Skonka, Katarzyna

Polish

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)

148VI. Wpływy kulturowe i popkulturowe Katarzyna Skonka Twórcy pochodzenia palestyskiego a wiat Zachodu Podanie dokładnej definicji palestyskiej elity kulturalnej jest zadaniem niezwykle trudnym. Twórców, których mona zaliczy do tej grupy charakteryzuje mnogo dowiadcze; róni si obywatelstwem, miejscem urodzenia, a niekiedy jzykiem ojczystym. Ludno pochodzenia palestyskiego rozproszona jest po całym wiecie, wane orodki intelektualne wraz z ich przedstawicielami od zawsze znajdowały si zarówno w diasporze, jak i na terenach dzisiejszej Autonomii Palestyskiej i Izraela. Naturalne jest wic, i intelektualici palestyscy byli i snieustannie poddawani wpływom odmiennych kultur, nierzadko te sami na nie oddziałuj. Na przestrzeni lat wyłoniła si grupa twórców ukształtowanych przez zachodni kultur, pozostajcych jednoczenie rzecznikami Palestyny, adwokatami jej praw, ale te sztuki. Warto podkreli znaczenie przedstawicieli poszczególnych gatunków. Dwaj ludzie pióra, Edward Said  i Mahmoud Darwisz, to twórcy znaczcy dla wiata arabskiego, ale równie zachodniego krgu kulturowego. Podobnie kształtuje si sytuacja nie mniej wanego zjawiska, cho funkcjonujcego jedynie od kilkunastu ostatnich lat, a mianowicie nowego kina palestyskiego. Młodzi reyserzy bowiem, odchodzc od tradycyjnych sposobów opowiadania o bolczkach swojego narodu, zdobywaj midzynarodowe uznanie. Zarówno Darwisz, Said, jak i twórcy nowego filmu s pewnego rodzaju pomostem midzy wiatem arabskim a Zachodem. Przekaz ich dzieł umoliwia zwrócenie uwagi szerszego grona odbiorców na istotne kwestie, a take zaznacza obecno Palestyczyków na kulturalnej mapie wiata. Jednym z najsłynniejszych Palestyczyków jest profesor Edward Said. Urodzony  w Jerozolimie w Mandacie Brytyjskim w 1935 roku, wikszo dorosłego ycia spdził w Stanach Zjednoczonych, gdzie realizował si na płaszczynie literackiej oraz akademickiej1. Za kamiemilowy w jego yciu mona uzna opublikowanie w 1978 roku ksiki pt. Orientalizm, w której palestyski pisarz stawiał odwane tezy dotyczce relacji Wschód-Zachód. Koncepcje Edwarda Saida wzbudziły tyle kontrowersji, co aprobaty, wywołujc szeroko zakrojon debat akademick2. Said bowiem w oskarycielskim tonie opisywał relacje midzy wiatem Wschodu a jego percepcj  i paternalistycznym traktowaniem na Zachodzie; utrzymywał, i sposób postrzegania Orientu przez zachodnich pisarzy i intelektualistów jest w znacznym stopniu ograniczony. Według Saida wszyscy oni dyskryminowali cywilizacj arabsko-muzułmask, a sposób przybliania zachodnim odbiorcom                                                      1 A. Singh, B.G. Johnson, Interviews with Edward W. Said, Mississippi 2004, s. 124. 2 A.A. Hussein, Edward Said: Criticism and Society, Londyn 2004, s. 12-13. 149Orientu jest pewnego rodzaju naduyciem i wypaczeniem. Spłyca si take znaczenie Wschodu, nadajc mu cechy eskie, takie jak wraliwo, irracjonalizm i słabo, podczas gdy Zachód opisywany jest jako zdecydowany, mski i silny. Wyszo ta miała uzasadnia panowanie nad wschodnim krgiem kulturowym, narzucanie mu swoich wartoci i przekona. Saidowska idea zakłada, i ten rodzaj percepcji jest bezkrytycznie akceptowany i adaptowany przez arabskie elity. Wschód postrzega siebie tak, jak narzuca mu to Zachód3. Dzieło tego palestyskiego filozofa i jzykoznawcy spotkało si z odzewem niemal we wszystkich krgach kulturowych, sam Said zyskał midzynarodowy rozgłos. Jego twórczostanowiła podwaliny pod now gał nauki – zwan