Wojciech Walczak, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Historii524424

Walczak, Wojciech

Białostockie Teki Historyczne

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

244 Artykuły recenzyjne i recenzjePolonica in the Swedish National Archives. The SkoklosterCollection and Other Materials, ed. by A. Nowicka-Jeżowa,E. Teodorowicz-Hellman, Stockholm 2007, ss. 174.W ostatnich latach daje się zauważyć duże zainteresowanie wśród polskichbadaczy, wywiezionymi przez Szwedów z ziem Rzeczypospolitej, rękopisamii drukami z XVI i XVII w. Do Szwecji trafiły one w trakcie wojen polsko--szwedzkich w XVII w. i stanowią one nierzadko również kolekcje całych wy-wiezionych bibliotek. Celem tego działania nie była jedynie polityka rabunkowa,lecz również przekonanie wśród Szwedów, że zagrabione materiały przyczyniająsię do wzbogacenia kultury szwedzkiej i pogłębienia wiedzy na temat podbija-nego kraju. Działania te były swego rodzaju „modą” na gromadzenie kolekcjirękopiśmiennych czy książkowych. Już Gustaw Adolf nakazał swoim wojskom,by w łupach dla króla znalazły się także księgozbiory1. Zresztą zainteresowanieksięgozbiorami z obcych państw nie ograniczało się tylko do Rzeczypospolitej,bowiem w trakcie wojny trzydziestoletniej Szwedzi rabowali wszystkie napo-tkane biblioteki europejskie, które później dzieliła królowa Krystyna pomiędzyBibliotekę Królewską, bibliotekę w Uppsali oraz inne pomniejsze2. Chociaż po-kój oliwski z 1660 r. nakazywał zwrot zagrabionych zbiorów Rzeczypospolitej,to znaczna część polskich dokumentów i książek nadal pozostawała w rękachSzwedów3. Duża część polskich archiwaliów i starodruków spaliła się podczaswielkiego pożaru w Sztokholmie w 1697 r. Spora część polskich materiałówznalazła się w prywatnych kolekcjach, które z czasem przeszły na własność Ar-chiwum Państwowego w Sztokholmie, m.in. znany zbiór gen. Wrangla.Polskie misje badawcze w Sztokholmie najpierw miały charakter rewindyka-cyjny, starano się odzyskać przynajmniej część zbiorów. Największym sukcesembyło odkupienie części polskich materiałów przez ks. Adama Czartoryskiego,który przybył do Szwecji w 1810 r. Materiały te zostały oddane Bibliotece Czar-toryskich w Puławach. Po 1830 r. Szwedzi już nie oddali Polakom żadnychmateriałów4. Właśnie dlatego od tej pory polskie misje badawcze były wyłącznieo charakterze kwerend i badawczym. W 1844 r. do Szwecji przybył historyk– hrabia Eustachy Tyszkiewicz5, w 1896 r. historyk – prof. Aleksander Hirsch-1 Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecyi dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności przezE. Barwińskiego, L. Birkenmajera, J. Łosia, red. E. Barwiński, Kraków 1914, s. VI–VIII.2 E. Teodorowicz-Hellman, Z historii i współczesności zbioru Skoklostersamlingen, [w:] PolonikaArchiwum Narodowego Szwecji. Skoklostersamlingen, t. 1, red. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa2006, s. 183 L. Weibull, Om de under Karl X Gustafs krig till Sverige förda polska arkiven, b.m. 1901.4 E. Teodorowicz-Hellman, Z historii..., s. 20.5 Po powrocie opublikował książkę: E. Tyszkiewicz, Listy o Szwecji z rycinami, Wilno 1846.Artykuły recenzyjne i recenzje 245berg6. W 1911 r. Akademia Umiejętności wysłała polską misję celem zbadaniazasobów szwedzkich archiwów w zakresie polskich archiwaliów. W skład misjiwchodzili: dyrektor Archiwum Państwowego we Lwowie Eugeniusz Barwiński,Ludwik Birkenmajer i prof. Jan Łoś z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Efektem sze-ściotygodniowych badań i kwerend była publikacja Sprawozdanie z poszukiwańw Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności przez E. Barwińskiego,L. Birkenmajera, J. Łosia7. Jednakże, jak zauważył Franciszek