Kozikowski, Rafał

Biblioteka Nauki - repozytorium artykuÅÃ³w

Leonarda Dacewicz, Anna Romanik, Joanna Smakulska, Księgi metrykalne chrztów kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisy imienne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

372 RECENZJEDOI 10.15290/sw.2020.20.27Leonarda Dacewicz, Anna Romanik, Joanna Smakulska, Księgi me-trykalne chrztów kościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiegoz II połowy XIX wieku. Treść i struktura metryk. Alfabetyczne spisyimienne. Tom 2. Rok 1880, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku,Białystok 2019, ss. 310.Księgi metrykalne Kościoła rzymskokatolickiego, czyli księgi chrztów i ślubów,które upowszechniły się za sprawą soboru trydenckiego (1545–1563), oraz księgizgonów, które zaczęto prowadzić od połowy XVII wieku, są ważnym świadectwemprzeszłości. Te cenne dokumenty pozostają w kręgu zainteresowań badaczy róż-nych dziedzin (m.in. historyków, socjologów, demografów, onomastów). Ich war-tość i przydatność badawcza wynika m.in. z faktu regularnego prowadzenia tychdokumentów w Kościele rzymskokatolickim od kilku wieków.Księgi metrykalne chrztów dekanatu białostockiego z II połowy XIX wieku,które są przedmiotem badań onomastów z Wydziału Filologicznego Uniwersyte-tu w Białymstoku, zawierają ogromny zasób wiedzy o ówczesnym społeczeństwietego terenu oraz stanowią bogate źródło materiału antroponimicznego, o czym mia-łem możność przekonać się prowadząc badania z zakresu XIX-wiecznej antroponi-mii parafii knyszyńskiej (księga chrztów z roku 1885) w celu napisania rozprawymagisterskiej.Stan badań XIX-wiecznej antroponimii północno-wschodniej części polsko--wschodniosłowiańskiego pogranicza, w tym regionu Podlasie, z kilku różnych powo-dów należy ocenić jako niezadowalający. Jedną z podstawowych przyczyn takiegostanu rzeczy jest czasochłonna żmudna ekscerpcja źródeł, zwłaszcza ksiąg metry-kalnych, bowiem są to dokumenty rękopiśmienne. Warto też podkreślić, że księgiz okresu zaboru rosyjskiego z II połowy XIX wieku są sporządzone w języku zabor-cy (w wersji sprzed reformy 1918 r.), co w znacznym stopniu utrudnia poprawneodczytanie odnotowanych w nich antroponimów, czyli imion, nazwisk oraz formacjipatronimicznych używanych w alfabetycznych spisach osób niektórych parafii. Za-tem próba edycji historycznych ksiąg metrykalnych, zawierających bogate zasobynazewnictwa osobowego, stanowi cenną inicjatywę autorek recenzowanego tomu,głównie zaś profesor Leonardy Dacewicz (onomasta – badacz antroponimii kresówpółnocno-wschodnich dawnej Rzeczypospolitej), która jest pomysłodawcą projektuoraz współautorką i redaktorem publikowanych tomów.Podstawowe cele recenzowanego opracowania o charakterze edytorsko-mono-graficznym zostały określone we Wprowadzeniu: „Główny cel tego przedsięwzięciastanowi edycja oryginalnych alfabetycznych imiennych rejestrów dzieci urodzonychw 1880 r. oraz przywrócenie polskiej wersji imion i nazwisk” (s. 10). Ponadto przed-stawiono opis zespołu archiwalnego, który stanowią księgi dekanatu białostockiegoz lat 1865–1917 (okres zaboru rosyjskiego), pod kątem ich wartości i przydatnoścido badań, przede wszystkim antroponimicznych, opis zawartości i struktury ksiągchrztów i alfabetycznych imiennych rejestrów urodzonych oraz charakterystykę spo-sobu zapisu polskich własnych nazw osobowych w języku rosyjskim. Ze względuna