teori postkolonialn. Jest ona do dnia dzisiejszego prnie rozwijajc si dziedzin. Według Saida przekonanie zachodnich elit, i posiadaj one wiedz o Wschodzie, dało im moliwo kontroli i władz. Naukowcy, w szczególnoci za orientalici, wychodz z błdnego załoenia o swej intelektualnej wyszoci, co według Saida wypacza sens bada, przekształcajc Orient jedynie w materiał, dziki któremu badajcy moe wykaza sw biegło w interpretacji faktów. Idea ta jest kluczowa w rozumieniu kolonializmu, a w nastpstwie postkolonializmu4. Edward Said to take publicysta i komentator, czsto wypowiadajcy si na temat biecej polityki i trendów literackich. Pisał równie o muzyce, był utalentowanym pianist. Razem  z Izraelczykiem, Danielem Barenboimem, utworzył West-Eastern Divan, młodzieow orkiestr  z siedzib w Sewilli, składajc si z muzyków z Bliskiego Wschodu. Jej członkami s młodzi ludzie z Izraela, Palestyny, Jordanii i Syrii, a nawet Iranu. To jeden z przykładów realizacji marzenia Saida, by wpłyn na wzajemne rozumienie kultur i w efekcie przybliy pokój5. W zwizku ze swoim dziedzictwem – bycia Palestyczykiem yjcym w Stanach Zjednoczonych – Said próbował stanowipomost łczcy Zachód ze Wschodem. Amerykaski magazyn „Time” okrelił go posłacem do dwóch kultur, co nie wydaje si by dalekie od prawdy6. Edward Said pozostał nieustannym ordownikiem sprawy palestyskiej. Jest autorem licznych publikacji traktujcych o koniecznoci rozwizania kwestii palestyskiej, ale te o dramacie swoich rodaków. Agitował za samostanowieniem Palestyczyków, niezbywalnym prawem do powrotu uchodców, a take przeciw przeladowaniom i dyskryminacji. Był równie członkiem Palestyskiej Rady Narodowej przez około dekad. Nie wycofywał si ze swojego stanowiska, chocia zdecydowane pogldy przyczyniały si do ataków i krytyki7.                                                      3 C. Gill, Orientalism: A Key Concept, http://www.qub.ac.uk/schools/SchoolofEnglish/imperial/key-concepts/Orientalism.htm, (30.06.2010). 4 G. Castle, Postcolonial Discourses: An Anthology, Oxford 2001, s. 74. 5 Fundación, http://www.barenboim-said.org/index.php?id=119, (30.06.2010). 6 R. Hughes, Envoy To Two Cultures: Edward Said, http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,978727,00.html, (30.06.2010). 7 M. Ruthven, Edward Said. Controversial literary critic and bold advocate of the Palestinian cause in America, http://www.guardian.co.uk/news/2003/sep/26/guardianobituaries.highereducation, (30.06.2010). 150Niemniej sławnym twórc palestyskim, postaci o nieocenionym wpływie na wiat arabski, na kultur, która w sposób szczególny traktuje poezj, gdzie brak wykształcenia nie przekrela wraliwoci na ni, jest Mahmoud Darwisz. Ten palestyski poeta bywa nazywanym rzecznikiem całej kultury arabskiej, zachowujcym spucizn wielkich arabskich poetów przez szczególn trosk o jzyk. Darwisz był jednym z wysiedleców, zmuszonych do opuszczenia wioski rodzinnej; jemu samemu kilkadziesit lat póniej nie pozwolono na powrót do Izraela z powodu działalnoci w OWP. Jako naoczny wiadek wygnania w swych utworach odwołuje si do uniwersalnego poczucia tsknoty za ojczyzn, stara siwykracza poza reprezentowanie wyłcznie bezpastwowoci palestyskiej, odwołujc sido wszystkich narodów. Motyw utraconej ojczyzny przyniósł poecie spor sław i uznanie, wiersze dotyczce poszukiwania własnej tosamoci i przynalenoci s tymi najbardziej znanymi. Dzieła Darwisza tłumaczone były na ponad 20 jzyków, s te omawiane na liczcych si uniwersytetach8. Na popularno Palestyczyka wpłynła równie współpraca z