KRZYSZTOF KOPCZYŃSKI, dr, pracownik Instytutu Polonistyki Stosowanej Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, filmowiec. Zainteresowania badawcze: związki literatury z filmem i mediami, film dokumentalny. Ekspert Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej i Mazowieckiego Funduszu Filmowego. Producent ponad 40 filmów, które w latach 2006–2012 były pokazywane ponad 700 razy w ponad 70 krajach i zdobyły ponad 120 nagród festiwalowych. Reżyser filmu Kamienna cisza (premiera światowa – listopad 2007 roku, film był pokazywany ponad 90 razy na festiwalach i przeglądach w 35 krajach). Odznaka Zasłużony Działacz Kultury (2001). Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2012). Autor książek: Przed przystankiem niepodległość. Paryska „Kultura” i kraj w latach 1980–1989 (Warszawa 1990), Książki Mickiewicza w drodze do zaboru rosyjskiego (1831–1855) (Paryż 1991) oraz Z badań nad recepcją i publicznością literacką Mickiewicza w zaborze rosyjskim w latach 1831–1855 (Wrocław 1993).21521

Kopczyński, Krzysztof

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Krzysztof Kopczyński(Warszawa)„WIDZIEĆ, ABY WIEDZIEĆ”. O FILMIE MARCELA ŁOZIŃSKIEGO 89 MM OD EUROPYJak może wyczytać na planszach końcowych 12-minutowego filmu dokumentalnego 89 mm od Europy uważny widz, tory kolejowe w Europie mają rozstaw 1435, a w Rosji i krajach byłego ZSRR – 1524 mm. Różnicę – 89 mm – można traktować jako symbol oddalenia Rosji i Europy, oddalenia pojmowanego nie tylko geograficznie. Aby o nim opo-wiedzieć, Marcel Łoziński spędził w 1992 roku wiele dni na stacji kolejowej w Brześciu. Jest to formalnie stacja graniczna między Polską i Białorusią. Ale nie Białoruś była prze-cież wtedy ważna, lecz Imperium, które po roku 1989 zaczęło szukać nowej tożsamości.Pierwsza linia kolejowa w Rosji miała 27 km i łączyła Sankt-Petersburg z Car-skim Siołem, rezydencją cesarza. Pociąg jechał po torze o szerokości 1825 mm, jedy-nym takim na świecie. Nie miało to jednak wówczas znaczenia, gdyż w Europie nie istniał jeszcze jednolity standard szerokości torów, poza tym nie było planów sieci kolejowych, które łączyłyby odległe miejsca. Ale gdy w drugiej połowie XIX wie-ku kolej zaczęła się rozwijać, w Rosji podjęto decyzję o budowie torów dzisiejszej szerokości, innej niż w Prusach i Austrii. 89 mm miało być miarą bezpieczeństwa: z powodu tej rozbieżności niemieckie pociągi wojskowe nie mogły dojechać w ciągu kilkunastu godzin do Moskwy i Petersburga. Zatrzymane z konieczności na granicy, przestawały mieć znaczenie militarne.Pierwszy pociąg z Petersburga do Carskiego Sioła odbył podróż w roku 1838. Rok później przekroczył granicę Imperium markiz Astolphe de Custine, jeden z pierw-szych jego wielkich krytycznych obserwatorów. Do Petersburga popłynął statkiem z Lubeki. Przed wyjazdem ostrzegał go dobry duch – oberżysta, który – jak wspomina autor Listów z Rosji – dowiedziawszy się, że zamierzam wyruszyć do Rosji, wszedł do mojego pokoju z tak współ-czującym wyrazem twarzy, że mimo woli musiałem się roześmiać […]. Zaczął mnie namawiać z niemiecką dobrodusznością, żebym wyrzekł się mojego zamiaru.– Czy zna pan Rosję? – zapytałem.– Nie, wielmożny panie, ale znam Rosjan […] oni mają dwie twarze […], kiedy wysiadają ze statku, aby ruszyć dalej, do Europy, są weseli, swobodni, zadowoleni niczym rozbiegane konie albo ptaki wypuszczone z klatki; mężczyźni, kobiety, młodzi, starzy, wszyscy są szczęśliwi jak uczniowie na wakacjach; te same osoby, wracając, mają miny kwaśne, są ponurzy i nie-spokojni, mówią mało, urywanymi zdaniami, a na ich czołach widać strapienie. Z tej różnicy wywnioskowałem, że kraj, skąd wyjeżdża się z taką radością, a wraca z takim żalem, musi być okropny1. Oberżysta nie musiał widzieć, aby wiedzieć. Założenia poznawcze markiza de Custine’a były zgoła inne. Czytelnik Woltera, Monteskiusza, Rousseau, Lamartine’a, pani de Staël, Chateaubrianda, Coleridge’a, Byrona i Wiktora Hugo, a także Mickie-wicza, Karamzina i Puszkina, miał ambicję zgłębić tajemnice kraju Północy. 