znaczną objętość bazy źródłowej i określone cele badawcze, Autorki zdecydo-RECENZJE 373wały się na publikację alfabetycznych spisów urodzonych, zawierających ich nazwi-ska i imiona, czasami również patronimy, imię ojca lub imiona obojga rodziców,w pięcioletnich odstępach. Recenzowany tom drugi ukazał się w 2019 roku i pre-zentuje księgi chrztów z roku 1880; tom I, prezentujący księgę z 1875 roku, ukazałsię w roku 2017, a wkrótce będzie opublikowany tom III prezentujący księgę me-trykalną chrztów z 1885 roku.Przedmiotem uwagi niniejszej publikacji są alfabetyczne imienne rejestryurodzonych i ochrzczonych w 1880 roku dzieci zawarte w księgach metrykal-nych chrztów siedemnastu parafii wchodzących w skład dekanatu białostockiego(w osiemnastej parafii – juchnowieckiej – spisu nie zamieszczono). Sporządzanew dekanacie białostockim od 1875 roku alfabetyczne spisy urodzonych (i ochrzczo-nych) stanowią cenne źródło informacji, a także źródło bogatego zasobu własnychnazw osobowych (nazwisko i imię dziecka, ewentualnie imię ojca lub patronim,czasami imiona obojga rodziców), i w znacznym stopniu mogą ułatwić badania,m.in. historykom, demografom, lingwistom, w tym głównie onomastom.Strukturę tomu tworzą następujące części składowe: Wprowadzenie, pięć za-sadniczych części merytorycznych, zatytułowanych kolejno: I. Księgi metrykalnechrztów. Struktura i treść notacji metrykalnych; II. Alfabetyczne spisy urodzonychw księdze metrykalnej z 1880 roku – struktura rubryk, struktura modeli identyfi-kacyjnych; III. Zapis polskich nazw osobowych w księgach metrykalnych w językurosyjskim – zmiany kulturowe i językowe; IV. Materiały źródłowe – oryginalne al-fabetyczne spisy urodzonych z 1880 roku i ich ekwiwalenty w języku polskim (jestto dość obszerna kluczowa część tej pracy, zawierająca wspomniane powyżej spisyurodzonych wraz z ich ekwiwalentami w języku polskim); część piąta, zatytułowa-na Alfabetyczne spisy urodzonych w roku 1875 i 1880 roku w księgach parafialnychdekanatu białostockiego – porównanie struktury i sposobów identyfikacji osób, sta-nowi nowy ważny element (w porównaniu z zawartością tomu pierwszego). Ponadtopraca zawiera zakończenie, bibliografię, wykaz zamieszczonych w tekście fotografiioraz streszczenie w języku angielskim. Czytelnik znajdzie w opracowaniu wykazyosób urodzonych w 1880 roku w następujących parafiach: białostockiej, goniądzkiej,supraskiej, jasionowskiej, trzciańskiej, dolistowskiej, knyszyńskiej, turośniańskiej,choroszczańskiej, giełczyńskiej, kalinowskiej, brzozowskiej, niewodnickiej, dobrzy-niewskiej, suraskiej, uhowskiej i zabłudowskiej.W części pierwszej, zatytułowanejKsięgi metrykalne chrztów kościoła rzymsko-katolickiego. Struktura i treść notacji metrykalnych, przedstawiono wymienionew tytule zagadnienia podając konkretne przykłady z księgi chrztów z 1880 roku(obszerniejszą informację dotyczącą historii ksiąg metrykalnych, struktury i treścinotacji metrykalnych zawiera pierwszy tom serii)1.Część II pt. Alfabetyczne spisy urodzonych w księdze metrykalnej z 1885 ro-ku – struktura rubryk, struktura modeli identyfikacyjnych składa się z trzech pod-rozdziałów: Rubrykalna struktura alfabetycznych spisów urodzonych, Tytuły alfabe-tycznych spisów i sposoby imiennej ewidencji urodzonych w poszczególnych para-1 Leonarda Dacewicz, Jolanta Chomko, Joanna Smakulska, Księgi metrykalne chrztówkościoła