Leśniewska, Katarzyna

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

  49  Katarzyna Leśniewska   Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    Klasyczne pojęcie wielokulturowości koncentruje uwagę na wymiarze etniczności oraz utożsamiania ją z zetknięciem się ze sobą przedstawicieli przynajmniej dwóch narodowości1. Nigdzie indziej we współczesnej Europie, poza Półwyspem Bałkańskim, religia i etniczność nie połączyły się tak ściśle, jak wśród południowych Słowian. Obecne tu wszystkie grupy narodowościowe definiują swoją tożsamość poprzez symbole, obrazy i mity, których dostarcza im katolicka, prawosławna lub muzułmańska kultura religijna2. Nie inaczej jest w stolicy Bośni i Hercegowiny – Sarajewie, liczącym ponad 300 tys. mieszkańców, posiadającym bardzo bogate wielokulturowe dziedzictwo. Tereny te zamieszkiwali od pokoleń nie tylko Bośniacy, ale również Serbowie, Chorwaci, Romowie czy Żydzi. W przestrzeni miasta odnaleźć można wiele śladów obecności kilku religii – obok licznych meczetów wznoszą się również kościoły katolickie, cerkwie czy synagogi. Wieloetniczność Sarajewa wynika przede wszystkim z uwarunkowań historycznych. W wieku XI Bośnia przyjęła chrzest w obrządku katolickim. Przed podbiciem Bośni i Hercegowiny przez Imperium Osmańskie w XV wieku, rywalizowali tu ze sobą Węgrzy i Serbowie. Kres panowania tureckiego na tym obszarze przyniosły dopiero wojny bałkańskie. Tak bogata historia miasta oraz współistnienie w jego granicach wielu kultur oraz religii doprowadzało i wciąż doprowadza do wielu konfliktów i problemów, m.in. na tle narodowościowym. Porozumienie z Dayton z 1995 roku kończące wojnę domową w Jugosławii zakładało wielostronny kompromis i miało pomóc w tworzeniu jednolitego państwa o nazwie Bośnia i Hercegowina. Biorąc jednak pod uwagę skład narodowościowy głównych jednostek administracyjnych tworzących BiH, tj. Federację Bośni i Hercegowiny (zamieszkiwanej przede wszystkim przez muzułmańskich Bośniaków – ponad 70%) oraz Republiki Serbskiej (z dominacją prawosławnych Serbów – ok. 90%) w rzeczywistości oznaczało zgodę na podział.                                                    1 H. Mamzer, Wielokulturowość – czy wyzwolenie z więzów entocentryzmu? w: Przegląd Bydgoski XII/2001, s. 33.  2 U. Altermatt, Sarajewo przestrzega: Etnonacjonalizm w Europie, Kraków 1998, s. 162. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    50  W pierwszych latach po wojnie w państwie trwała wciąż ostra rywalizacja trzech głównych grup narodowościowych (Bośniaków, Serbów i Chorwatów) polegająca głównie na bojkotowaniu działalności organów legislacyjnych3. Głównymi problemami, z którymi przyszło się zmierzyć powojennej Bośni i Hercegowinie, były przede wszystkim: odbudowa zniszczonego państwa, fatalny stan bośniackiej gospodarki, wysoki stopień korupcji, słaby postęp w procesie powrotu uchodźców, dominująca pozycja partii narodowościowych na scenie politycznej oraz pozostawiający wiele do życzenia ustrój państwa4.  Ilustracja 1. Obiekty sakralne w przestrzeni miejskiej Sarajewa Źródło: fot. Katarzyna Leśniewska.  Przed wojną 40% mieszkańców Bośni stanowili muzułmanie, 33% prawosławni, 19% katolicy, zaś 8% wyznawcy innych religii (w tym najliczniejsi byli Żydzi). Ze względu na swą wyjątkową wieloetniczność Sarajewo nazywane było wówczas „małą Jugosławią”. Jednak podczas wojny blisko 1/3 Żydów opuściła Sarajewo, duża liczba muzułmanów została wymordowana podczas serbskich czystek etnicznych, zaś wielu Serbów na wezwanie Radovana Karadžica opuściło swoje domy po przyznaniu miasta muzułmanom5. Skomplikowana sytuacja polityczna w Bośni w ostatniej dekadzie XX wieku doprowadziła do rozproszenia systemu administracyjnego i politycznego oraz ogromnego osłabienia organów ogólnopaństwowych, których siedzibą jest właśnie Sarajewo. Wart podkreślenia jest fakt, że gros problemów współczesnej Bośni wynika z tego, iż nigdy nie rozwinęła się wspólna świadomość („bośniackość”), a do zbliżenia mieszkańców różnych narodowości połączonych przede                                                    3 L. Hladky, Dwanaście lat po Dayton – rzeczywistość i iluzje w: Europejski protektorat Bośni i Hercegowiny w perspektywie środkowoeuropejskiej, red. M. Gniazdowski, Warszawa 2008, s. 17-21. 