muzykami, którzy wzbogacili poezj opraw muzyczn. Libaski artysta Marcel Khalife jest jednym z twórców zainspirowanych Darwiszem; dziki swej muzyce nadaje poezji nowy wymiar9. Ponadto Darwisz wził udział w projekcie ID – Tosamo duszy, zainicjowanym przez norweskiego artyst Thomasa Hoegha. Palestyczyk pojawia si tam w roli narratora obok – midzy innymi – Vanessy Redgrave. Poeta recytuje wiersz zatytułowany „ołnierz nicy o białych liliach”, którego tre opiera sina rozmowie podmiotu lirycznego z izraelskim ołnierzem, co w momencie powstania utworu, w roku 1967, było posuniciem wzbudzajcym due emocje. Performance, który narodził si w 2006 roku, obecnie przedstawiany jest w Wielkiej Brytanii10. Mimo zaangaowania palestyskiego literata w polityk, amerykaska fundacja Lantana nagrodziła go, podkrelajc tym samym jego odwag w artykułowaniu sprzeciwu wobec niesprawiedliwoci, ale te denia do zblienia Palestyczyków i Izraelczyków11. Co ciekawe, Mahmoud Darwisz posiada w swym dorobku epizod filmowy. Wystpił bowiem u Jean-Luca Godarda w Notre Musique. Ten awangardowy francuski reyser obsadził Darwisza w roli samego siebie, poety, rozmawiajcego z młod dziennikark na temat wojny12. Nie jest to jedyne powizanie poety z francuskimi artystami – francuska reyserka Simone Bitton, laureatka nagrody Cesara, sfilmowała dokumentaln biografi Darwisza13. Kino mogce nosi przydomek „palestyskie” miało swój pocztek w latach 30. XX wieku, jednak w zwizku z rozpocz9 ponad dekad póniej wojn arabsko-izraelsk jego rozwój stracił impet. Dopiero po roku 1967 powstało kino palestyskie, dotowane przez organizacje                                                      8 N. Handal, Mahmoud Darwish: Palestine's Poet of Exile, (30.06.2010). 9 Biography. Mahmoud Darwish, http://www.marcelkhalife.com/?page_id=2, (30.06.2010). 10 Henrick Ibsen & Mahmoud Darwish, http://www.identityofthesoul.com/Identity_of_the_Soul_Poetry.html, (30.06.2010). 11 2001 Lannan Cultural Freedom Prize awarded to Mahmoud Darwish, http://www.lannan.org/lf/cf/detail/mahmoud-darwish-awarded-2001-cultural-freedom-award, (30.6.2010). 12 D. Thompson, Godard’s Haunting ‘Musique’, http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A51644-2004Dec9.html, (30.06.2010). 13 Biography: Mahmud Darwish, http://www.mahmouddarwish.com/english/biography.htm, (30.06. 2010). 151takie jak Fatah czy Ludowy Front Wyzwolenia Palestyny. Ze wzgldu na konotacje polityczne powstawały prawie wyłcznie filmy dokumentalne, opisujce walk zbrojn i opór przeciw Izraelowi. Jedynym obrazem fabularnym był Powrót do Hajfy Kassema Hawala z 1982 roku. Wówczas przemysł filmowy opierał si na współpracy jedynie z krajami arabskimi, bdc zwizanym z Bejrutem czy teBagdadem. Jego zasig był wic ograniczony14. Od pocztku lat 90. moemy zaobserwowa nowe zjawisko – wyłania si młody film palestyski, zwane niekiedy „kinem post-rewolucyjnym” i opisany przydomkiem „indywidualistyczny”. Okrelenia te odnosz si do specyfiki powstawania filmów – zazwyczaj obrazy powstaj przy udziale midzynarodowych rodków, s finansowane z rónych ródeł, prawie nigdy wyłcznie arabskich15. Twórcy nie stroni od odniesie do innych krgów kulturowych. Sposób prezentowania poszczególnych motywów i wtków równie przeszedł diametraln zmian. Nowe kino cechuje paraboliczno, swoista gra z widzem, brak dosłownoci, pojawiaj si nawet elementy fantastyki. Pomimo wielu zmian, filmy nie uciekaj od tematów trudnych, niemal zawsze problematyka polityczno-społeczna znajduje ujcie w dziełach twórców pochodzcych z Palestyny16. W