Olipra, misja Aka-demii Umiejętności swoje zadanie ograniczyła jedynie do materiałów wywiezio-nych przez Szwedów, natomiast nie interesowały polskich uczonych materiałydotyczące Rzeczpospolitej, a dotyczące m.in. stosunków dyplomatycznych pol-sko-szwedzkich czy stosunków rosyjsko-polskich (materiały te zagrabione zostałyRosjanom przez)8. W 300 rocznicę potopu szwedzkiego w 1955 r. dzięki stara-niom prof.prof. Antoniego Mączaka i Mariana Małowista został częściowo zmi-krofilmowany bardzo cenny zbiór zwany Extranea IX. Polen. Mikrofilmy z tegozespołu zostały przekazane Archiwum Głównemu Akt Dawnych w Warszawie.Wyniki swoich kwerend przedstawił A. Mączak w artykule Wyniki poszukiwańźródłowych dotyczących wojny polsko-szwedzkiej 1655–16609.W ostatnich zaś latach dzięki Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej oraz Kun-gliga Vittterhets Historie och Antikvitets Akademien i Wennergrens Centrumzostał stworzony zespół naukowy do opracowania zbioru Skoklostersamlingen.Ze strony polskiej głównym reprezentantem tego zespołu jest prof. Alina No-wicka-Jeżowa z Zakładu Literatury i Kultury Epok Dawnych w Instytucie Li-teratury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, ze strony szwedzkiej prof. EwaTeodorowicz-Hellman z Instytutu Języków i Literatur Słowiańskich UniwersytetuSztokholmskiego.Recenzowana pozycja Polonika w Archiwum Narodowym Szwecji. KolekcjaSkokloster i inne zbiory wydana przez Stockholms Universitet i Slaviska Insti-tutionen jest pozycją pokonferencyjną. Znajdują się w niej referaty wygłoszonena międzynarodowej konferencji, która odbyła się w dniach 8–10 maja 2006 r.w Instytucie Języków i Literatur Słowiańskich Uniwersytetu Sztokholmskiego.Konferencja była poświęcona pamięci prof. Józefa Trypućki, wybitnego języko-znawcy i slawisty związanego z Uniwersytetem w Uppsali, badacza polskiego6 Wynikiem jego kwerend jest książka: A. Hirschberg, Z wycieczki naukowej do Szweyi, Lwów1896.7 Sprawozdanie z poszukiwań w Szwecji dokonanych z ramienia Akademii Umiejętności przezE. Barwińskiego, L. Birkenmajera, J. Łosia, red. E. Barwiński, Kraków 1914.8 F. Olipra, Polonika w Szwecji (Przyczynek do nowszych polskich badań historycznych),[w:] Adam Mickiewicz. Księga pamiątkowa na stulecie zgonu Adama Mickieiwcza, Stockholm1955, s. 75–87.9 A. Mączak, Wyniki poszukiwań źródłowych dotyczących wojny polsko-szwedzkiej 1655–1660,PH 47 (1956), s. 126–142.246 Artykuły recenzyjne i recenzjejęzyka literackiego w XIX w. W książce znajdują się również teksty podsumowu-jące wspomniany wyżej projekt badawczy szwedzko-polski. Autorzy skupiali sięgłównie na polonikach należących do zbioru Skoklostersamlingen. Polska brevoch handlingar, znajdujący się w Riksarkivet w Sztokholmie, ale również prezen-towali teksty dotyczące innych zespołów, gdzie znajdują się polskie archiwalia.Książka jest napisana w dwóch językach: polskim i angielskim. Teksty pol-skie zawierają streszczenie w języku angielskim, natomiast teksty angielskoję-zyczne streszczenia w języku polskim, co jest bardzo przydatne. Całość otwierawstęp napisany przez prof.prof. Alinę Nowicką-Jeżową i Ewę Teodorowicz-Hel-lman, w którym wyjaśniony zostaje cel powstania tej książki. Cennym tekstemjest Polonica in the Swedish National Archives – Riksarkivet. The SkoklosterCollection autorstwa prof. E. Teodorowicz-Hellman, która przytoczyła czytelni-kom historię zbioru, opisuje kolekcję oraz przedstawia najnowsze wyniki badańnad tym zagadnieniem. Kolejny tekst prof. A. Nowickiej-Jeżowej Polonica inthe Skoklostersamlingen Holdings. A Research Reconnaissance przybliża namsiedemnastowieczne teksty z tego zbioru wydane już w 2006 r.10 Kolejny tekstautorstwa Marty Kacprzak Sprawa Smoleńska. Z literatury