Zdigitalizowano i udostępniono w ramach projektu pn. Rozbudowa otwartych zasobów naukowych Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku, dofinansowanego z programu „Społeczna odpowiedzialność nauki” Ministra Edukacji i Nauki na podstawie umowy SONB/SP/512497/2021.Alongside the resulting stereotypes, this book aims to reconstruct and analyse the myths and mutual perception concerning Polish-Lithuanian relations in the first half of the 20th C., but more precisely from the establishment of the Lithuanian National Movement in the 1880s up until l944. In this context, the author also examines the origins, content and the extent the role of myths, images and stereotypes played in the relationship between the two nations. In the period discussed, Lithuanians formed a considerably negative image of Poles and Poland - likewise, Poles voiced unfavourable opinions about Lithuania and Lithuanians. Myths and stereotypes greatly determined a mutual perception of Poles and Lithuanians and were the basis of a Polish perception of Lithuania even before the Lithuanian National Movement was founded. In the first half of the 20th c. myths and stereotypes played a significant role in bilateral relations. It was cultural tradition, literary output in particular which was of great importance in forming the Polish perception. Lithuanian themes were present in the work of the most popular Polish writers of the time such as Adam Mickiewicz, Henryk Sienkiewicz, and Maria Rodziewiczówna in the 19th and the beginning of the 20th c. Before this point, Lithuania was always viewed with great fondness by Poles, so much so that, until the 20th c., the term "Lithuanian" stood for one's actual descent and not that of Lithuanian nationality - many Poles who lived in Lithuania were proud of their Lithuanian descent and referred to themselves as Lithuanians. However, due to the fact that the Lithuanian National Movement rejected this tradition, a majority of Poles made the assumption that the change in mood had been inspired by Russian officials who were hostile towards Polish independence. Supporters of the new movement were named by the Poles living in Lithuania litwomani - a term which indicated an obsessive fascination or even illness. Myths taken from literary works had a considerable influence on the development of the Lithuanian National Movement; for instance, an interpretation of history was of literary origin and was often used as an argument in polemics with Poles. The supporters of the new movement (the so-called litwomani) maintained that Lithuania was constrained by Poland under the pretext of the union, and the majority of citizens became linguistically Polonised. The basic assumption of the Lithuanian National Movement activists was the belief that Poles living in Lithuania were Polonised Lithuanians who needed to be assimilated as Lithuanian nationals. Lithuanian nationalism considered this myth to be an axiom. Such a thesis enjoyed popularity during the whole of the 20th c. but was totally rejected however by Polish pubic opinion. The Polish-Lithuanian conflict escalated during World War I and between 1918 and 1922. The main Polish political forces did not foresee the creation of a fully independent country ruled by Lithuanians themselves. On the other hand, Lithuanians aspired to create an independent, sovereign country with its capital in Wilno, and to disregard the stance of local Poles and Poland. This resulted in local conflict and fighting between Poles and Lithuanians between the years of 1919 and 1920. In the meantime, some major events divided