d.bockowski@uwb.edu.plDaniel Boćkowski – dr hab., historyk, kierownik Zakładu Socjologii Polityki i Bezpieczeństwa w Instytucie Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku oraz pracownik Zakładu Historii XX wieku w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie2830731

Boćkowski, Daniel

Studia Podlaskie

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

STUDIA PODLASKIE tom XXVIII BIAŁYSTOK 2020DANIEL BOĆKOWSKIORCID: 0000–0002–0444–6849MICHAŁ GNATOWSKI(1934–2020)DOI: 10.15290/sp.2020.28.17Profesor Michał Gnatowski był jednym z najwybitniejszych historykówpowojennych dziejów Białostocczyzny i Ziemi Łomżyńskiej, okupacji sowiec-kiej i niemieckiej północno-wschodnich ziem II Rzeczpospolitej w latachII wojny światowej a także działającego tu ruchu oporu w czasach sowiec-kich (1939–1941), niemieckich (1939–1944) i w pierwszym okresie po II woj-nie światowej. Odszedł tak, jak żył, uśmiechnięty, mimo ciężkiej choroby, dokońca śledzący losy swych przyjaciół.Michał Gnatowski urodził się 10 marca 1934 r. w miejscowości Grannenad Bugiem. Ukończył liceum ogólnokształcące w Drohiczynie, a następniestudia na moskiewskim Uniwersytecie im. Łomonosowa (1954–1959). Studiai nawiązane wówczas kontakty pozwoliły mu w przyszłości, kiedy zmieniałasię sytuacja polityczna oraz rozpadał Związek Sowiecki, dotrzeć do wielu nie-zwykle cennych dokumentów dotyczących polityki sowieckiej na północno--wschodnich ziemiach II RP ukrytych wcześniej przed badaczami w archi-wach Rosji i Białorusi.Rozprawę doktorską, poświęconą dziejom partyzantki sowieckiej na Bia-łostocczyźnie, obronił w 1972 r. w Wyższej Szkole Nauk Społecznych. Opu-blikował ją dwa lata wcześniej w Wydawnictwie Lubelskim, co było dośćnietypową drogą do uzyskania stopnia. Pierwszą pracę poświęconą dziejomruchu robotniczego na Białostocczyźnie opublikował w 1963 r., jeszcze przedprzygotowaniem rozprawy doktorskiej, pracując na różnych stanowiskachadministracyjnych związanych z nomenklaturą partyjną.Z przyszłym Uniwersytetem w Białymstoku, wówczas jeszcze Filią Uni-wersytetu Warszawskiego, związał się w 1975 r., obejmując stanowisko do-centa kontraktowego w Zakładzie Historii na ówczesnym Wydziale Huma-308 Daniel Boćkowskinistyczno-Pedagogicznym. Od tego momentu, nieprzerwanie, pracował naobecnym Wydziale Historii i Stosunków Międzynarodowych, który, gdy od-chodził na zasłużoną emeryturę, nosił nazwę Instytutu Historii Uniwersytetuw Białymstoku, później zaś został przemianowany na Instytut Historii i NaukPolitycznych.Rozpoczynając pracę naukowo-dydaktyczną na Filii UW w BiałymstokuMichał Gnatowski przez jakiś czas zajmował się jeszcze dziejami sowieckiegoruchu partyzanckiego. Zwieńczeniem tych badań była monografia PuszczaBiałowieska była ich domem. Zarys rozwoju i działalności Brygady „W imię Oj-czyzny” opublikowana w 1979 r. Coraz częściej jednak skupiał się na losachBiałostocczyzny i Ziemi Łomżyńskiej w czasie II wojny światowej, tematycetej pozostając wiernym do końca swojej kariery naukowej. Efektem tych zain-teresowań była opublikowana w tym samym roku dwutomowa monografiaBiałostocczyzna w latach wojny i okupacji hitlerowskiej. Zarys dziejów politycznychregionu. Nie były to dzieła obejmujące całe spektrum losów okupacyjnych