Wądołowski, Adrian

Białostockie Teki Historyczne

Adrian Wądołowski

Crossref

Robert E. Terrill, The Cambridge Companion to Malcolm X, Cambridge University Press, New York 2010, ss. 194

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Artykuły recenzyjne i recenzje 283Robert E. Terrill, The Cambridge Companion to Malcolm X,Cambridge University Press, New York 2010, ss. 194.Malcolm X, znany również jako Malcolm Little lub El-Hajj Malik El-Sha-bazz to dla wielu kultowa postać kojarzona z walką o równouprawnienie czarno-skórych mieszkańców Stanów Zjednoczonych. W nawiązaniu do recenzowanejpozycji warto w skrócie przypomnieć jego sylwetkę. Ten wybitny Afroamery-kanin urodził się 19 maja 1925 r. w Omaha w stanie Nebraska. Rodzice Mal-colma Earl i Louise Little byli członkami organizacji Universal Negro Improve-ment Association założonej przez Marcusa Garveya, którego postulat powrotu doAfryki zyskał ogromną popularność w USA. Malik już od młodzieńczych lat miałstyczność z czarnoskórymi adherentami Garveya, którzy spotykali się z Earlemi młodym Malcolmem wychowywanym w duchu rasowej dumy. Poprzez swojeżycie Malcolm X odzwierciedlał wiele aspektów stereotypowo przypisywanychAfroamerykanom, takich jak: segregacja rasowa, dyskryminacja w wielu sferachżycia, rozbite rodziny, duży procent więźniów, walka o przetrwanie w czarno-skórych gettach Ameryki Północnej, opór w stosunku do białego ciemiężcy orazgwałtowna śmierć. Po tym jak dom małżeństwa Little w Lansing, Michigan zo-stał doszczętnie spalony 7 listopada 1929 r. przez lokalną grupę zwaną białymlegionem, która głosiła rasową supremację Malcolm po raz pierwszy doświad-czył rasowej nienawiści w Stanach Zjednoczonych (s. X). Również zabójstwojego ojca 28 września 1931 r. przez białych ludzi, którzy potrącili go samocho-dem w Lansing, a później położyli na torach, przyczyniło się do jego późniejszejawersji do białej rasy, którą określał jako diabelską. Śmierć jego ojca, a takżeumieszczenie jego matki w szpitalu w Kalamazoo, Michigan 9 stycznia 1939 r.doprowadziło do rozpadu rodziny Little i wysłania Malcolma do domu zastęp-czego w Mason, Michigan, gdzie doznał kolejnych aktów dyskryminacji rasowej.Już na początku pobytu, jeden z nauczycieli podczas rozmowy wprost stwierdził,że jego marzenia o byciu prawnikiem są po prostu nierealne dla czarnoskóregochłopca (s. X).3 W. Morawski, Zarys powszechnej historii pieniądza i bankowości, Warszawa 2002, s. 353–354.284 Artykuły recenzyjne i recenzjeW dorosłe życie Malcolm X wchodził niepogodzony z dyskryminacją i ra-sizmem. Przez jego aresztowanie 12 stycznia 1946 r. oraz czas spędzony w wię-zieniu do 7 sierpnia. 1952 r. Malcolm stał się personifikacją dużej liczby czarno-skórych więźniów. Nawracając się w więzieniu i dołączając do Nation of Islam,w 1952 r. Malcolm został pastorem Elijah Muhammada, który głosił separacjęod białej rasy (s. XI). Poprzez swoją działalność w organizacji Nation of Is-lam i po za nią, a także wizytę do Mekki w 1964 r. oraz propagowanie ideiwalki przeciwko naruszeniom praw obywatelskich czarnoskórych ludzi na całymświecie Malcolm X stał się kultową postacią, a zerwanie z całkowitą separacjąod białej rasy oraz konflikt z Elijah Muhammadem doprowadziły do zabójstwaMalcolma X 21 lutego 1965 r. (s. XIII).Wydawnictwo Cambridge University Press po 45 lat po śmierci Malcolma Xpostanowiło podjąć próbę ponownego spojrzenia na jego działanie oraz dokona-nia w walce o prawa ludności murzyńskiej. Malcolm X był bez wątpienia postaciąistotną w historii afroamerykańskiej, co próbują ukazać autorzy niniejszej książkipod redakcją Roberta E. Terrilla. 