the two nations greatly, namely the "rebellion" of General Lucjan Żeligowski in October 1920, followed by the incorporation of the Wilno region as part of Poland in 1922. In the Polish historical consciousness both of these events were assessed in a positive way as a stage in joining together all the lands inhabited by Poles with that of Poland. Both Lithuanians and Poles missed the fact that the creation of Central Lithuania was a part of the federal intention forced by Józef Piłsudski, which in such conditions however became only utopian in character. The years between the Wars brought about a process of considerable mutual strengthening of the negative images of Poles and Lithuanians. The process was also facilitated by the unusual relationship of the two nations. Lithuania isolated itself from Poland, closing borders and breaking off all official contact. An image of Poland, as a lifelong enemy, partitioner and occupier of the Wilno region was created in Lithuania which strengthened the dogma concerning Polonised Lithuanians. Poland was presented in journalism and propaganda as a poor country ruled by the army and nobility, and it was maintained that minority groups were persecuted. Polish stereotypes on the other hand were presented by Lithuanians as being proud, greedy, quarrelsome, lazy and possessive. Conversely, Poles saw Lithuania as a country dependent on Germany and was also perceived as being poor and ruled by cynical careerist and traitors. Any Lithuanian success, but economic success in particular, was hardly ever mentioned. The Lithuanian stereotype in Poland was presented as stubborn, brutal, greedy and chauvinistic. They were often represented as wild creatures and labelled żmogusy. In 1938 Poland took advantage of a border incident and demanded that Lithuania restore diplomatic relations. Lithuania accepted the conditions. The period of normalization and restoration of offical contacts between 1938 and 1939 was too short lived to change any mutual negative perceptions of one another however, and in many cases, Lithuanians in particular, lacked the will to introduce any such changes. The outbreak of World War II marked the beginning of a new era regarding Polish-Lithuanian relations. The Soviet Union together with Germany's assaults on Poland handed over the Wilno region to Lithuania. The Lithuanian authorities in the territory of the Wilno region started to force people living there to accept the Lithuanian language, which brought about further reluctance and resistance from the local Polish population. Objectification of the local Polish population brought about its resistance and reluctance towards new authorities. In 1940 Lithuania was incorporated into the USSR and by 1941 the German army had marched in. Under Soviet and then German occupation the Polish-Lithuanian conflict increased seriously yet again, with a part of Lithuanian sodety seeing Poland as a threat to Lithuanian sovereignty over the Wilno region. This can be seen as the reason why, many Lithuanians requested support from their German occupiers. The Polish underground in the Wilno region considered the-alike thinking Lithuanians to be enemies and saw no room for compromise. The escalation of the conflict took place in the spring and summer of 1944, when the Red Army approached the Lithuanian borders. The exiled Polish Government however, which had hoped for concord for so long, along with the creation of a federation after the war to include Poland, Lithuania, Czechoslovakia and other Central European countries, perceived Lithuanians in a different