okolicznościowej pol-skiego baroku w zbiorach Archiwum Narodowego Szwecji, który streszcza uwagizawarte w opublikowanej pozycji Sprawa Smoleńska. Dariusz Chemperek za-stanawia się w swoim tekście: Kultura literacka początków XVII wieku świetlepoetyckich poloników szwedzkich wydanych w XXI wieku nad wartością dla ba-daczy literatury trzech wydanych drukiem tekstów źródłowych: „Reges et princi-pes Regni Poloniae” Adriana Kochana Wolskiego jako przykład wierszowanegokatalogu władców11, wspomniany wyżej tom Sprawa Smoleńska, oraz równieżwspomniany tom Pamiątka rycerstwa sarmackiego. Michał Straszewicz natomiastprzedstawił tekst Stan i perspektywy edycji poloników o tematyce moskiewskiejze zbiorów Archiwum Narodowego w Sztokholmie Skoklostersamlingen, w któ-rym wykazał poważne braki w mikrofilmach AGAD w stosunku do polonikówze Skokloster Riksarkivet oraz przedstawił wartościowe teksty do wydania, które10 Efektem pracy zespołu pracującego nad archiwaliami i starodrukami ze Skokloster są pozycje:Skoklostersamlingen (seria: Polonika w zbiorach Archiwum Narodowego Szwecji, red. A. Nowicka--Jeżowa, red. A. Nowicka-Jeżowa, t. I), Warszawa 2006 (pozycja ta zawiera opis zbioru, biblio-grafię oraz jego zawartość); Sprawa Smoleńska. Z literatury okolicznościowej pierwszej połowyXVII wieku (seria: Polonika w zbiorach Archiwum Narodowego Szwecji, red. A. Nowicka-Jeżowa,t. II), wyd. M. Kacprzak, Warszawa 2006; Pamiątka rycerstwa sarmackiego i senatorów ObojgaNarodów przy żałosnej śmierci Jana Karola Chodkiewicza, (seria: Polonika w zbiorach Archi-wum Narodowego Szwecji, red. A. Nowicka-Jeżowa, t. III), wyd. D. Chemperek, Warszawa 2006;S. Niemojewski, Diariusz drogi spisanej i różnych przypadków pociesznych i żałosnych prowadząccórkę Jerzego Mniszka, Marynę Dymitrowi Iwanowiczowi w roku 1606 (seria: Polonika w zbiorachArchiwum Narodowego Szwecji, red. A. Nowicka-Jeżowa, t. IV), wyd. R. Krzywy, Warszawa 2006.11 R. Krzywy, „Reges et principes Regni Poloniae” Adriana Kochana Wolskiego jako przykładwierszowanego katalogu władców, „Acta Sueco-Polonica”, 10/11 (2001–2002), s. 95–119.Artykuły recenzyjne i recenzje 247w profesjonalny sposób opisuje wraz z tłem historycznym. Artykuł Extranea.Polen – charakterystyka zbioru autorstwa Jadwigi Wronicz nie przedstawia za-sobu ze Skokloster, ale archiwalia przywiezione jako łup wojenny do Szwecjiprzez Karola Gustawa i Karola XII noszące nazwę Extranea. Tekst ten przybliżanam ogólnie zawartość tego zbioru, jednakże biorąc pod uwagę bardzo niekom-pletny inwentarz tego zbioru wydany w 1955 r.12, jest to opis bardzo interesującyi pomocny. Elżbieta Święcicka przedstawiła nam artykuł pt. Nauka, zabawa,dyplomacja i wojna w trójkącie szwedzko-polsko-tureckim. Na podstawie listówZachariasza i Ewy Gamockich oraz Jana Herbiniusa. Tekst napisany ładną pol-szczyzną, w sposób profesjonalny z pełnym warsztatem historycznym. Jedynymmankamentem jest to, że nie zawsze Autorka prawidłowo podaje adresy stroninternetowych, bez podania daty skorzystania (przyp. 16, s. 93). Ulla Ehrensvärdw tekście The Compile the Catalogue „Cartographica Poloniae 1570–1930”uzupełniła wydany w 2001 r. katalog dotyczący źródeł kartograficznych znajdu-jących się w archiwach szwedzkich i dotyczących terenów Estonii13. Tekst ten jestbardzo pożyteczny, tym bardziej że poszerza tematykę zawartą w tytule książki.Kolejny tekst Pożądane sposoby udostępniania poloników szwedzkich do badańnad historią języka polskiego autorstwa Włodzimierza Gruszczyńskiego, wybit-nego językoznawcy, który przez wiele lat pracował jako lektor języka polskiegow Uppsali, dotyczy metodyki w udostępnianiu archiwaliów. Tekst ciekawy, wy-kraczający poza zagadnienia sugerowane w tytule recenzowanej