rzymskokatolickiego dekanatu białostockiego z II połowy XIX wieku. Treść i struk-tura metryk. Alfabetyczne spisy imienne. Część I. Rok 1875, Białystok 2017.374 RECENZJEfiach, Struktura modeli identyfikacyjnych w alfabetycznych spisach urodzonych za-wiera szczegółowe omówienie wszystkich wymienionych w tytule zagadnień. Waż-nym elementem jest prezentacja wszystkich odnotowanych w badanej księdze typówzestawień antroponimicznych.W części III, zatytułowanej Własne nazwy osobowe w księgach metrykalnychw zaborze rosyjskim – zmiany kulturowe i językowe, Autorki koncentrują się naomówieniu zagadnień dotyczących zmian, które nastąpiły w polskim systemie na-zewniczym w okresie zaboru rosyjskiego i znalazły odzwierciedlenie w antroponi-mii kilkunastu parafii dekanatu białostockiego w 1880 roku. Imiona w tym okresiedostosowane były do reguł podanych w specjalnie przygotowanej w zaborze rosyj-skim instrukcji zawierającej opracowane zestawy imion katolickich. Rekomendowa-no stosowanie cerkiewnosłowiańskiej lub rosyjskiej wersji imienia chrześcijańskiego.Imiona polskie notowano w przypadku braku stosownego ekwiwalentu rosyjskiego.Nazwiska, odnotowane w rejestrach urodzonych z 1880 roku, podlegały zmianomwynikającym z różnic kulturowych i językowych, dotyczących m.in. fonetyki i grafiijęzyka polskiego i rosyjskiego.Część IV prezentujeMateriały źródłowe – oryginalne alfabetyczne spisy urodzo-nych z 1880 roku i ich ekwiwalenty w języku polskim. Warto zwrócić uwagę na fakt,że w związku z obowiązkiem prowadzenia ksiąg metrykalnych kościoła katolickiegow języku rosyjskim zapis własnych nazw osobowych w notacjach został dostosowa-ny do zasad i norm tego języka, wskutek czego nazwiska i imiona uległy zmianom.Widoczny jest wpływ rosyjskiego systemu antroponimicznego nie mówiąc o reali-zacji założeń dotyczących rusyfikacji polskiego nazewnictwa. Spisy osobowe zostałyprzedstawione w oryginalnej wersji rosyjskiej w tabelach i opatrzone filologicznymkomentarzem, który wskazuje, jakie zmiany językowe nastąpiły w polskich imionachi nazwiskach. Do każdego rejestru rosyjskiego dołączono alfabetyczny spis imiennyw odtworzonej wersji polskiej, też w tabelach w kolejności zgodnej z alfabetem cy-rylickim, żeby ułatwić potencjalnym czytelnikom odszukanie polskiego ekwiwalentunazwiska. Przywracanie polskiej wersji nazwisk polegało na transliteracji z alfabetucyrylickiego na łacinkę. Szczególną uwagę zwracano na przypadki zmian wywoła-nych brakiem odpowiedników graficznych (np. brak w języku rosyjskim dźwięku hi stosownego grafemu: Hołownia – Головня, Hryniewicki – Гриневицкий), co w re-zultacie powodowało zmianę brzmienia nazwiska.W części V pt. Alfabetyczne spisy urodzonych z 1875 i 1880 roku w Księgachmetrykalnych dekanatu białostockiego – porównanie struktury i sposobów identyfi-kacji osób dokonano porównania imiennych rejestrów z 17 parafii dekanatu bia-łostockiego z 1875 r. z rejestrami z roku 1880. Autorki zwróciły uwagę na fakt,że w analizowanych spisach występuje różne sposoby imiennej identyfikacji dzieci.Wśród nich można wyodrębnić kilka typów zestawień antroponimicznych (np. ro-syjski model trzyelementowy: Вержбицкiй Петръ Осиповичъ, którego polskimodpowiednikiem było zestawienie z imieniem ojca, np. Дроздъ Петръ с. Карла,Колендо Уршуля д. Ивана, czasami dodatkowo z imieniem matki, np. Садов-скiй Михаилъ Матеуша и Марiянны, Олеховна Марiянна