way. Under Soviet domination in the second half of the 20th c. everyday understanding of Lithuanians and Poles concerning 'the other side' remained minimal. This fostered the preservation of myths and stereotypes between the two which was shaped in the first half of the century. The reality of enduring the Soviet system did not help to overcome any prejudices, and even after regaining sovereignty at the brink of the 21st c., the memory of the conflicts which took place so many decades ago had cast a shadow on Polish-Lithuanian relationsArchiwum Akt Nowych: Kancelaria Cywilna Naczelnika Państwa w Warszawie 1918-1922;Archiwum Akt Nowych: Prezydium Rady Ministrów w Warszawie;Archiwum Akt Nowych: Kolekcja opracowań i odpisów dokumentów dotyczących stosunków Polski z Łotwą, Litwą, Rosją radziecką, Gdańskiem, Ukrainą;Archiwum Akt Nowych: Baczyński S., Litwa-Polska (1914-1927), mps w zespole Kolekcja opracowań i odpisów dokumentów dotyczących stosunków Polski z Łotwą, Litwą, Rosją radziecką, Gdańskiem, Ukrainą, t. 6;Archiwum Akt Nowych: Towarzystwo Straży Kresowej w Warszawie 1918-1927;Archiwum Akt Nowych: Ministerstwo Spraw Zagranicznych w Warszawie 1918-1939;Archiwum Akt Nowych: Stowarzyszenie Opieka polska nad rodakami na Obczyźnie. Zarząd Główny 1927-1939;Archiwum Akt Nowych: Akta Leona Wasilewskiego 1890-1935;Archiwum Akt Nowych: Ambasada RP w Berlinie;Archiwum Akt Nowych: Główny Pełnomocnik Rządu RP do Spraw Ewakuacji Ludności Polskiej z Litewskiej SRR w Wilnie;Archiwum Akt Nowych: Akta Aleksandra Meysztowicza;Archiwum Akt Nowych: Delegatura Rządu RP na Kraj.Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 21. Kancelaria Cywilna Naczelnego Dowódcy Wojsk Litwy Środkowej;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 22. Departament Spraw Zagranicznych Tymczasowej Komisji Rządzącej Litwy Środkowej;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 34. Kancelaria Sejmu Wileńskiego;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 378. Lietuvos Respublikos Vidaus Reikalų Ministerios Saugumo Departamentas;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 383. Lietuvos Respublikos Užsienio Reikalų Ministerija;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 384. Lietuvos Respublikos Krašto Apsaugos Ministerija;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 391. Lietuvos Respublikos Švietimo Ministerija;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 394. Lietuvos Respublikos Vidaus Reikalų Ministerios Policjos Departametas;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 561. Lietuvos Šaulių Sąjungos Centro Valdyba;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 565. Vilniaus vadavimo sąjunga 1925-1938;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 648. Lietuvos pasiuntynybė Londone;Lietuvos Centrinis Valstybės Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Państwa w Wilnie): 923. Lietuvos Respublikos Ministrų Kabinetas.Lietuvos Valstybės Istońjos Archyvas (Litewskie Centralne Archiwum Historyczne w Wilnie): 1135. Szklennik A., Wspomnienia o wydarzeniach w Wilnie i w kraju, rkps.Archiwum Państwowe w Suwałkach: Starostwo Powiatowe Sejneńskie;Archiwum Państwowe w Suwałkach: Starostwo Powiatowe Suwalskie;Archiwum Państwowe w Suwałkach: Tymczasowa Rada Obywatelska Okręgu Suwalskiego;Archiwum Państwowe w Suwałkach: Wydział Powiatowy w Sejnach.Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie: Kossakowski M., Diariusz, rkps.Biblioteka Narodowa w Warszawie: Charwat F., Litwa współczesna. Wykład wygłoszony dnia 15 maja 1939 r. na Kursie Naukowym dla urzędników służby zagranicznej, mps powielany.Biblioteka Narodowa w Warszawie: Charwat F., Rok stosunków polsko-litewskich, mps powielany.Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej w Warszawie: Jałowiecki M., Wspomnienia, mps.Dział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej w Warszawie: Paszkiewicz B., Pod znakiem "Omegi", mpsDział Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej w Warszawie: Stretowicz E., Wspomnienia z Litwy i Syberii, mps.Biblioteka Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie: Wysocki A., Stosunki polsko-litewskie na pograniczu w powiecie suwalskim, mps.Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu: Bichniewicz W., Moje wspomnienia z Litwy 1914-1941, mps.Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu: Budzyński W., Ze wspomnień dwudziestolecia w Republice Litewskiej lat 1919-1940, mps.Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu: Fedorowicz Z., Trzydzieści lat mego pobytu w Wilnie (1914-1944), mps.Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu: Grajewski A., Ze wspomnień ogólnych Adolfa Grajewskiego (ojca) z lat 1893-1942, mps.Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu: Staniewicz W., Wilno i Wileńszczyzna w latach II wojny światowej, mps.Lietuvos Naclonalinė M. Mažvydo Biblioteka Rankraščių Skyrius (Litewska Biblioteka Narodowa im. M. Mażwida w Wilnie, Dział Rękopisów): Abromaitis A., Lenkija ir lietuvos visuomenė: požiūriai į Lenkiją lietuvoje 1918-1940 m., mps.Lietuvos Mokslų Akademijos Biblioteka, Rankraščių Skyrius (Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk w Wilnie, Dział Rękopisów): Römer M., Dziennik, t, 19 i 28, rkps.Vilniaus Universiteto Biblioteka, Rankraščių Skyrius (Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego, Dział Rękopisów): Römer M., Dziennik, t, 37, rkps.Vytauto Didžiojo Universiteto Biblioteka (Biblioteka Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie): Anglickienė L., Kitaučiai lietuvių folklore, mps.Zbiory prywatne Ryszarda Mackiewicza (Warszawa): Cywiński T., Pamiętnik, rkps.Zbiory prywatne Ryszarda Mackiewicza (Warszawa): Dowgird J., Wspomnienia, mps.Zbiory prywatne Ryszarda Mackiewicza (Warszawa): Szwoynicki K., Trudy syzyfa, mps.Zbiory prywatne Ryszarda Mackiewicza (Warszawa): Wybory do III Sejmu w 1926 roku. Sprawozdanie opracowane przez Centralny Polski Komitet Wyborczy, mps.Abramowicz L., Litwa podczas wojny. Zbiór dokumentów, uchwał, odezw itp., Warszawa 1918.Armia Krajowa w dokumentach, t. 1-6, Wrocław 1990-1991.Gierowska-Kałłaur J., Odczyt marszałka Piłsudskiego wygłoszony 24 sierpnia 1923 roku w Wilnie, "Przegląd Wschodni" 1999, t. 5, z. 4.Į kovą už žemę ir laisvę! Arba ką neša mums lenkai?, Kaunas b.r.w.Instrukcija Vilniui vaduoti sąjungos skyriams kurti ir veikti, Kaunas 1925.Kairiūkštytė N., 1956 m. rupesčiai mokyklų Vilniaus krašte, "Kulturos Barai" 1989, nr 8.Kiełmiński J., Kogo wybierać do Sejmu?, Kowno 1926.Kumaniecki K., Odbudowa państwowości polskiej. Najważniejsze dokumenty 1912-1924, Warszawa-Kraków 1924.Kwestya litewska w prasie polskiej, Warszawa 1905.Lietuvos ir Lenkijos santykiai 1917-1994. Dokumentų rinkinys, pod red. V. P. Plečkaitisa i J. Widackiego, Vilnius 1998.Lietuvos okupacija ir aneksija 1939-1940. Dokumentų rinkinys, pod red. L. Breslavskienė i in., Vilnius 1993.Lietuvos Valstybės Tarybos protokolai, Vilnius 1991.Likwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego przez władze litewskie w grudniu 1939. Dokumenty i materiały. Zebrał i wstępem opatrzył Piotr Łossowski, Warszawa 1991.Mapy rozsiedlenia ludności polskiej i litewskiej na terenie Republiki Litewskiej i na obszarach