12 marca 1964 r. powołano Muslim Mosque Inc.,której zadaniem była kontrola ekonomiczna nad czarną społecznością StanówZjednoczonych oraz poprawa bytu Afroamerykanów. Natomiast 28 czerwca od-było się pierwsze spotkanie Organizacji Jedności Afroamerykańskiej, której za-łożycielem był również Malcolm X, a która to zapowiadała ścisłą współpracętej dyskryminowanej ludności dla polepszenia jej własnego losu. Zwracano teższczególną uwagę na właściwą edukację dzieci, zapowiadając nauczanie w domuna podstawie książek napisanych przez wykwalifikowanych afroamerykańskichnaukowców. Mimo to Robert E. Terrill uznał, że brak faktycznych działań le-gislacyjnych, do których mógłby przyczynić się Malcolm X, może rzutować nazmniejszenie rangi tego murzyńskiego aktywisty.W recenzowanej książce wiele uwagi poświęcono jego relacjom z ElijahMuhammadem i ukazaniu jego „poszukiwań tożsamości” oraz jej metamorfo-zom na różnych etapach jego działalności. Przedstawiono też analizę filmu po-święconego życiu Malcolma, jego widzeniu „koncepcji czarnej męskości” orazstosunku do kobiet. Ważną kwestią jest też problem jego powiązań z BlackArts Movement, relacji z konserwatywnymi tradycjami kultury afroamerykań-skiej i młodzieżowej, a także wpływu, jaki wywarł ten czarnoskóry aktywi-sta na nią. Istotnym problemem badawczym było przedstawienie dziedzictwaMalcolma X i jego wpływu na późniejsze losy dyskryminowanej społeczno-ści. Wszystko to stało się możliwe dzięki współpracy wielu badaczy zajmują-cych się różnymi zagadnieniami i dyscyplinami. Odrębne eseje takich osób, jak:Claude Clegg, Alex Gillespie, Brian Norman, Jeffrey B. Leak, Sheila Radford--Hill, James Smethurst, Angela D. Dillard, Richard Brent Turner, Mark LawrenceMcPhail, Robert E. Terrill, James Tyner, Molefi Kete Asante, Kevin Gaines,William W. Sales, Jr. stanowią całość pozwalającą bliżej poznać postać znanąjako Malcolm X.Artykuły recenzyjne i recenzje 285Książka porusza dwa bardzo ważne wątki, które rzutują na bliższe poznanieosoby Malcolma X. Zagadnieniami tymi są: ukazanie jego działalności w szerszejperspektywie, także międzynarodowej oraz zastanowienie się nad jego dziedzic-twem, które po sobie zostawił ten prominentny Afroamerykanin.Rozważając pierwszy z nich, warto wspomnieć o spotkaniu Malcolma Xz takimi ówczesnymi ikonami antyimperialistycznymi, jak: Fidel Castro, NikitaChruszczow, Kwame Nkrumah oraz prezydent Egiptu Gamal Abdel Nasser pod-czas Zgromadzenia Ogólnego Rady Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonychw październiku 1960 r. (s. 161).Rok 1960, kiedy to aż trzydzieści krajów afrykańskich miało zyskać nie-podległość, stał się również czasem, w którym nacjonalistyczne tendencje na-siliły się i doprowadziły do konfliktów. Do jednego z nich doszło 21 marca,kiedy to policja otworzyła ogień do nieuzbrojonych demonstrantów przeciwnychuchwaleniu praw utrzymujących segregację w Sharpeville w Afryce Południo-wej, zabijając 69 z nich (s. 162). Również Kongo mające uzyskać niepodległośći cierpiące z powodu belgijskich rządów trwających 80 lat i próbujących odłą-czyć bogaty w złoża mineralne region Katanga nie doświadczyło pełnej wolnościz powodu zabójstwa demokratycznie wybranego premiera Patrice’a Lumumby,zleconego przez administrację Dwighta Eisenhowera (s. 162). Zabójstwo to stałosię przyczyną afroamerykańskich demonstracji przed siedzibą Rady Bezpieczeń-stwa ONZ. W sierpniu 1963 r. czarnoskórzy banici w Ghanie demonstrowaliprzed ambasadą USA, potępili politykę USA wobec Kuby i tolerancję wobecreżimu segregacyjnego w Południowej Afryce (s. 164). Zainteresowanie spra-wami afrykańskimi, jak również zaangażowanie Malcolma X w międzynarodowąwalkę o prawa obywatelskie Afroamerykanów, mogą stanowić przykład schedy,jaką zostawił po sobie ten wybitny działacz murzyński.Innym przykładem dziedzictwa Malcolma X, ukazanym w artykule Wil-liama W. Salesa, Jr. było utworzenie Revolutionary Action Movement, the BlackPanther Party oraz the Republic of New Africa, uznającej teren południowychStanów Zjednoczonych za „dom czarnych ludzi”. Dnia 2 lipca 1964 r. J. Ed-gar Hoover zlecił unicestwienie Malcolma X i likwidację Organizacji JednościAfroamerykańskiej. Program COINTELPRO wszedł w życie w sierpniu 1967 r.