przeciwiestwie do filmów o fedainach, nowe kino jest duo bardziej przystpne dla niearabskiego widza, co nie pozostaje bez wpływu na jego odbiór poza Palestyn. Istnieje jednak szereg trudnoci, jakie owo „kino post-rewolucyjne” napotyka. Czsto kwesti problematyczn stanowi przynaleno geograficzna. Mianem palestyskich okrela sibowiem dzieła jedynie współtworzone przez osoby majce jakikolwiek zwizek z Palestyn lub te  o niej opowiadajce. Dylematem jest równie dokładne okrelenie miejsca pochodzenia filmu. Jednym z najgłoniejszych przykładów jest oscarowa nominacja filmu z 2006 roku pt. Zaraz Raj. Film, nominowany do tytułu najlepszego dzieła zagranicznego, pocztkowo zgłoszony został jako pozycja  z Palestyny. Jako taki otrzymał wczeniej Złoty Glob. Akademia jednak, po serii protestów ze strony izraelskiej, postanowiła zmieni pastwo pochodzenia na „Autonomi Palestysk”. Spotkało si to ze sprzeciwem Haniego Abu Assada, reysera Zaraz Raj, dla którego ów gest oznaczał policzek wymierzony narodowi palestyskiemu. Kocowym wynikiem sporu było okrelenie kraju jako „Terytoria palestyskie”17. Film ostatecznie nie uzyskał nagrody. Naley doda, i opisana sytuacja pokazuje złoono czynników warunkujcych stan palestyskiego kina. Produkcja filmu Zaraz Raj została ukoczona głównie dziki funduszom europejskim, sam reyser posiada obywatelstwo izraelskie, wyemigrował jednak do Holandii  w bardzo młodym wieku18. Zaraz Raj opowiada histori dwóch zaprzyjanionych Palestyczyków, planujcych atak samobójczy. Widz jest wiadkiem ostatniej doby, jaka dzieli mczyzn od wyznaczonej daty zamachu. Jest to głos oferujcy inny rodzaj spojrzenia na arabskich zamachowców, motyw, który nie był                                                      14 N. Getz, G. Khleifi, Palestinian Cinema: Landscape, Trauma and Memory, Edynburg 2008, s. 15-23. 15 Ibidem, s. 33. 16 H. Naficy, An Accented Cinema: Exilic and Diasporic Filmmaking, Princeton 2001, s. 116-118. 17 Paradise Now, http://www.spiritus-temporis.com/paradise-now/controversies.html, (30.06.2010). 18 N. Gertz, G. Khleifi, op. cit.,  s. 193. 152wczeniej rozwijany. Paradoksem wydawa si moe styl, w jakim utrzymany jest obraz. Chociatematyka dotyka sfery niezwykle wraliwej – drogi, jak przebywa desperat decydujcy si zostaszahidem oraz jego motywów – Zaraz Raj nie ucieka si do truistycznych wyjanie bd tenarodowej propagandy. Ekranizacji tej daleko do wtków orientalnych, przepełniaj j natomiast symbole i metafory. Abu Assad nie stosuje podziału na dobro i zło, zastan rzeczywisto cechuje wiele odcieni szaroci. Reyserowi udało si przedstawi wycinek wiata bardzo czsto demonizowanego i niezrozumianego, nie tracc przy tym na walorach artystycznych i poetyckoci19. Zaraz Raj odniósł zauwaalny sukces, zwłaszcza na Zachodzie, zdobywajc poza wczeniej wspomnianym Złotym Globem, Złotego Niedwiedzia na festiwalu w Berlinie – łcznie trzynacie nagród i osiem nominacji20. Krytycy filmowi stawiali pytanie o przyczyny popularnoci tego filmu, kiedy dziełom jakociowo lepszym nie powiodło si w a takim stopniu. Odpowiedzi moe by struktura obrazu. Budowa dzieła jest bowiem dwudzielna, pierwsza cz to długie przygotowywanie ataku, za druga to utrzymana w hollywoodzkim stylu pogo za bohaterem. Stopniowe budowanie napicia i emocjonujcy koniec miały by czynnikiem warunkujcym sukces. Zaczerpnicie wzorów z zachodniej kinematografii okazało si by wic skutecznym zabiegiem21. Obrazem, który w wielu kwestiach przypomina Zaraz Raj jest Boska Interwencja Eli Sulejmana. Jego dzieło równie opiera si na