północno-wschodnich Rzeczpospolitej Polskiej, Warszawa 1929.Nasze stanowisko w sprawie litewskiej, Warszawa 1943.Olechnowicz A., Gmina Orany powiatu wileńsko-trockiego, w: Kresy w oczach oficerów KOP, opr. J. Widacki, Katowice 2005.Pięta J., Roman W. K., Szczurowski M., Polacy internowani na Litwie 1939-1940, Warszawa 1997.Prawo o reformie rolnej, Kowno 1922.Przesiedlenia ludności polskiej z Kresów Wschodnich do Polski 1944-1947, pod red. S. Ciesielskiego, Warszawa 1999.Romer E., Atlas Polski, Warszawa 1916.Romer E., Spis ludności na terenach administrowanych przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich, Lwów 1920.Steigiamojo Seimo Darbai (Stenogramy Sejmu Ustawodawczego Litwy, 1920-1922).Seimo Stenogramos (Stenogramy Sejmu Litwy): Pirmas Seimas (Pierwszy Sejm 1922-23);Seimo Stenogramos (Stenogramy Sejmu Litwy): Antras Seimas (Drugi Sejm 1923-1926);Seimo Stenogramos (Stenogramy Sejmu Litwy): Trečias Seimas (Trzeci Sejm 1926-1927).Sprawozdania Stenograficzne Sejmu Ustawodawczego, 1919-1922.Sprawozdanie Kowieńskiego Związku Producentów Rolnych. Pierwszy rok istnienia 1920, Kowno 1921.Statut Ogólnego Polskiego Związku Zawodowego Ludzi Pracy w Litwie, Kowno 1926.Statystyka narodowościowa na podstawie danych głosowania do Sejmów, Kowno 1926.Sukiennicki W., Memoriał w sprawie litewskiej złożony przez Władysława Zawadzkiego w Warszawie w listopadzie 1917, "Zeszyty Historyczne" 1974, z. 30.Sukiennicki W., Wilno u schyłku rządów carskich (Litwa wobec wojny. Poufny memoriał Michała Romera z sierpnia 1915), "Zeszyty Historyczne" 1970, z. 17.Swida W., Ustawa litewska o ochronie narodu i państwa, Wilno 1936.Świechowski M., Mapka narodowościowa i polityczna obszarów b. Wielkiego Księstwa Litewskiego, Wilno 1921.W budowie Niepodległej. Ziemia Augustowska, Suwalska i Sejneńska w latach 1918-1919, opr. T. Radziwonowicz, Augustów-Białystok-Suwałki 1995.Wołkonowski J., Starcie polsko-litewskie. Wileńszczyzna 1944, "Karta" 2001, nr 32."Vyriausybės Žinios" (Dziennik Ustaw Republiki Litewskiej), 1919-1940.Ze stosunków litewsko-polskich. Głosy Litwinów, Warszawa 1907.Askenazy s., Uwagi, Warszawa 1924.Boharewicz-Richter A., Korzenie, Suwałki 1999.Brensztejn M., Dziennik (1918), w: Teraz będzie Polska. Wybór pamiętników z okresu I wojny światowej, opr. A. Rosner, Warszawa 1988.Brzozowski Z. S., Litwa - Wilno 1910-1945, Warszawa 1989.Cywińska T., W okupowanym Wilnie, Bydgoszcz 1997.Czapska M., Europa w rodzinie, Warszawa 1989.Czesława Miłosza autoportret przekorny. Rozmowy przeprowadził Aleksander Fiut, Kraków 1988.Dabulewicz-Rutkowska T., W Polsce i na Litwie. Szalone lato 1939, Wrocław 2000.Długoszowski-Wieniawa B., Wymarsz i inne wspomnienia, Warszawa 1992.Drobnik T., Pobyt i działalność w Kownie (od 10 lipca 1938 do 8 października 1939), "Zeszyty Historyczne" 1974, nr 28.Dundulienė P., Moje Wilno, w: Europa nie prowincjonalna, pod red. K. Tasiewicza, Warszawa-Londyn 1999.Firewicz A., Litwa po raz drugi, Toruń 2001.Gustainis V., Lenkai ir Lenkija, Kaunas 1937.Hoppen-Zawadzka T., Czas grozy, Bydgoszcz 1998.Jałowiecki M., Po dworach i wsi litewskiej, Kamień 1928.Jundziłł Z., Niefortunna wyprawa kowieńska, "Niepodległość" (Londyn) 1955, nr 5.Jundziłł Z., Z dziejów polskiej myśli politycznej na ziemiach b. W. X. Litewskiego (Wspomnienia wileńskie), w: Alma Mater Vilnensis. Prace społeczności Akademickiej Uniwersytetu Stefana