pozycji. JoannaOkoniowa przedstawiła tekst Józef Trypućko (1910–1983), który przybliża namsylwetkę profesora i wybitnego intelektualisty polskiego zamieszkałego w Szwe-cji. Elisabeth Löfstrand w swoim referacie The Novgorod Occupation Archivesopisuje tzw. archiwum okupacyjne miasta Nowogrodu z lat 1611–1617, którezostało wywiezione po pokoju w Stołbowie (1617 r.) do Szwecji. Ostatni artykułEwy Berndtsson Rola Riksarkivet w przechowywaniu i udostępnianiu polonikówzawiera krótki opis tego, co nazywamy polonikami w Riksarkivet, historię tegoarchiwum oraz zadania, organizację i przechowywanie oraz udostępnianie zaso-bów przez Riksarkivet. Tekst bardzo przydatny przede wszystkim ze względu najego „techniczną” stronę pracy w archiwum.Tematyka niektórych tekstów sprawia wrażenie pewnego chaosu, bowiemksiążka z założenia redakcji miała dotyczyć przede wszystkim materiałów zezbioru Skoklostersamlingen. Polska brev och handlingar, tymczasem teksty: Ja-dwigi Wronicz (s. 81–87) Elżbiety Święcickiej (s. 89–103), Ulla Ehrensvärd(s. 105–122), Włodzimierza Gruszczyńskiego (s. 123–131), Elisabeth Löfstrand12 Extranea: Polen (vol 75–145), opr. K. Maławski, Sztokholm 1955.13 U. Ehrensvärd, Topographica Estoniae. Handritade kartor och ritningar över Estland i sven-ska offentliga samlingar, „Annales Societatis litterarum Estonicae in Svecia”, t. 12 (1991–1999),Stockholm 2001, s. 2–289.248 Artykuły recenzyjne i recenzje(s. 141–149), Ewy Berndtsson (s. 150–163) poruszają zagadnienia nie zawszeprzystające do tytułu publikacji. Jednakże pomimo tego, w moim przekonaniuzabieg ten sprawia, że recenzowana pozycja zyskuje, bowiem poruszane są w niejtematy poloników znajdujących się w Szwecji. W pozycji tej znajduje się równieżtekst, nie korespondujący bezpośrednio ze zbiorami z zamku Skokloster, JoannyOkoniowej, a dotyczący postaci prof. Józefa Trypućki. Artykuł ten umieszczonyzostał w recenzowanej pozycji ze względu na wyżej wspomnianego patrona kon-ferencji. Omawia on nie tylko losy wybitnego profesora, lecz również jego wkładw naukę oraz poświęcenie polskim archiwaliom i ich upowszechnieniu.Pozycja zawiera również aneks w formie artykułu E. Berndtsson, któryw rzeczywistości nie pełni funkcji aneksu, a jest zwykłym artykułem. Na końcupracy znajduje się cenny wykaz opublikowanych tekstów w ramach polsko--szwedzkiego projektu poświęconego omawianemu zbiorowi poloników w Rik-sarkivet oraz ilustracje wybranych grafik, rękopisów oraz zdjęć niektórych obiek-tów szwedzkich związanych z archiwaliami.Książka powstała w kręgu badaczy językoznawców. Jednakże tematykaprzedstawionych w niej tekstów z pewnością dotyczy nie tylko polonistów, alerównież jest przydatna dla historyków czy archiwistów.Recenzowana książka pozytywnie wpisuje się w tematykę badań nad zaso-bami archiwalnymi polskich materiałów znajdujących się poza granicami Polski.Zbiory w Szwecji dzięki naukowemu opracowaniu są i będą coraz częściej wy-korzystywane przez polskich uczonych, co jest chyba największym sukcesem.Polonica in the Swedish National Archives. The Skokloster Collection and OtherMaterials jest pozycją cenną i w moim przekonaniu wpisze się na stałe do pol-skiej literatury naukowej, często wykorzystywanej.Wojciech WalczakBiałystok

Polonica in the Swedish National Archives. The Skokloster Collection and Other Materials, ed. by A. Nowicka-Jeżowa, E. Teodorowicz-Hellman, Stockholm 2007, ss. 174

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2175/1/BTH_5_2007_Walczak_%5brecenzja%5d.pdf

Polonica in the Swedish National Archives. The Skokloster Collection and Other Materials, ed. by A. Nowicka-Jeżowa, E. Teodorowicz-Hellman, Stockholm 2007, ss. 174

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)