Николая и Сузанны,a także polski model dwuelementowy, np. Грабовскiй Антонъ, Грабовска Елена),które zmieniały się w kolejnych latach nawet w tych samych parafiach, co oznacza,że nie wprowadzono odgórnie zasad sporządzania tego typu dokumentów. WartoRECENZJE 375przy tym zaznaczyć, że notacje metrykalne spisywano według ściśle określonegowzorca.Ogólnie rzecz biorąc struktura monografii jest przemyślana i przejrzysta, po-szczególne partie tekstu charakteryzują się zwięzłością i spoistością, opis i sposóbprezentacji materiału antroponimicznego wydaje się być zrozumiały nawet dla osóbwywodzących się spoza kręgu specjalistów.Uwzględnione w badaniach księgi metrykalne chrztów, jak piszą Autorki publi-kacji, stanowią polskie dziedzictwo historyczno-kulturowe, źródło nazewnictwa oso-bowego funkcjonującego od stuleci na pograniczu słowiańskiego Zachodu i Wscho-du, i świadectwo zmian, jakie dokonywały się w zasobie własnych nazw osobowychbadanego terenu w II połowie XIX i na początku XX wieku. Rzetelność tego typubadań zawsze wymaga uwzględnienia kontekstu historycznego. Dzieje Białostoc-czyzny w zarysie oraz historia ksiąg metrykalnych w zarysie zostały przedstawionewe wspomnianym powyżej pierwszym tomie serii. Do ich opracowania wykorzysta-no prace znanych badaczy, m.in. A. Dobrońskiego2, H. Wisnera3, T. Kasabuły4,J. Sikorskiej-Kuleszy5, B. Kumora6.Wydanie drukiem kolejnych spisów dzieci urodzonych w dekanacie białostoc-kim w II połowie XIX wieku ułatwi uciążliwą i zazwyczaj czasochłonną ekscerpcjętego typu rękopiśmiennych źródeł. Edycja źródeł powinna przynieść wymierne ko-rzyści przede wszystkim dla badaczy onomastów, którzy noszą się z zamiarem opra-cowania ciągle pozostającej poza zasięgiem poważnych zainteresowań antroponimiiXIX wieku.Rafał KozikowskiBiałystok2 A. Dobroński, Historia Białegostoku, Białystok 2012, s. 215, 224.3 H. Wisner, Litwa. Dzieje państwa i narodu, Warszawa 1999, s. 123.4 T. Kasabuła, Początki organizacji terytorialnej Kościoła katolickiego obrządku łaciń-skiego w Cesarstwie Rosyjskim (w 225 rocznicę powstania archidiecezji i metropolii Mo-hylowskiej), „Rocznik Teologii Katolickiej”, 2008, nr 7, s. 266–270.5 J. Sikorska-Kulesza, Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi w XIX wieku,Pruszków 1995.6 Ks. B. Kumor, Historia kościoła, cz. 7, Lublin 1991, s. 356–359; Ustrój i organizacjakościoła polskiego w okresie niewoli narodowej 1772–1918, Kraków 1980. B. Kumor – hi-storyk kościoła, napisał, że pod koniec 1866 roku rosyjski Komitet Urządzający polecił,aby od 1 I 1867 roku metryki urodzenia, ślubów i zmarłych sporządzano wyłącznie porosyjsku. Jednakże należy zaznaczyć, że miało to miejsce na obszarze Królestwa Polskie-go, które zaczęto nieurzędowo nazywać Privislanskij Kraj [Historia kościoła, cz. 7, Lublin1991, s. 347]. Natomiast H. Wisner stwierdził, że na litewskich ziemiach dawnej Rzecz-pospolitej język rosyjski został wprowadzony do administracji wewątrzkościelnej i ksiągparafialnych w 1865 roku, w ramach represji po powstaniu styczniowym [Litwa. Dziejepaństwa i narodu..., op. cit., s. 123]. We wskazanych we Wprowadzeniu dekanatach (bia-łostocki, grodzieński i sokólski), wchodzących w skład Imperium Rosyjskiego, metrykizaczęto sporządzać w języku rosyjskim blisko 20 lat wcześniej (zob. wyżej). Ustaliła tenfakt L. Dacewicz podczas kwerendy w Archiwum Historycznym Litwy w Wilnie.