyckich Studiach Ziemiańskich”. W recenzowanym numerze periodyku ukazały się dwie prace uczniów szkół podstawowych: Katarzyny Dymowskiej, opisującej historię miejscowości Dobrzyca oraz Krzysztofa Kaski, który przybliżył dzieje wsi Taczanów. Bardzo ciekawa jest praca uczennicy gimnazjum Grety Dera, która powstała na podstawie wspomnień jej prapradziadka Józefa Foryckiego oraz praca grupy uczniów z Gimnazjum Powstańców Wielkopolskich (Justyna Hen-dler, Marta Nowicka, Adam Filipiak, Monika Grzegorek, Alicja Grodzka, Monika Juskowiak, Katarzyna Ratajczak, Waldemar Ta-czała, Dawid Gadziński, Rafał Stachowiak) opisująca pałac w Tar-cach oraz dzieje jego dawnego właściciela, wspominanego już Zbi-gniewa Ostroroga-Gorzeńskiego. Reasumując, omawiane „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie” są bardzo wartościową pracą, wnoszącą innowacyjne spojrzenie na 212     Artykuły recenzyjne i recenzje   kwestie dotyczące ziemiaństwa, zwłaszcza z regionu Wielkopolski. Przedstawiają szerokie spectrum tematów poświęconych działalno-ści właścicieli ziemskich w różnych sferach: gospodarczej, poli-tycznej, kulturalno-oświatowej. Trzeba przy tym zaznaczyć, że pierwszy numer tego periodyku nie wyczerpuje nawet w skromnym zakresie tematu i jest jednocześnie zapowiedzią kolejnych tomów, prezentujących dalsze nowatorskie prace, o czym już w przedmo-wie wspomina dyrektor Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy. Praca niewątpliwie rysuje również dalsze płaszczyzny badawcze, którymi należałoby się jeszcze zająć, jak np. interesująca kwestia dziejów Noskowa i jego dziedziców.   Warto podkreślić, iż poszczególne teksty zamieszczone w Stu-diach, autorstwa osób o różnym poziomie doświadczenia badaw-czego, napisane są w sposób bardzo rzetelny, a ponadto pięknym  i bogatym językiem zrozumiałym dla każdego czytelnika. Warto też wskazać na ciekawą szatę graficzną recenzowanego wydawnictwa. Zamieszczone w niej liczne ilustracje, fotografie, mapy, tabele czy kopie dokumentów z pewnością przyciągają uwagę czytającego. Omawiana praca stanowi przyjemną lekturę, będącą jednocze-śnie punktem wyjścia do dalszych poszukiwań. Należy podkreślić, że bardzo ciekawym pomysłem jest umieszczenie w numerze prac napisanych przez uczniów szkół podstawowych i gimnazjalnych, co potwierdza zainteresowanie ze strony młodego pokolenia dzie-jami ziemiaństwa wielkopolskiego.          ANNA GAWRYSZCZAK  UNIWERSYTET ŁÓDZKI    

„Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, red. M.Jaeger, K. Balcer, S. Balcer, A. Filipiak, Wydawnictwo Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, nr 1, Dobrzyca 2010, ss. 236.

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/11089/3918/1/Gawryszczak.pdf

„Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, red. M.Jaeger, K. Balcer, S. Balcer, A. Filipiak, Wydawnictwo Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, nr 1, Dobrzyca 2010, ss. 236.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

„Dobrzyckie Studia Ziemiańskie”, red. M.Jaeger, K. Balcer, S. Balcer, A. Filipiak, Wydawnictwo Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, nr 1, Dobrzyca 2010, ss. 236.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w