re-gionu, gdyż siłą rzeczy nie było mowy o jakiejkolwiek prawdziwej, rzeczowejanalizie okresu okupacji sowieckiej z lat 1939–1941.Jak sam Profesor wspominał po latach, jeżdżąc na kwerendy archiwalnedo Mińska i Grodna zdawał sobie sprawę z istnienia zbiorów zastrzeżo-nych, których nie wolno mu było zobaczyć, choć znał osobiście wielu so-wieckich, białoruskich działaczy partyjnych, którzy te dokumenty tworzyliw czasie wojny. Plusem wyjazdów było nawiązanie kontaktów naukowychz młodymi badaczami białoruskimi, którzy za 20 lat pomogą mu w dotar-ciu do otwieranych zbiorów archiwalnych. Z kolei plusem zajmowania sięna początku kariery naukowej sowiecką partyzantką wysyłaną na tzw. Za-chodnią Białoruś w celu walki z polskim podziemiem niepodległościowymbyła znajomość części z byłych działaczy, co pozwalało mu na docieraniedo dokumentów dotyczących tego okresu zastrzeżonych nawet dla miejsco-wych badaczy. W ówczesnej sytuacji politycznej badania dotyczące losówpółnocno-wschodniej Polski w okresie II wojny światowej naznaczone byłyobowiązującą doktryną historyczno-ideologiczną i nie było mowy o jakiej-kolwiek wolnej nauce.Stopień doktora habilitowanego Michał Gnatowski uzyskał w 1980 r.na podstawie wspomnianej wcześniej, dwutomowej monografii o dziejachpolitycznych regionu białostockiego w czasie II wojny światowej. Prowa-dzone przez niego seminarium naukowe, ze względu na charakter mistrzaoraz podejmowaną tam tematykę wojskową i regionalną, budziło zawszeogromne zainteresowanie wśród studentów, co szybko przełożyło się na naj-większą wśród wszystkich ówczesnych profesorów liczbę wypromowanychIn memoriam: Michał Gnatowski (1934–2020) 309magistrów. Do momentu odejścia na emeryturę Profesor Michał Gnatow-ski wypromował ich ponad 250. Brał także aktywny udział w działającymw Instytucie seminarium doktoranckim. Ponieważ ówczesny Instytut nie miałjeszcze uprawnień do nadawania stopnia doktora, były to działania całkowi-cie społeczne. Powstające prace broniono w Instytucie Historycznym Uniwer-sytetu Warszawskiego. Ostatecznie z seminarium Profesora Gnatowskiegowyszło dwóch doktorów – w 1997 r. Adrian Konopka (Służba zdrowia pol-skich formacji wojskowych w Rosji (1914–1920)) oraz w 2000 r. Alfons Bobowik(Szkolnictwo na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej w latach1918–1939). Był także recenzentem 3 rozpraw doktorskich.Rok 1991 był niezwykle istotny w karierze naukowej i zawodowej Mi-chała Gnatowskiego. Mianowany został wówczas na stanowisko profesoranadzwyczajnego, zaś rozpad Związku Sowieckiego pozwolił mu na przy-spieszenie badań oraz sięgnięcie do źródeł, dzięki którym mógł opraco-wać kluczowe dla naszego regionu monografie i zbiory dokumentów doty-czące okupacji sowieckiej lat 1939–1941. Jako jeden z pierwszych, a w kilkuprzypadkach pierwszy, badacz poddał analizie zbiory akt Komitetu Central-nego KP(b) Białorusi z okresu II wojny światowej, w tym całkowicie nie-dostępne raporty NKWD dotyczące sytuacji na okupowanych przez ZSRRwschodnich ziemiach II RP. Udało mu się także dotrzeć do zamkniętychzbiorów partyzantki sowieckiej i zrewidować oraz dopracować szereg kwe-stii zawartych w opracowaniach powstałych w okresie PRL. Dzięki dostę-powi do materiałów Białoruskiego Sztabu