(s. 176), rozwiązując wiele z wyżej wymienionych organizacji i dając zaczątekmniejszej the Black Liberation Army. Zadaniem programu COINTELPRO byłozapobieganie wszelkim próbom łączenia się „czarnych nacjonalistycznych grup”i utrudnienie dojścia do władzy przywódcy reprezentującego interesy czarnoskó-rej mniejszości, co – zdaniem władz – mogłoby doprowadzić do przemocy.Bardzo istotnym oraz godnym uwagi zagadnieniem poruszonym w książceThe Cambridge Companion to Malcolm X, jest omówienie dwóch przemówieńtego wybitnego Afroamerykanina, które zostały zanalizowane przez RobertaE. Terrilla. Przemowy te są wyrazem zaangażowania Malcolma X w sprawywewnętrzne Stanów Zjednoczonych, jak również w politykę zagraniczną roz-286 Artykuły recenzyjne i recenzjepatrywaną również pod kątem praw czarnoskórych ludzi. Jedna z nich, znanajako The Ballot or the Bullet, została wygłoszona 3 kwietnia 1964 r., natomiastdruga wygłoszona 16 lutego 1965 r. w Rochester w Nowym Jorku pozostałaniezatytułowana.W pierwszej przemowie „ballot”, czyli głosowanie, może oznaczać wol-ność, natomiast koncepcja naboju („bullet”) może być równoznaczna ze śmiercią(s. 127), gdy wolność ta nie zostanie uzyskana przez czarnoskórych mieszkań-ców Ameryki. Wolność rozumiana przez Malcolma to możliwość głosowaniadla czarnoskórych mieszkańców Stanów Zjednoczonych. Słowo „nabój”, któ-rego używał w przemówieniu, zapewne mogło się odnosić do wojny partyzanc-kiej lub zorganizowania nacjonalistycznej armii Afroamerykanów, do czego –zdaniem autora – nawoływał Malcolm X (s. 129). We wspomnianym przemó-wieniu oskarżał on polityków o liczne oszustwa, ponieważ nie spełniali swoichobietnic względem czarnoskórych mieszkańców USA. Przypominał, że połowaz nich nadal nie miała prawa głosu na amerykańskim Południu. Ponadto Malcolmrozwinął koncepcję czarnego nacjonalizmu, przez który rozumiał „kontrolę nadczarnoskórymi społecznościami” we wspólnej walce.Jego druga mowa to swego rodzaju bunt czy też manifest przeciwko hipo-kryzji władz i wielu Amerykanów, którzy łatwo i chętnie przyjmują kreowanywizerunek jakoby ofiara była sprawcą, a sprawca ofiarą (s. 131). Dwoma przykła-dami hipokryzji, jakie podał Malcolm X, były: bunt ludności afroamerykańskiejw Harlemie, który został przedstawiony w prasie w zupełnie nieprawdziwy spo-sób, a czarnoskórą mniejszość niszczącą własność pokazano jako „kryminalistówi złodziei”. Drugi przykład dotyczył bombardowania rebeliantów w niepodległymKongo, co podano manipulacji (s. 131). Innym przykładem, jak z goryczą mówiłprzywódca, ukazującym obłudę USA, była wznowiona i spotęgowana opresja ru-chów nacjonalistycznych w Afryce i Azji, znana jako „dobroczynny kolonializm”lub „filantropijny imperializm” (s. 132).Również inne przemówienia Malcolma X na temat równouprawnienia orazlisty, które napisał podczas podróży do Mekki, stanowią o randze i znaczeniu tegoprominentnego aktywisty dla ruchu praw obywatelskich w USA. W swoim prze-mówieniu The Harlem Hate-Gang Scare Malcolm występował w roli obrońcyczarnoskórych mieszkańców Ameryki, oskarżając policję o stosowanie przemocyw stosunku do murzyńskiej społeczności żyjącej, według Malcolma X, w pań-stwie policyjnym, gdzie komisarz Murphy rozkazuje policjantom, aby