4 Ibidem, s. 24. 5 A. Bilski, Widok na Sarajewo, Warszawa, 2000, s. 75-79. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    51  wszystkim niemal identycznym językiem, dochodziło tylko w wieloetnicznych skupiskach wielkomiejskich, jak Sarajewo6. Ostatni spis ludności w Bośni i Hercegowinie miał miejsce w 1991 roku, czyli jeszcze przed wojną domową w dawnej Jugosławii. Wszystkie dane dotyczące składu etnicznego Bośni publikowane po wojnie są jedynie szacunkowe, a ich weryfikacji dokona dopiero kolejny spis powszechny. Według danych z przedwojennego spisu (tabela 1.) ponad połowę mieszkańców Sarajewa stanowili muzułmańscy Bośniacy.  Tabela 1. Skład narodowościowy dzielnic Sarajewa w 1991 roku  Nazwa dzielnicy Razem Bośniacy Serbowie Jugosłowianie Chorwaci Inni Centar 79 286 39 761 16 631 13 030 5 428 436 Novi Grad 136 616 69 430 37 591 15 580 8 889 126 Novo Sarajevo 95 089 33 902 32 899 15 099 8 798 391 Stari Grad 50 744 39 410 5 150 3 374 1 126 684 Razem 361 735 100% 182 503 50,45% 92 271 25,50% 47 083 13,01% 24 241 6,70% 5 637 3,2% Źródło: opracowanie własne na podstawie http://www.fzs.ba/.  Szacunkowe dane z 2002 roku pokazują, że odsetek Bośniaków w mieście znacznie wzrósł (wykres 1.), ale należy pamiętać, że i bezwzględna liczba ludności miasta uległa zmniejszeniu. W 2009 Sarajewo zamieszkiwało ponad 305 tys. ludności.  Wykres 1. Skład etniczny Sarajewa w 2002 roku  77%12%8%3%BośniacySerbowieChorwaci Inni Źródło: opracowanie własne na podstawie F. Markovitz, Census and sensibilities in Sarajevo,  “Comparative Studies in Society and History”, Volume 49, Issue 1, January  2007.                                                    6 L. Hladky, op. cit., s. 26. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    52  Dane te, choć tylko szacunkowe, pokazują, że w wyniku wojny Sarajewo przestało być symbolem dawnej Jugosławii – państwa wieloetnicznego i wieloreligijnego, gdzie można było odnaleźć tętniące życiem meczety, kościoły, cerkwie i synagogi, oddalone od siebie zaledwie o kilka metrów. Dzisiejsze Sarajewo jest niestety symbolem upadłego ducha współpracy i tolerancji dla odmienności religijnej czy kulturowej7.  Problemy współczesnej Bośni a Sarajewo Rozpad Jugosławii doprowadził do tego, że Chorwaci i Serbowie w Bośni poczuli się odpowiednio chorwacką i serbską mniejszością narodową. Dominujący muzułmanie na nowo zdefiniowali swą tożsamość etniczno-narodową i zaczęli się określać jako Bośniacy, czy też Bośnianie, a swymi manifestacjami walczyć bardziej o niezależność etniczną i państwową niż religijną8. W wyniku wojny domowej muzułmanie bośniaccy niemal zamknęli się we własnym gettcie. Mieszane małżeństwa spotykały się z olbrzymią krytyką, zaczęto pielęgnować zwyczaje muzułmańskie, a na znaczeniu zyskały przepisy dotyczące ubioru kobiet. W momencie, gdy islam stał się celem ataków etnicznego nacjonalizmu, powrócono do fundamentów religijnych i nadano im radykalną postać9. W 1992 roku, kiedy to ONZ wprowadziło embargo na dostawy broni do Bośni, zbrojny opór muzułmanów został znacznie utrudniony. Dopiero 4 lata później, gdy liczba ofiar sięgnęła blisko 100 tys., USA zdecydowały się interweniować. Z tego powodu słowo „Zachód” to niemal obelga, a wszystkie wydarzenia tego okresu wciąż wzbudzają wiele emocji wśród bośniackich muzułmanów10.  Ilustracja 2. Napisy na murach Sarajewa  Źródło: fot. Katarzyna Leśniewska.                                                    