Partyzanckiego oraz KC KP(b)Białorusi uzyskał m.in. dowody na to, że władze w Moskwie, a już napewno w Mińsku, aż do końca 1944 r. nie zrezygnowały z pomysłów anek-sji obwodu białostockiego istniejącego w składzie tzw. Zachodniej Białorusii do tych właśnie zadań oddelegowano oddziały partyzanckie, o których pi-sał w latach siedemdziesiątych. To właśnie dzięki tym badaniom powstałykluczowe dla badaczy okupacji sowieckiej 1939–1941 dzieła: W radzieckichokowach. Studia i dokumenty o agresji 17 września 1939 r. i radzieckiej politycew rejonie łomżyńskim w latach 1939–1941 (Łomża 1998) oraz Niepokorna Bia-łostocczyzna. Opór społeczny i polskie podziemie niepodległościowe w regionie bia-łostockim w latach 1939–1941 w radzieckich źródłach (Białystok 2009) a takżezrewidowana i opracowana na nowo monografia o sowieckiej partyzantcedziałającej na północno-wschodnich ziemiach II RP – Białostockie Zgrupo-wanie Partyzanckie (Radzieckie próby ponownej aneksji Białostocczyzny w latach1943–1944) (Białystok 1994). Opracowania cząstkowe oraz najważniejsze z od-nalezionych dokumentów publikował także w „Studiach Podlaskich” oraz„Studiach Łomżyńskich”.310 Daniel BoćkowskiZwieńczeniem kariery naukowej Michała Gnatowskiego było uzyskaniew 2002 r. tytułu profesora zwyczajnego. Jego „dzieckiem” był Zakład HistoriiNajnowszej Powszechnej i Polski. Kiedy w 2001 r. związałem swoje losy zawo-dowe z Instytutem Historii, przyjął mnie pod swoje skrzydła jako kierownikZakładu Historii Drugiej Wojny Światowej przemianowanego z czasem naKatedrę Historii Najnowszej oraz Katedrę Stosunków Międzynarodowych,gdzie dzięki jego ogromnej pomocy powstała kierowana przeze mnie Pra-cownia Dziejów Społecznych i Politycznych Europy Północno-Wschodniej,kontynuująca jego badania zapoczątkowane 40 lat wcześniej. Przez wielelat wspólnie z Profesorem jeździliśmy po białoruskich archiwach zbiera-jąc materiały do kolejnych monografii i opracowań. Efektem tych wyprawbyła m.in. seria monografii poświęconych Ziemi Łomżyńskiej wydanych na-kładem Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego im. Wagów. Jedną z naj-ważniejszych stanowi dwutomowa pozycja Polacy, Sowieci, Żydzi w regioniełomżyńskim w latach 1939–1941, t. 1: Studia (2005), t. 2: Dokumenty Radziec-kie (2004), drugą niezwykle istotna dla zrozumienia pogromu jedwabień-skiego praca „Sąsiedzi” w sowieckim raju. Rejon jedwabieński pod radziecką wła-dzą 1939–1941 (Łomża 2002). Do kompletu warto dodać wydaną pod jegoredakcją pracę zbiorową Żydzi i stosunki polsko-żydowskie w regionie łomżyń-skim w XIX i XX wieku Studia i materiały (Łomża 2002) oraz pierwszą mono-grafię poświęconą okupacji sowieckiej: W radzieckich okowach: studium o agresji17 września 1939 r. i radzieckiej polityce w regionie łomżyńskim w latach 1939–1941(Łomża 1997). W trakcie tych prac i badań profesor wybrany został prezesemzarządu Łomżyńskiego Towarzystwa Naukowego. Przez wiele lat piastowałtakże stanowisko redaktora naczelnego „Studiów Łomżyńskich”. Za zasługidla badania dziejów Ziemi Łomżyńskiej uhonorowany został Medalem Zyg-munta Glogera.Pod koniec życia w swoich badaniach Michał Gnatowski skupił się nawydawanej przez sowiecką partyzantkę prasie. W 2006 r. ukazała się mo-nografia Mity, fikcje i przemilczenia „Białostockiej Prawdy”: zarys monograficznykonspiracyjnego pisma radzieckiego podziemia obwodu białostockiego (1943–1944),zaś w 2012 roku Papierowa wojna: zarys monograficzny pisma „Za Naszu Pobiedu”– organu Podziemnego Komitetu Rejonowego KP(b)B w Śniadowie. W zbiorach po-zostało jeszcze bardzo wiele skanów i kserokopii mniejszych publikacji, którecierpliwie, numer po numerze, wyciągał z białoruskich archiwów.Także na rodzimej Alma Mater Profesor Michał Gnatowski starał się słu-żyć środowisku akademickiemu. Przez dwie kadencje pełnił funkcję zastępcyprorektora Uniwersytetu Warszawskiego do Spraw Filii w Białymstoku, a pousamodzielnieniu się naszej jednostki został wybrany na stanowisko prorek-In memoriam: Michał Gnatowski (1934–2020) 311tora Uniwersytetu w Białymstoku. Kierował także Wydawnictwem Nauko-wym Filii UW.Przez lata pełnił także funkcję redaktora naczelnego „Studiów Podla-skich”, które dzięki jego uporowi stały się jednym z najważniejszych cza-sopism historycznych publikujących badania z zakresu historii wojskowościoraz dziejów II Rzeczypospolitej w okresie okupacji sowieckiej i niemieckiejlat 1939–1945.Pełen nieprawdopodobnej siły i energii zdążył jeszcze objąć funkcję rek-tora Wyższej Szkoły Współpracy Międzynarodowej i Regionalnej im. Zyg-munta Glogera w Wołominie.Wraz z piszącym te słowa zorganizował szereg niezwykle ważnychkonferencji naukowych poświęconych drugiej wojnie światowej w EuropiePółnocno-Wschodniej, które przyniosły m.in. efekt w postaci dwóch opra-cowanych wspólnie monografii zbiorowych: Sowietyzacja i rusyfikacja pół-nocno-wschodnich ziem II Rzeczypospolitej (1939–1941). Studia i materiały (Biały-stok 2003) oraz Polacy – Żydzi – Białorusini – Litwini na północno-wschodnich zie-miach Polski a władza radziecka (1939–1944). W kręgu mitów i stereotypów (Biały-stok 2005).W 2004 r., w 70-lecie Jego urodzin, przyjaciele i uczniowie ofiarowali Muksięgę pamiątkową Polska i jej wschodni sąsiedzi w XX wieku. Studia i materiałyofiarowane prof. Michałowi Gnatowskiemu w 70-lecie urodzin red. H. KonopkaD. Boćkowski (Białystok 2004).Był autorem w sumie ponad stu publikacji, w tym blisko 20 monogra-fii i zbiorów dokumentów. Przez wiele lat Profesor współpracował ze „Stu-diami z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” cierpliwie recenzującprzesyłane artykuły, zawsze dołączając wiele niezwykle cennych uwag. Od-znaczony został Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Kawalerskim i Ofi-cerskim Orderu Odrodzenia Polski (1969, 1975, 1988). Spoczął na CmentarzuFarnym w Białymstoku, odprowadzony w tej ostatniej drodze przez topnie-jące grono przyjaciół.Daniel Boćkowski – dr hab., historyk, kierownik Zakładu Socjologii Polityki i Bezpie-czeństwa w Instytucie Socjologii Uniwersytetu w Białymstoku oraz pracownik ZakładuHistorii XX wieku w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk w Warszawiee-mail: d.bockowski@uwb.edu.pl

Michał Gnatowski (1934–2020)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/10289/1/Stud_Podl_28_2020_D_Bockowski_Michal_Gnatowski_%281934_2020%29.pdf

Michał Gnatowski (1934–2020)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Michał Gnatowski (1934–2020)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w