paraboli, jest pewnego rodzaju gr z widzem. Film to opowie o zwizku Palestyczyka z Jerozolimy z kobiet pochodzc z Ramallah, którym na przeszkodzie staj ograniczenia spowodowane izraelsk okupacj22. Tak jak w Zaraz Raj, twórcy zaczerpnli inspiracj z zagranicznych produkcji – w tym wypadku jest to analogia do filmu Matrix, ze scenami walki i spowolnionej akcji, uytych do pokazania surrealistycznego starcia głównej bohaterki z izraelskimi ołnierzami23. Boska Interwencja poprzez humor i parodi stwarza rónorodno znacze, tzw. trzeciprzestrze, która istnieje midzy jzykami, narodami i ich kulturami. Owa przestrze moe byznaleziona we wszystkich filmach Sulejmana, nawet w tych aspirujcych do przekazania jedynie treci narodowych24. Nieco innym dziełem jest Sól tej Ziemi Annemarie Jacir, zgłoszona do konkursu oscarowego. Reyserka, wnuczka wysiedleców palestyskich, wikszo swego ycia spdziła  w USA, gdzie zaczła sw przygod z filmem. Sól tej Ziemi to historia Amerykanki palestyskiego pochodzenia. Dziewczyna dowiedziawszy si, i jej dziadek pozostawił oszczdnoci w banku, który do dnia dzisiejszego posiada sw fili, decyduje si na powrót do Autonomii Palestyskiej, by odebrawłasno rodzinn. W trakcie podróy bohaterka spotyka Palestyczyka, dla którego najwikszym                                                      19 Ibidem, s. 193-194. 20 Awards for Paradise Now, http://www.imdb.com/title/tt0445620/awards, (30.06.2010). 21 N. Gertz, G. Khleifi, op. cit., s. 194. 22 J. Wood, Talking Movies. Contemporary World Filmmakers in Interview, Londyn 2006, s. 216-217. 23 N. Gertz, G. Khleifi, op. cit., s. 179. 24 Ibidem,  s. 96-98. 153marzeniem jest emigracja. Film umoliwia odebranie przekazu o sytuacji społecznej i politycznej; nietrudno zrozumie, e tytułow „sol tej ziemi” s młodzi ludzie pochodzenia palestyskiego. Obraz porusza kwestie zapalne dla wielu Palestyczyków, takie jak utracone dobra po przymusowej emigracji z 1948 roku i pragnienie młodych, by móc opuci dzisiejsz Autonomi Palestysk. Sól tej Ziemi wzbudziła due zainteresowanie podczas festiwalu w Cannes, a take na innych znaczcych festiwalach. Film generalnie okazał si by bardzo dobrze odebrany na Zachodzie, mimo e nie zdobył wyłcznie pozytywnych recenzji, ale – jak okrelił to jeden z krytyków – nawet jeli obrazu tego nie mona zaliczy do najlepszych, z pewnoci Jacir udało si sprowokowa do komentowania kwestii  w nim zawartych, nie przeszły one bez echa25. Sztuki palestyskiej nie da si jednoznacznie sklasyfikowa, ani okreli w sposób holistyczny. Palestyczycy nie stanowi monolitu, zatem trudno o koherentny opis relacji wiata kulturalnego Palestyny z tym zachodnim. Bez wtpienia jednak kultura palestyska jest niezwykle podatna na globalne wpływy i nie odegnuje si od nich. Zachód za zaczyna dostrzega starania artystyczne twórców pochodzenia palestyskiego, nie jest zamknity na przekaz od nich płyncy. Chocia wizerunek Palestyczyków w wiecie Zachodu kształtowany jest głównie przez pryzmat konfliktu i cierpienia, palestyscy twórcy sw obecnoci umoliwiaj dostrzeenie take innych aspektów.                                                      25 J. Rocchi, Cannes Review: Salt of this Sea, http://www.cinematical.com/2008/05/21/cannes-review-salt-of-this-sea, (30.06.2010). 

Twórcy pochodzenia palestyńskiego a  świat Zachodu

http://dspace.uni.lodz.pl:8080/xmlui/bitstream/handle/11089/1547/Skonka.pdf?sequence=2&isAllowed=y

Twórcy pochodzenia palestyńskiego a świat Zachodu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (University of Lodz Repository)