Dacewicz, Leonarda

Białostockie Archiwum Językowe

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Metodologia badań onomastycznych, red. Maria Biolik, Olsztyn 2003, ss. 656 Książka Metodologia badań onomastycznych zawiera 62 artykuły naukowe. Są to referaty wygłoszone podczas XIII Ogólnopolskiej Konferencji Onomastycz­nej z udziałem gości zagranicznych . Konferencja została zorganizowana przez Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Komitet Językoznawstwa PAN i odbyła się we wrześniu 2002 r .  We Wstępie redaktor M. Biolik przedstawiła strukturę tomu oraz zawartość tematyczną sygnalizując wszystkie zamieszczone w tej publikacji artykuły. Doty­czą one ogólnych zagadnień onomastycznych oraz problemów szczegółowych z zakresu podstawowych subdyscyplin onomastycznych. W związku z tym trafnie wyodrębniono następujące części : Ogólne zagadnienia metodologiczne onoma­styki ( 1 5  artykułów) ,  Metody badawcze antroponimii ( 1 3 ) ,  Problemy metodolo­giczne toponimii ( 1 6 ) ,  Onomastyka literacka ( 8 ) ,  Chrematonimia ( 1 O) .  Najbardziej adekwatna treściowo w stosunku do ogólnie sformułowanego tytułu omawianej publikacji jest część pierwsza „Ogólne założenia metodologicz­ne onomastyki" .  Tę część otwiera artykuł R. Mrózka, w którym Autor porusza kilka istotnych kwestii teoretycznych , m.in .  motywacje i konteksty społecz­no-kulturowe procesów nominacyjnych, wytwory tych procesów, podział nazw według przyjętych kryteriów kategorialnych, własciwości strukturalno-grama­tyczne i frekwencyjne nazw reprezentujących poszczególne grupy nazewnicze, aparat pojęciowo-terminologiczny itd. Badaczy onomastów szczególnie powinien zainteresować fragment tekstu, w którym jego Autor ujawnia trudności w konse­kwentnym precyzyjnym, odpowiadającym istocie opisywanych zjawisk, stosowa­niu określonych terminów ( s .  1 4 ) .  Jak pisze R. Mrózek „Trudności te ujawniają się już nierzadko na poziomie elementarnego rozróżniania tego, co jest onoma­styczne, czyli związane z onomastyką jako dyscypliną badawczą, a co jest oni­miczne, czyli związane z onimią . . .  " .  Ważny końcowy postulat głosi, że zadaniem powszednim i badawczą koniecznością jest uściślanie obszaru metodologiczno­terminologicznego respektując przy tym podstawowe uzgodnienia terminolo­giczne w obrębie poszczególnych języków słowiańskich" .  208 LEONARDA DACEWICZ Onomastyczne szkoły badawcze, metody badawcze i klasyfikacje nazw miejscowych stosowane na obszarze całej słowiańszczyzny omawia E. Rzetelska­Feleszko w artykule Metody opisu nazw miejscowych ( ojkonimii) w krajach słowiań­skich. Wskazuje podobieństwa i różnice w metodologii badawczej podając kon­kretne przykłady z toponimii słowiańskiej . Artykuły R. Sramka i M. Harvalika zostały poświęcone słowiańskiej termi­nologii onomastycznej . Warto zainteresować się zaproponowaną przez R. Sramka systematyzacją dyscyplin i subdyscyplin onomastycznych, również w powiązaniu z innymi dyscyplinami badawczymi, np. historią, socjologią, etnografią, stylisty­ką, prawem i innymi. Artykuł A. Cieślikowej stanowi krytyczne studium współczesnych słowo­twórczych analiz onomastycznych. Badaczka wskazuje najczęściej popełniane błędy przytaczając na potwierdzenie konkretny materiał egzemplifikacyjny. Z kolei S .  Gala zwraca uwagę na elementy wspólne i odrębne w słowotwór­stwie onomastycznym i słowotwórstwie gwarowym w kontekście ogólnych zasad derywacji w polszczyźnie ogólnej . Problemom badawczym i metodologicznym onomastyki regionalnej po­święcone są artykuły L. Dacewicz ( Podlasie) i M. Bialik (Warmia i Mazury) . W części pierwszej znalazły się też prace dotyczące funkcjonowania nazw własnych w określonych wspólnotach komunikatywnych (J .  Krsko) i społecznych (P .  