1 A. de Custine, Listy z Rosji, tłum., przypisami i posłowiem opatrzył P. Hertz, Warszawa 1995, t. 1, s. 78-79 (dalsze cytaty lokalizuję bezpośrednio w tekście).216 Krzysztof KopczyńskiRosja – pisał – jest dziś najciekawszym ze wszystkich krajów na świecie dlatego, że mamy do czynienia ze skrajnym barbarzyństwem, któremu sprzyja zniewolenie Kościoła, i ze skrajnie wyrafinowaną cywilizacją sprowadzaną z zagranicy przez zwierzchność zapożyczają-cą się wszędzie bez wszelkiego wyboru. Kto chce dowiedzieć się, w jaki sposób ze starcia tak odmiennych czynników może zrodzić się spokój czy może raczej bezruch, niech podąży za podróżnym w głąb tego osobliwego kraju [I 20].Jednym z ważnych celów podróży było napisanie książki. Miał w tej mierze już autor doświadczenie: rok wcześniej wydał relację z wyjazdu do Hiszpanii2. Jako obserwator Rosji nie czuł się skrępowany w otwartym opisywaniu wszystkiego, co zobaczył i bardzo swobodnym wyciąganiu wniosków. Od początku też jasno pisał o źródłach swojej metody: „Widzieć, aby wiedzieć, oto dewiza podróżnika; to właśnie moja dewiza: nie wybrałem jej, otrzymałem ją od natury” [I 11]. Trochę wbrew tej de-klaracji jego poznanie Rosji ma charakter polityczno-obyczajowy, a nie etnograficzny, oceny zaś są oparte na mocnych podstawach aksjologicznych: arystokrata – czasem odwołując się do Chateaubrianda, który jest dla niego niewątpliwym autorytetem – deklaruje silny związek z Kościołem katolickim, inne religie postponując. Jako że podróżuje także po to, by ćwiczyć wszystkie swoje moce duchowe, w wy-ciąganiu wniosków pomaga mu wyobraźnia. Zdaje sobie jednak sprawę z ułomności tego romantycznego narzędzia poznania. Jego zdaniem, prawdziwe dotarcie do ta-jemnicy może się odbyć tylko z pomocą wiary. Im bardziej tajemnica jest niepojęta, tym triumf wiary wspanialszy. Nawet poznawanie natury prowadzi nieuchronnie do odkrycia [Boskiego] przeznaczenia [I 8, 91]. Niewiele czasu było trzeba, by markiz de Custine zrozumiał, a w końcu potępił despotyzm, biurokrację, ksenofobię i zacofanie carskiej Rosji. Punktem wyjścia do tych ocen było odkrycie stosunku Rosjan do cudzoziemców, nacechowanego nieuf-nością, niechęcia i szyderstwem, właściwych naśladowcom niedającego się doścignąć wzoru. Francuski podróżnik uznał za „okropne i niebezpieczne” połączenie dokonań europejskiej nauki i pomysłowości z duchem Azji [I 292-293]. Jego efektem były skrytość i milczenie mieszkańców Rosji, budujące pozorny ład, naznaczone strachem i świadomością wiecznego zniewolenia. Taki naród to zbiorowość nieprzenikniona, nieufna. Być może lepiej się ją obserwuje z dużej odległości, niż z bliska. Choć ma świadomość paradoksu tego stwierdzenia, de Custine nie waha się napisać, że „wcale nie lepiej poznaje się Rosję będąc w Petersburgu, niż pozostając we Francji” [I 272]. Podróż do Rosji nie ma więc w końcu wartości poznawczej, lecz tylko dydaktyczną: Ktokolwiek [bowiem] dobrze przyjrzał się temu krajowi, będzie zadowolony, że może żyć gdzie indziej. Zawsze dobrze wiedzieć, że istnieje taka społeczność, gdzie wszelkie szczę-ście jest niemożliwe, ponieważ zgodnie ze swoją naturą człowiek nie może być szczęśliwy bez wolności [II 437].Nieszczęście ludu rosyjskiego, rządzonego przez despotów – oto temat! Zagad-nienie podejmowane już przez Mickiewicza, którego Dziadów części III Ustęp znał de Custine, potem przez Maurycego Mochnackiego i Henryka Kamieńskiego, a w dwu-dziestoleciu międzywojennym przez historyka Jana Kucharzewskiego, traktującego Związek Sowiecki jako kontynuację carskiej Rosji3. W szczególności ważne dla tych 2 A. de Custine, L’Espagne sous Ferdinand VII, Paris 1838.3 M. Mochnacki, Powstanie narodu polskiego w roku 1930 i 1931, oprac. i przedmową poprzedził 217„Widzieć, aby wiedzieć”…twórców było poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jak zachowa się lud rosyjski, gdy przyjdzie mu opowiedzieć się za lub przeciw wolności. Na naukowych i wszechstronnie udokumentowanych dociekaniach Kucharzewskiego, który wszechstronnie zanalizował de Custine’a, oparła się po II wojnie światowej nowa dziedzina wiedzy – sowietologia.Gdy Marcel Łoziński i Jacek Petrycki pracowali nad dokumentem 89 mm od Euro-py, nie znali jeszcze de Custine’a4. Wywodzili się jednak z opozycji demokratycznej, dla której w latach osiemdziesiątych przywołane powyżej pytanie było bardzo ważne i która odpowiedzi na nie szukała w myśli politycznej XIX wieku i w pracach sowietologów5. Skądinąd pomysł filmu 89 mm od Europy przyszedł do nich w sposób symboliczny – gdy zatrzymali się na stacji w Brześciu wracając ze zdjęć do filmu Las katyński.Filmowy pociąg z Paryża do Moskwy stoi na tej samej stacji. Znudzeni pasażero-wie różnych narodowości przyglądają się zmienianiu kół przez pracowników fizycz-nych kolei, których de Custine nazwałby „wybornymi robotnikami, rozporządzający-mi siłą rąk, ale nie posiadającymi mocy wyobraźni” [II 57, 243].Nic nie łączy świata tych, którzy są w pociągu, i świata tych, którzy zmieniają koła. Pojawienie się rezolutnego chłopca, który skutecznie podejmuje próbę kontaktu, tylko te różnice wyostrza. Skądinąd – zgodnie z regułami odkrytymi przez romantycz-ną epistemologię – jest to dziecko obdarzone innymi, lepszymi niż dorośli narzędziami poznania: chce zobaczyć, widzi i czuje więcej.Podczas montażu filmu reżyser wykorzystał jedynie materiały, które były podpo-rządkowane tak zarysowanej głównej myśli. Powstał surowy dokument obserwacyjny w stylu przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, którego konwencję Petrycki porównał do filmów Georgesa Meliesa6. Jeśli jednak odnieść 89 mm od Europy do kla-sycznej typologii dokumentu zaproponowanej przez Billa Nicholsa, będzie to raczej film refleksyjny niż obserwacyjny, gdyż ważniejsze w nim od tego, j a k i e  rzeczy są reprezentowane jest to, j a k  są reprezentowane7. Przy zachowaniu jedności czasu, miejsca i akcji Łoziński uprawia refleksję na temat czasu i powtarzalności zdarzeń. Rzeczywiste czterdzieści minut potrzebne na zmianę kół jest ściśnięte w jedenaście. Nie ma retrospekcji ani namysłu nad czasem przyszłym, który w warstwie obrazowej filmu w ogóle nie istnieje8. Odjeżdżający pociąg ginie w nieokreślonej przestrzeni. Robotnicy leniwie czekają na następny, by znów podjąć te same czynności. S. Kieniewicz, Warszawa 1984, zwł. t. I; X.Y.Z. [H. Kamieński], Rosja i Europa. Polska. Wstęp do badań nad Rosją i Moskalami, Paryż 1857; J. Kucharzewski, Od białego caratu do czerwonego, red. naukowa A. Szwarc i P. Wieczorkiewicz, Warszawa 1998–2000.4 Według relacji J. Petryckiego z 5 maja 2011 roku. De Custine’a przeczytał on rok po zakończeniu filmu, kręcąc zdjęcia do brytyjskiego dokumentu w Petersburgu.5 Jako motta do omówienia filmu autorstwa W. Woroszylskiego znalazły się cytaty z Ustępu i de Cu-stine’a: W. Woroszylski, Dziesięć minut innego świata, „Kino” 1993, nr 8, s. 25-27. O