odwoły-wali się do nieludzkich metod w gettach, w których dba się o interesy biznes-menów, a nie zwykłych ludzi.Analizując listy Malcolma X z Arabii Saudyjskiej, Nigerii i Ghany, możnadojść do wniosku, że znaczenie tej historycznej postaci jest istotne ze względu nadoświadczenia, jakich doznał podczas podróży do Mekki, gdzie braterstwo bezprzejawów rasowej nienawiści było czymś powszechnym, a jakiej to atmosferymieszkańcy w Ameryce, według Malcolma X, nie mogli stworzyć. Ranga jegoArtykuły recenzyjne i recenzje 287podróży jest tym większa, że próbował nauczać na podstawie uzyskanej wiedzyi zmieniać „amerykański koszmar”, jak często określał rzeczywistość w kraju.Odwołując się do krytyki Malcolma X względem rządu USA, należy uznać,że jest ona bliska ideom czarnego nacjonalizmu, a także marksizmu i socjalizmu.Według Malcolma X, czarny nacjonalizm to aktywizm polityczny i społeczna re-wolucja (s. 85), będąca zarazem często utożsamiana z ideami komunistycznymimającymi odzwierciedlenie w jego mowie Message to the Grassroots z 1963 r.oraz uaktualnieniu idei Black Belt Nation zaadoptowanej przez Nation of Islam.Uaktualnienie to polegało na zmianie bolszewickiego postulatu ziemi dla chłopana wezwanie ziemia dla tych, którzy mieszkają na niej i stanowiło swoisty apeldo przejęcia ekonomicznej, politycznej, kulturowej oraz duchowej kontroli nadafroamerykańskimi społecznościami będący wyrazem separacji od białej kulturyprzez filozoficzną, kulturową i psychologiczną migrację na Czarny Ląd, rozu-mianą jako nauka języka (s. 86). Same sympatie Malcolma do idei marksizmui socjalizmu, odciskające piętno na takich kontynentach, jak: Azja, Afryka lubAmeryka Południowa były bliskie światowej walce przeciw imperializmowi orazwalce o narodowe wyzwolenie (s. 84).Również podczas debaty w Oxford 3 lutego 1964 r. Malcolm X w dalszymciągu sprzeciwiał się „mitowi niewinności” Stanów Zjednoczonych, skupiającsię na dwóch przykładach. Pierwszym z nich był współudział USA w belgijskiejinterwencji prowadzącej do rzezi 3000 kongijskich cywilów pod humanitarnympretekstem uratowania europejskich zakładników przetrzymywanych przez opo-zycjonistów centralnego rządu Moise Tshombe (s. 166). Drugim wydarzeniemuwłaczającym temu mitowi, jak podkreślał, stało się odrzucenie zarzutów prze-ciwko zabójcom trzech aktywistów praw obywatelskich (s. 166).Kwestią godną uwagi, która została poruszona w książce The CambridgeCompanion to Malcolm X, jest stwierdzenie Kevina Gainesa, według któregoMalcolm X utorował drogę dla Baracka Obamy, będącego „produktem społecz-nych i kulturowych zmian lat 60”, syna Kenijczyka. Jego wzlot umożliwiła muedukacja i nadzieje ery dekolonizacji, a także jego silna opozycja wobec inwazjina Irak w 2003 (s. 169).Błędem, na jaki można natknąć się w książce, jest rozbieżność, jeśli chodzio datę rozpoczęcia znajomości Malcolma i Muhammeda. Na pierwszych stronachksiążki autor podaje rok 1948, kiedy Malcolm zaczyna korespondować z przy-wódcą Nation of Islam (s. X), a esej Claude’a Clegga za rok rozpoczęcia ichkorespondencji uznaje 1949.Podsumowując powyższe rozważania, należy uznać, że książka wydawnic-twa Cambridge University Press, jest bardzo ważną, aczkolwiek mało innowa-cyjną kompilacją, pozwalającą na zapoznanie się z życiem, działalnością orazdziedzictwem Malcolma X w 45 rocznicę jego śmierci.Adrian WądołowskiBiałystok

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/2355/1/BTH_8_2010_Wadolowski_%5brecenzja%5d.pdf

Robert E. Terrill, The Cambridge Companion to Malcolm X, Cambridge University Press, New York 2010, ss. 194

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Crossref

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)