Odalos ) ,  praca omawiająca rolę czynników kulturowo-historycznych w bada­niu etymologii nazw własnych (W. Łuczyk) . Zjawisko występowania nazw wła­snych w funkcji nieonomastycznej sygnalizuje E. Paluszyńska, a problem apela­tywizacji imion w leksyce socjolektalnej prezentuje J. Obara. Część I zamyka artykuł C. Atzenbecka omawiający zastosowanie w bada­niach onomastycznych programu komputerowego Thom. Problemy badawcze antroponimii są przedmiotem uwagi 1 3  kolejnych ar­tykułów. Proces kształtowania się nazwisk w kontekście socjologicznym i kulturowym na określonych obszarach omawiają:  Z. Abramowicz w Brańsku na Podlasiu (XVII w. ) ,  H .  Popowska-Taborska - na terenach doino- i górnołużyc­kich, W. Szulowska - na Mazowszu (XVI w. ) ,  B.A. Sieradzcy - we Wrześni (XVIII w. ) i E. Rudolf-Ziółkowska - na kresach południowo-wschodnich .  Kilka artykułów poświęcono odrębnym typom nazwisk: E .  Breza omawia nazwiska równe nazwom miejscowości , E. Raszewska-Żurek - nazwiska równe imionom, E. Rudnicka-Fira - nazwiska utworzone od nazw zawodów i godności , a D .  Lech - nazwiska odapelatywne używane na Śląsku Opolskim. Wyrazy pospo­lite w podstawach nazwisk analizuje H. Górny wykorzystując w tym celu metodę pól semantycznych. Zasady redakcji i wykorzystania I O-tomowego słownika na­zwisk używanych w Polsce na pacz. XXI w. prezentuje jego autor K. Rymut. RECENZJA KSIĄŻKI P.T. : METODOLOGIA BADAŃ ONOMASTYCZNYCH 209 Dwie ostatnie prace z zakresu antroponimii dotyczą imion. Imiennictwo żeńskich zgromadzeń zakonnych przedstawia S .  Sochacka, a imiona używane przez mieszkańców Stargardu Szczecińskiego w 1 .  1 945-2000 S .  Stramek. Duża różnorodność tematyczna cechuje kolejną część poświęconą proble­mom i metodom badawczym w szeroko pojętej toponimii. Kilka prac ukazuje funkcjonowanie różnych nazw geograficznych, odnoszących się do tego samego obiektu na różnych terytoriach ( Polska, Bułgaria, Austria) :  Cz. Kosyla, L. Dmi­trowej-Todorowej , F. Frhr. Lochner von Huttenbacha, J. Ignatowicz-Skowroń­skiej i H. Gaczyńskiej . Do tej tematyki nawiązuje także artykuł S .A. Nikitina pre­zentujący toponimy rosyjskie zastąpione w 1. 1 9 1 8-1930 innymi nazwami. Na­zwy ulic i traktów komunikacyjnych na podstawie pojęcia prototypu klasyfikuje A. Myszka. Wpływ nieregularnego rozwoju fonetycznego spowodowanego fre­kwencją na toponimy chorwackie typu Supetar w Dalmacji ukazuje W. Mańczak. Budowa toponimów jest przedmiotem uwagi kolejnych 4 prac. L .  Oliwowa­Nezbedowa omawia mikrotoponimy z przyimkiem i bez przyimka, a I .  Różycka mikrotoponimy złożone z podstawą werbalną. E. Foster wskazuje podstawy de­rywacyjne nazw miejscowych z sufiksami -ov- , -in- w Meklenburgii i Bradenbur­gii, a D. Kopertowska zachowane cechy gwarowe w toponimii regionu święto­krzyskiego. Ponadto w części tzw. toponimicznej znajdziemy ciekawą pracę J .  Dumy poświęconą nazwom polskich rzek z przymiotnikowym określeniem barwy wody biały - czarny. K. i Z. Zierhofferowie prezentują choronimy w formie zestawień,  a I .  Biły mapy zamieszczone w Atlasie starołużyckich nazw miejscowych. Kilka niezna­nych etymologii nazw miejscowych z terenu Warszawy przytacza E. Czerniakowska. Kolejne artykuły tworzą grupę tematyczną z zakresu onomastyki literac­kiej . Tę część otwiera praca I .  Sarnowskiej-Giefing „Onomastyka literacka - inte­gracja językoznawstwa i literaturoznawstwa ?" .  Jej Autorka dokonuje przeglądu metod i trendów panujących w polskiej i światowej metodologii badań nazw wła­snych w tekście literackim, określa perspektywy badawcze onomastyki literackiej sugerując, że badanie nazewnictwa w literaturze, mając charakter opisowo-inter­pretacyjny w naturalny sposób zbliża się do interpretująco-wartościujących analiz literaturoznawczych. Dwa kolejne artykuły ukazują nazwy własne we frazeologii w oparciu o Nową księgę przysłów i wyrażeń przysłowiowych i innych zbiorów pare­miologicznych (A. Nowakowska i L. Tomczak) .  Funkcje stylistyczne nazw wła­snych w tekście literackim omawia A. Raszewska-Klimas , a funkcję dydaktyczno­wychowawczą nazw własnych w literaturze dziecięcej prezentuje M. Czaplicka. Z kolei K. Kuffner-Obrzut omawia nazwy osobowe w utworach Małgorzaty Musi­rowicz, I .  