popularności de Custine’a wśród krytyków związanych z opozycją demokratyczną lat siedemdziesiątych i osiem-dziesiątych świadczą teksty W. Karpińskiego Chusteczka imperatora, Londyn 1983 (rozdział Podróż markiza de Custine), G. Herlinga-Grudzińskiego De Custine wczoraj i dziś, „Kultura” 1972, nr 4 i W. Skalmowskiego Teksty i preteksty, Paryż 1981 (rozdział Rosyjska podróż de Custine’a).6 Wypowiedź J. Petryckiego cytowana w: B. Michalak, Polskie Oskary, Warszawa 2000, s. 142.7 B. Nichols, Introduction to Documentary. Bloomington, IN: Indiana University Press 2001. Nichols dzieli dokument na: poetycki, odsłaniający (expository), obserwacyjny, uczestniczący, refleksyjny, performatywny.8 J. Płażewski, Język filmu, Warszawa 2008, s. 317.218 Krzysztof Kopczyński„Rosjanie to naród niemych: jakiś czarownik przemienił sześćdziesiąt milionów ludzi w automaty, które czekają, aż jakiś inny czarodziej skinieniem pałeczki przywró-ci im życie” – pisał de Custine [I 371], gdy z radością opuszczał „cesarstwo monoto-nii, drobiazgowości i wszelkich możliwych utrudnień” [II 388]. Do Niemiec chciał zrazu wracać przez Wilno i Warszawę. Zmienił jednak ten zamiar...Takie nieszczęścia, jakie spadają na Polskę, nie są jedynie skutkiem jakiejś nieodwra-calnej konieczności […] – pisał o przyczynach tej decyzji – narody, podobnie jak jednostki, w pewnej mierze są współwinne losu, jaki im przypada w udziale. Ponoszą odpowiedzialność za klęski, które raz po raz na nie spadają, dla bystrego bowiem obserwatora przeznaczenia na-rodów są jedynie skutkiem takiego, a nie innego rozwoju cech ich charakteru. Patrząc na skutek błędów narodu tak surowo pokaranego, nie mogę oprzeć się kilku myślom, choć miałbym sobie za złe, gdybym je wypowiedział. Kiedy potępiamy czyny ciemięzców, mówiąc im to w oczy, odczuwamy radość, ożywia nas poczucie odwagi i szlachetności, które wiąże się z podjęciem tak niebezpiecznego lub co najmniej uciążliwego zadania, natomiast żaden pisarz, który nie chce okryć się pogardą, nie zniży się do tego, aby zasmucać ofiarę, przygnębiać uciemiężone-go, choćby nawet miał to uczynić, mówiąc mu czystą prawdę. Oto dlaczego zrezygnowałem z ujrzenia Polski” [II 390-391].Autor Listów z Rosji z litości wobec pozbawionych państwa Polaków oszczędził im wiedzy o nich samych. Jego książka o Rosji stała się bestsellerem, miała wiele wy-dań i została przetłumaczona na kilka języków. W Rosji wywołała oburzenie, w Pol-sce – entuzjazm.Pozbawiony jakichkolwiek ocen film Marcela Łozińskiego w Polsce i w Rosji został przyjęty obojętnie. Zdobył natomiast nominację do Oskara i kilkanaście in-nych ważnych zachodnioeuropejskich i amerykańskich nagród. Tym filmem reżyser nie chciał o niczym rozstrzygać. Mimowolnie jednak udowodnił, że opinie de Custi-ne’a mają już tylko charakter historyczny, a postawione przez Mickiewicza pytanie o przyszłość ludu rosyjskiego nie jest dziś ważne. W dziwnym świecie przedstawio-nym przez Łozińskiego nie czuje się strachu, nie ma strażników ani szpiegów. Przyczyny braku porozumienia nie są polityczne, lecz znacznie głębsze, antropo-logiczne. Ludzie nie rozumieją się nawzajem, bo – poza dzieckiem – nie mają potrze-by docierania do istoty rzeczy. Ci, którzy są pasażerami, więcej by zrozumieli, zostając w Paryżu, a nie wyruszając w długą podróż, z której wrócą tylko zmęczeni niewiedzą.

„Widzieć, aby wiedzieć”. O filmie Marcela Łozińskiego 89 mm od Europy

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8428/1/K_Kopczynski_Widziec_aby_wiedziec.pdf

„Widzieć, aby wiedzieć”. O filmie Marcela Łozińskiego 89 mm od Europy

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)