7 A. Bilski, op. cit., s. 79-80. 8 S.  Nikšić, Bośniaccy muzułmanie – zagrożenie czy szansa dla Europy?, http://www.pk.org.pl/artykul.php?id=460, data odczytu 9 kwietnia 2011. 9 U. Altermatt, op. cit., s. 162-165. 10 W. Mayer, Piąta kolumna Proroka, „Der Spiegel”, http://www.polityka.pl/swiat/tygodnikforum/285340,1,w-sarajewie-trwa-rekrutacja-do-grup-islamskich-bojownikow.read, data odczytu 9 kwietnia 2011. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    53  Wojna w Bośni i Hercegowinie, choć oficjalnie zakończyła się w 1995 roku, w umysłach ludzi wciąż trwa. Oczerniają się oni wzajemnie, często nie rozumiejąc tego, co się tak naprawdę wydarzyło. We współczesnym Sarajewie głównie Bośniacy, ale również Chorwaci, starają się zdominować Serbów, co prowadzi do pogłębiania się przepaści pomiędzy tymi trzema nacjami11. Z kolei politycy serbscy w Bośni, to przede wszystkim przedstawiciele serbskiego nacjonalizmu, wciąż przywiązani do koncepcji „serbskiej państwowości”12. Odmienne wizje przeszłości i przyszłości (por. tabela 2.) najbardziej widoczne są na płaszczyźnie symboliki, tj. obchodów świąt, pamięci zbiorowej czy programów edukacyjnych. Obie strony nie mogą dojść do porozumienia w sprawach reformy policji, zmiany konstytucji i prawa administracyjnego. Ponadto strona serbska dąży do zachowania jak największego zakresu autonomii, by móc blokować wszelkie działania „centralizacyjne”. Z kolei strona bośniacka odwołując się do ludobójstwa deklaruje chęć wchłonięcia RS do zunifikowanej Bośni, ze stolicą w Sarajewie13.  Tabela 2. Sporne kwestie wg bloków politycznych w Sarajewie i Banja Luce Zagadnienie Wizja bośniacka Wizja serbska  Bośnia w średniowieczu  i epoce nowożytnej Państwo bośniackie, najazd osmański jako przyczyna rozpadu dotychczasowych form państwowości (ale również okazja do rozwoju gospodarki i kultury) Bośnia w zasięgu wpływów serbskich, najazd osmański jako katastrofa cywilizacyjna Bośnia w okresie międzywojennym  i podczas II wojny światowej  Bośnia poddana serbskiej akulturacji,  w latach wojny Bośniacy ofiarami prześladowań formacji chorwackich Podczas wojny Serbowie ofiarami prześladowań formacji bośniacko-muzułmańskich i ludobójstwa chorwackiego Działania własnej społeczności w latach 1991-1996 Obrona Bośni przed agresją „wielkoserbską” Próba obrony spójności Jugosławii przed separatyzmem bośniackim, następnie dążenie do utworzenia państwa Serbów bośniackich                                                    11 A. Bilski, op. cit., s. 81-82. 12 W. Stanisławski, Źródła kryzysu politycznego w Bośni i Hercegowinie w: Europejski protektorat Bośni i Hercegowiny w perspektywie środkowoeuropejskiej, red. M. Gniazdowski, Warszawa, 2008, s. 35. 13 W. Stanisławski, op. cit., s. 38. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    54  Działania konkurencyjnej społeczności w latach 1991-1996 Dążenia do przyłączenia Bośni  do Serbii, zbrodnie wojenne  na cywilach bośniackich, ludobójstwo Dążenie do wyparcia Serbów z ich ziem historycznych, zbrodnie na serbskiej ludności cywilnej, współpraca z radykałami muzułmańskimi Działania własnej społeczności w „Bośni Daytonowskiej” Budowa wielonarodowej,  lecz unitarnej Bośni Dążenie do zachowania tożsamości zbiorowej i bliskich relacji z Belgradem Działania konkurencyjnej społeczności w „Bośni Daytonowskiej” Republika Serbska stale dążąca  do oderwania się od Bośni  i unifikacji z Belgradem Dążenie do likwidacji Republiki Serbskiej, ciche poparcie  lub obojętność wobec działań fundamentalistów muzułmańskich Sojusznicy USA, UE, kraje muzułmańskie Prawosławne kraje bałkańskie, Rosja, wybrane kraje UE Źródło: opracowanie własne na podstawie: W. Stanisławski, op. cit., str. 36-37.  