Domaciuk - antroponimy i toponimy w powieściach Anny Brzezińskiej , a hydronimy w utworach Juliusza Słowackiego - U. Kęsikowa. 2 1 0  LEONARDA DACEWICZ Książkę zamykają teksty poświęcone zagadnieniom mieszczącym się w zakresie chrematonimii . Wyraźnie wzrastająca dynamika rozwoju tej stosun­kowo młodej gałęzi onomastyki stoi w ścisłym związku z wysokim tempem zmian zachodzących w rzeczywistości pozajęzykowej . Coraz liczniejsze nazwy obiektów związanych z nowoczesną cywilizacją i nazwy środków konsumpcji stały się inte­resujące ze względu na proces nominacji uwarunkowany sytuacją socjolingwi­styczną i kulturową. Obszerny artykuł A. Superanskiej prezentuje histońę wpro­wadzania znaków towarowych w Rosji poczynając od końca XIX w. (początki tego procesu) do czasów współczesnych. W opisie uwzględniono kontekst historycz­no-kulturowy, nie bez znaczenia był też aspekt psychologiczny, społeczny i inne. Kolejny, równie interesujący artykuł autorstwa A. Siwca dotyczy nazw obiektów handlowych w Polsce i ich uwarunkowań społeczno-komunikacyjnch ( motywa­cja, funkcjonowanie, obieg i odbiór społeczny, rola reklamy w tworzeniu i rozpo­wszechnianiu nazw handlowych, wpływy obce) .  Kilka kolejnych prac uwzględnia: nazwy macedońskich barów i restauracji (W. Miowska, M. Momirowska) ,  nazwy łódzkich postojów taksówek ( S .  Toma­szewska) ,  nazewnictwo poznańskich młynów wodnych (M. Rutkiewicz ) ,  nazew­nictwo instytucji astronomicznych, obserwatońów itd. (E .  Jakus-Borkowa) .  Spektrum zagadnień szeroko rozumianej chrematonimii obejmuje również nazwy polskich filmów (K. Skowronek, B. Skowronek) ,  nazwy własne klejnotów (K.  Węgorowska) ,  nazwy własne w internecie, tzw. e-nimy (M. Graf) oraz nazwy własne w przestrzeni wirtualnej (R.  Łobodzińska) .  Na ogół w pracach zbiorowych stosuje się jednolity sposób prezentacji wy­korzystanej literatury przedmiotu. W omawianej publikacji zachowano autorskie propozycje, które sprowadają się do dwóch sposobów: przypisów u dołu strony lub poprzez podawanie w tekście w nawiasach nazwiska autora i roku wydania publikacji a spisu całej literatury na końcu artykułu. Ta niejednolitość nie stanowi mankamentu. Taki stan rzeczy można potraktować jak jedno z możliwych roz­wiązań redakcyjnych. Ujednolicenie zapisu bibliograficznego w tak opasłym to­mie wymagałoby nieadekwatnie dużego w stosunku do oczekiwanych rezultatów nakładu pracy. Poza tym od strony redakcyjnej tom odznacza się starannością i dbałością o szczegóły. Na zakończenie trzeba zauważyć, że niektóre prace szczegółowe z zakresu antroponimii, czy też toponimii , niezupełnie mieszczą się w dość ogólnej formule tematycznej recenzowanego tomu. Jest to naturalna kolej rzeczy, jeśli zwycięża koncepcja zamieszczenia w tomie pokonferencyjnym wszystkich referatów. Nie­mniej jednak omawianą publikację cechuje ogromne bogactwo problematyki ba­dawczej z zakresu onomastyki. W tomie znajdziemy zarówno prace omawiające tradycyjne metody badań jak i prace prezentujące nowe i nowoczesne ( z  użyciem programu komputerowego) techniki i metody badawcze . W poszczególnych ar-RECENZJA KSIĄŻKI P.T. : METODOLOGIA BADAŃ ONOMASIYCZNYCH 2 1 1 tykułach omawiane są typy nazw własnych mocno zakorzenione w tradycji ba­dawczej (antroponimy i toponimy) ,  jak i nazewnictwo odnoszone do stosunkowo młodej dyscypliny badawczej - chrematonimii . Warto zajrzeć do tego tomu. Każdy badacz onomasta znajdzie w nim coś dla siebie - nowego, interesującego, inspirującego. Leonarda Dacewicz 

Metodologia badań onomastycznych, red. Maria Biolik, Olsztyn 2003, ss. 656

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/9504/1/BAJ_5_2005_L_Dacewicz_rec_Metodologia_badan_onomastycznych.pdf

Metodologia badań onomastycznych, red. Maria Biolik, Olsztyn 2003, ss. 656

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)