Batorego na obczyźnie, Londyn 1958.Kaden-Bandrowski T., Trzy wyprawy, Wrocław 1991.Kantak K., Litwa, Łomża 1934.Katelbach T., Ciocia otwiera wrota do Litwy, "Wiadomości" (Londyn) 1975, nr 23.Katelbach T., Co poprzedziło polskie ultimatum do Litwy, "Kultura" 1956, nr 4/102.Katelbach T., Moja misja kowieńska, "Zeszyty Historyczne" 1976, z. 39.Katelbach T., Nad Wentą, "Kultura" 1975, nr 11/338.Katelbach T., Olimp, "Wiadomości" (Londyn) 1976, nr 36.Katelbach T., Rola Piłsudskiego w sprawie polsko-litewskiej, "Niepodległość" 1948, t. 1.Katelbach T., Spowiedź pokolenia, Gdańsk 2001.Katelbach T., Za litewskim murem, Warszawa 1938.Kiersnowski R., Tam i wtedy. W Podweryszkach, w Wilnie i w puszczy (1939-1945), Warszawa 1994.Kirkor-Kiedroniowa Z., Wspomnienia, cz. 3, Kraków 1989.Korwin-Milewski H., Siedemdziesiąt lat wspomnień (1855-1925), Poznań 1930.Krzepkowski M., Wspomnienia dziennikarza z czasów okupacji (Wilno 1939-1941), "Zeszyty Historyczne 1978, z. 45.Krzyżanowski B., Wileński matecznik (Z dziejów "Wachlarza" i Armii Krajowej), Paryż 1979.Laroche J., Polska lat 1926-1935, Warszawa 1966.Lipiński W., Od Wilna po Dyneburg. Wspomnienia z walk 5 pp. Legionów, Warszawa 1930.Łapin K., Glos z Litwy . . . , Gdańsk 1998.Mackiewicz J., Prawda w oczy nie kole, Londyn 2002.Makowski B., Początek okupacji niemieckiej na Litwie w Dzienniku profesora Michała Römera, w: Międzymorze. Polska i kraje Europy Środkowo-Wschodniej XIX-XX wieku, pod red.
A. Ajnenkiela i in., Warszawa 1995.Meysztowicz W., Poszło z dymem. Gawędy o czasach i ludziach, Warszawa 1989.Meysztowicz A., Trzy miesiące rządów w Litwie Środkowej, Wilno 1922.Mianowski S., Świat, który odszedł. Wspomnienia Wilnianina 1895-1945, Warszawa 1995.Miknys R., Michał Römer o stosunkach litewsko-polskich w latach 1939-1945, "Biuletyn Historii Pogranicza" 2005, nr 6.Miłosz A., Lietuvis w dowodzie, w: "Karta" 1992, nr 7.Mitkiewicz L., Wspomnienia kowieńskie 1938-1939, Warszawa 1990.Mühlstein A., Sprawozdanie z pobytu na Litwie (Warszawa 13 lipca 1934), "Zeszyty Historyczne" 1993, z. 104.Niemczykowa A., Moje Wilno, w: Europa nie prowincjonalna, pod red. K. Jasiewicza, Warszawa-Londyn 1999.Nowakowski F., Wycieczka na Litwę. Wspomnienia z podróży, "Biblioteka Warszawska" 1857, t. l.Ostrowska H., Połąga i Kretynga, "Karta" 2004, nr 40.Pasmo czynności ciągiem lat idące ... Z dziejów Romerów na Litwie, pod red. A. i A. Rosnerów, Warszawa 1992.Pasek J. C., Pamiętniki, Warszawa 1989.Pawłowicz E., Z nad Wilii i Niemna, Lwów 1901.Pawłowicz E., Z podróży po Litwie, Lwów 1890.Piłsudski J., Pisma zbiorowe, t. 2, 5, 6, 9, Warszawa 1937.Raštikis S, Kovosė dėl Lietuvos Kario atsiminimai, Vilnius 1990.Romer E., Dziennik 1914-1923, t. 1-2, Warszawa 1995.Romer-Ochenkowska H., Dwa wyzwolenia, w: Wilno wyzwolone. Jednodniówka na zjazd b. uczestników walk o Wilno w d. 10-11 listopada 1930, Wilno 1930.Römer M., Dziennik (fragmenty), "Krasnogruda" 2001, nr 13.Rostworowski S., Listy z wojny polsko-bolszewickiej 1918-1920, Warszawa 1996.Ruszczyc F., Dziennik, cz. l Ku Wilnu, Warszawa 1994.Sakowicz K., Dziennik pisany w Ponarach od 11 lipca 1941 do 6 listopada 1943, Bydgoszcz 1999.Schummer E., Nowa Litwa, Warszawa 1930.Schummer-Szermentowski E., Pod znakiem Pogoni, Lwów-Warszawa 1935.Semkowicz W., Wspomnienia z Litwy Kowieńskiej, Kraków 1930.Smetona A., Rinktiniai raštai, Kaunas 1990.Srebrakowski A., Polacy z Litwy. Raporty z ewakuacji, "Karta" 1992, nr 7.Stomma S., Trudne lekcje historii, Kraków 1998.Szmidt S., Ultimatum - po drugiej stronie, "Tydzień Polski" (Londyn) z 27 lutego 1960.Świtalski K., Diariusz 1919-1938, Warszawa 1992.Šeinius I., Czerwony potop, Warszawa 1998.Tarka K., Michał Römer o polsko-litewskich sporach w okresie II wojny światowej, "Przegląd Powszechny" 1996, nr 4.Tripplin T., Dziennik podróży po Litwie i Żmudzi odbytej w 1856 roku (fragmenty),