Na przestrzeni lat nie udało się w Bośni uformować jednolitej świadomości narodowej, która pozwoliłaby okiełznać rywalizację pomiędzy serbskim i chorwackim nacjonalizmem, a z kolei muzułmanów zmusić do postępu. Rozwój grup etnicznych w dużej mierze zmierza do jeszcze większej separacji, zarówno narodowej, jak i religijnej14.  Dzisiejsze problemy Sarajewa  Podczas serbskiego oblężenia Sarajewa zginęło ponad 11 tys. cywilów, a blisko 60% zabudowy miejskiej została doszczętnie zniszczona. W trakcie wojny miasto stało się jednym wielkim cmentarzem z główną ulicą przekształconą w słynną „aleję snajperów”. Na skutek układu z Dayton miasto znalazło się na granicy Republiki Serbskiej i muzułmańsko-chorwackiej Federacji Bośni i Hercegowiny. Choć oficjalnej granicy z punktami kontrolnymi w mieście nie widać, to w mentalności mieszkańców jest ona wciąż obecna. Przykładem tego są m.in. dominujące w części serbskiej napisy w cyrylicy15.                                                    14 I. Szilagyi, Fiasko budowy narodu i państwa w Bośni i Hercegowinie a społeczność międzynarodowa  w: Europejski protektorat Bośni i Hercegowiny w perspektywie środkowoeuropejskiej, red.  M. Gniazdowski, Warszawa, 2008, s. 43. 15 S.A. Bollens, City and soul – Sarajevo, Johannesburg, Jerusalem, Nicosia w: “City”, Vol. 5, No. 2, 2001, s. 171-173. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    55  Ilustracja 3. Wydział Nauk Islamskich w Sarajewie  Źródło: fot. Katarzyna Leśniewska.  Ze względu na dominację w mieście ludności muzułmańskiej, wiele rodzin chorwackich i serbskich nie chce powracać do miasta, gdyż obawia się dyskryminacji zarówno językowej, jak i kulturowej swoich dzieci w szkołach. Władze natomiast nie godzą się na stworzenie oddzielnych programów nauczania ze względu na obawy przed segregacją. W mieście istnieją szkoły poszczególnych wyznań, do których uczęszczają dzieci różnych religii. Głównym problemem dla Serbów jest jednak język – jak wiadomo, posługują się oni cyrylicą16. W samym Sarajewie po dziś dzień dochodzi do licznych konfliktów pomiędzy przedstawicielami trzech największych religii w Bośni. W 2008 roku miał miejsce w Sarajewie głośny konflikt pomiędzy muzułmańskimi mieszkańcami miasta oraz organizatorami pierwszej w historii Bośni parady równości. Impreza odbyła się podczas świętego dla muzułmanów miesiąca ramadan. Obwiniali oni organizatorów o propagowanie wartości niemożliwych do pogodzenia z religią. Organizatorzy natomiast przekonywali, że termin parady został ustalony przypadkowo i nie miał na celu obrazy niczyich uczuć religijnych. W wyniku starć na ulicach zostało rannych kilka osób17. W 2010 roku fiaskiem zakończyły się rozmowy dotyczące postawienia przed Katedrą Serca Jezusowego pomnika papieża Jana Pawła II. Na skutek protestów przedstawicieli muzułmanów z pomysłu zrezygnowano. Jeden z imamów nazwał pomysł pomnika prowokacją i zagroził nawet, że sam go zniszczy18.                                                    16 Rebuilding a multi-ethnic Sarajevo: The Need for Minority Returns, ICG Bosnia Project – Report No 30, 1998, s. 17-18. 17 Pretučena gej parada u Sarajevu, http://www.naslovi.net/2008-09-25/rtv/pretucena-gej-parada-u-sarajevu/836635, data odczytu 9 kwietnia 2011. 18  Muzułmanie nie chcą pomnika papieża, „Rzeczpospolita”, http://www.rp.pl/artykul/67352,495031_Muzulmanie_ nie_chca_pomnika_papieza.html, data odczytu 9 kwietnia 2011. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    56  Poważnym problemem Bośni są coraz dłużej przeciągające się rozmowy dotyczące organizacji kolejnego spisu powszechnego. Parlament BiH na skutek bojkotów bośniackich Serbów długo nie mógł przyjąć uchwały. Najwięcej zarzutów dotyczyło metod, jakimi miałby zostać on przeprowadzony. Serbowie dążą do włączenia do spisu pytań dotyczących pochodzenia etnicznego oraz wyznawanej religii, czemu sprzeciwiają się partie bośniackie i chorwackie uważające, że pytania dotyczące pochodzenia będzie można zadać dopiero po zakończeniu powrotu uchodźców do kraju19. Pomimo, że w przestrzeni miasta wciąż widać ślady wojny, jednak miejsca największych masakr powoli nikną. Krajobraz miasta zmienia się, a władze miasta robią wszystko, by zatrzeć ślady dawnej dominacji serbskiej – jedyną jej pozostałością jest nazwa głównej ulicy (Titova). By wyzbyć się resztek nacjonalizmów, zmieniono nawet nazwę mostu na rzece Miljacka z Principov most na Latinska ćuprija20. Nie należy również zapominać, że w Sarajewie oprócz trzech głównych nacji zamieszkują również mniejszości narodowe. W mieście wciąż działają dwie synagogi. Dają o sobie znać również Czarnogórcy, którzy w październiku podjęli nawet starania o utworzenie stowarzyszenia Czarnogórców, ale póki co ich starania spełzły na niczym. Swoje cele konsekwentnie realizuje również mniejszość romska, która uzyskała zgodę na własny program w Radiu Sarajewo21.  Podsumowanie Bośniacy żyją obecnie w przeświadczeniu, iż Europa odrzuca ich w momencie, kiedy przechodzą jeden z najtrudniejszych kryzysów politycznych. Ponadto od Bośniaków wciąż wymagane są wizy na wjazd na teren UE (dla Serbów zostały zniesione). Widzą oni również duże zagrożenie w nacjonalizmie serbskim związanym z ciągłymi groźbami secesji oraz dyskryminacją muzułmanów22. Szansą dla Sarajewa oraz całej Bośni i Hercegowiny jest podjęcie starań o członkostwo w Unii Europejskiej. W listopadzie 2005 roku Komisja Europejska stwierdziła, iż Bośnia jest gotowa do rozpoczęcia rozmów w sprawie przyjęcia układu o stabilizacji i stowarzyszeniu z Unią Europejską. Jednak w 2006 roku w rezultacie przedłużającej się kampanii wyborczej                                                    19 Bośnia i Hercegowina: pat w sprawie spisu powszechnego, Ośrodek Studiów Wschodnich, http://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/best/2010-08-18/bosnia-i-hercegowina-pat-w-sprawie-spisu-powszechnego, data odczytu 9 kwietnia 2011. 20 E. dell’Agnese, Making and Remaking Sarajevo’s Image, http://boa.unimib.it/ bitstream/10281/7165/3/making_ and_re-making.pdf, data odczytu 9 kwietnia 2011. 21 N. Milivevic, State and problems of national minorities in Bosnia and Herzegovina w: Prospects of Multiculturality in Western Balkan States, red. G. Basic, Belgrade 2004, s. 59, 66. 22 S. Nikšić, op. cit., http://www.pk.org.pl/artykul.php?id=460, data odczytu 9 kwietnia 2011. Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa    57  reformy utknęły w miejscu, a klimat polityczny w państwie znacznie się pogorszył. Z tego powodu kraj ten nie może liczyć na szybkie sfinalizowanie negocjacji. Obecnie planowane jest złożenie oficjalnego wniosku o członkostwo w UE23. Chociaż meczety, cerkwie i kościoły świecą pustakami, a religijność dzisiejszych mieszkańców Sarajewa jest raczej płytka i powierzchowna, można zaobserwować, zwłaszcza wśród muzułmanów, przejawy manifestacji przynależności wyznaniowej. Realizują oni w ten sposób również potrzebę etnicznej przynależności24. Warto podkreślić, że wewnętrzna siła Kościołów nie wynika z liczby ich wyznawców, ale raczej duchowej mocy wiernych, której miernikiem powinna być zdolność do skruchy i przebaczenia. Postawa wyznawców trzech najsilniejszych w Bośni religii będzie miała w przyszłości znaczący wpływ na dalsze losy tegoż państwa, a w konsekwencji również i samego Sarajewa25.                                                    23 P. Szeląg, Bałkany a Unia Europejska. Perspektywy integracyjne państw bałkańskich w: Bałkany u progu zjednoczonej Europy, Kraków 2008, s. 32. 24 A. Bilski, op. cit., s. 79. 25 Ibidem, s. 87. 

Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/1480/lLe%c5%9bniewska.pdf?sequence=2&isAllowed=y

Współczesne problemy wielokulturowego Sarajewa

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)