Chynczewska-Hennel, Teresa

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Antoni Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w X VI i X VII wieku, Białystok 1991 ,  s. 301.  Książka Antoniego Mironowicza Podlaskie ośrodki i organizac1e  prawosławne w X VI i X VII wieku opublikowana została w roku 1991 w Dziale Wydawnictw Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. Monografia ta składa się z sze­ściu rozdziałów poprzedzonych wprowadzeniem, czterech aneksów, bibliografii oraz mapy. Główny temat zainteresowań autora - podlaskie ośrodki i organizacje prawo­sławne na przestrzeni dwóch wieków - ukazany został w dość obszernie potrakto­wanym przez niego kontekście dziejów Kościoła prawosławnego w Rzeczypospolitej XVI i XVII stulecia. Mironowicz wykorzystał w swej pracy bogaty materiał źródłowy, a to dzięki kwerendom przeprowadzonym w blisko dwudziestu archiwach polskich i zagranicz­nych (Warszawa, Kraków, Kórnik, Wrocław, Białystok, Lublin, Wilno , Lwów, St .  Petersburg, Moskwa, Mińsk, Londyn) .  W wykazie źródeł rękopiśmiennych pomył­kowo w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie znalazły się Teki Glinki .  Miejsce ich przechowywania to Ośrodek Dokumentacj i  Zabytków w Warszawie, Pracownia Archiwaliów (Aleje Ujazdowskie 6) W cytowanym wykazie źródeł drukowanych niektóre pozycje trzeba by przesu­nąć do opracowa1i ,  choć jest w nich publikowany obszerny i cenny materiał źródłowy (S. Golubiew, Kijewskij mitropolit Pietr Mohyla i jego spodwiiniki. „ ,  A. Jabłonow­ski , Podlasie, t. 6„ . ;  A .M„ s. 284-285) . Imponująco przedstawia się zebrana i omówiona przez Mironowicza literatura przedmiotu. Dołączona w ko1icu książki mapa ukazuje strukturę parafialną Kościoła prawosławnego na Podlasiu w drugiej połowie XVI wieku i w części innych ziem z nim graniczących (cz . województwa trockiego, nowogródzkiego, brzeskiego) . Zgodzić się należy z autorem, że Podlasie j ako jednostka administracyjna - woje­wództwo podlaskie, była tworem sztucznym (A.M„ s. 4 ) .  Spory o granice Podlasia toczyły się tak w XVI, j ak i XVII wieku. Akt unii 1569 roku nie ustalił ostatecznie granic przyłączonego do Korony województwa podlaskiego. Ustanawiano specj alne komisje ,  których działalność nie kończyła ciągnących się sporów przygranicznych. Historycy przyjmują więc w swych badaniach granice województwa podlaskiego w momencie włączenia go do Korony w 1569 (np . W. Jarmolik, Rozwój niemiec­kiego prawa miejskiego na Podlasiu do 11 nii lubelskiej 1569 roku, „Przegląd Histo­ryczny" , t. LXXIII 1 982, zesz .  1-2 ,  s. 24, mapka s. 34) . Aleksander Jabłonowski, żeby przywołać jego klasyczne dzieło o Podlasiu, przyjął w swych rozważan1ach ob-313  szar ,jedynie w takich obrębach , w jakich nam je przedstawiają regestra poborowe 1580 r. głównie" 1 .  Nieco dalej historyk ten pisze, że Podlasie - województ.wo, ma tu na myśli lata 1580 ,  1590 ,  ,j ako kraina nie prze'dstawia wcale jakiegoś, zwartego w sobie, zaokrąglonego geograficznego kompleksu" 2 .  A .  Mironowicz swymi badaniami wyszedł, jak najbardziej zasadnie, poza gra­nice województwa podlaskiego, twierdząc, iż „takie przestrzenne ujęcie tematu było podyktowane dostępem do bazy źródłowej i wspólnymi dziejami podlaskich parafii prawosławnych" (A.M „  s. 4 ) .  Argumenty podane przez autora są wystarczające i zbędne wydaje się odwołanie w tym przypadku do wyników prac archeologicz­nych ( G .  Pichura, Podlesian and Poles ian bla ck ceramic ware, „The Journal of Belorussian Studies" , London 1965 ,  s .  5 1-54 ) .  Można oczywiście cytować podobne przykłady prac historyków, którzy obejmowali w swych rozprawach szerszy obszar niźli ten sprecyzowany w tytule. Tak na przykład ,  Woj ciech Kriegseisen w książce pt .  Sa morząd szlachecki w Małopolsce w lat ach 1667-1 71 7 uwzględnił wojewódz­two ruskie, nie leżące przecież w granicach zachodniej Małopolski . Kierował się przy tym,  j ak stwierdził ,  stanem źródeł oraz przekonaniem, Że więcej łączyło to województwo z województwami zachodnimi niż z Podolem i Ukrainą3. W aneksach nr 1 ,  2, 3 zawartych w książce Mironowicza warto było za.znaczyć położenie parafii prawosławnych w części innych województw. Interesuj ąco przedstawia się rozdział pierwszy, poświęcony unii brzeskiej w świe­tle historiografii, w którym autor przedstawił najważniejsze opinie całego szeregu badaczy różnych narodowości i wyznań w okresie dwóch ostatnich stuleci oraz roz­dział trzeci, poświęcony społeczności prawosławnej Podlasia wobec unii kościel­nej .  Wiele zarysowanych przez autora kwestii czeka na dalsze studia. Problema­tyka unii brzeskiej ( czterechsetna rocznic a jej podpisania się zbliża) winna być ze wszech miar rozpatrzona przez badaczy ponownie, lecz bez uprzedze11 wyznanio­wych i narodowościowych . Z postulatem tym wystąpiło ostatnio wielu historyków. Zacytujmy w tym miejscu interesujący artykuł Zenona E. Kohuta z Uniwersytetu w Edmonton pt .  B elorussia, Russia, and Ukraine in the Sixteenth to the Eighteenth Centuries: A Framework for the Study of Politics4. Wśród wielu nowych postula­tów badawczych dotyczących przyszłych bada1i nad rolą Kościoła prawosławnego w XVI, XVII i XVIII stuleciu kwestie związane z problematyką unijną wymienił autor artykułu w punkcie pierwszym. Nie miejsce tu, w ramach krótkiej prezentacji pracy A. Mironowicza, na szersze dyskusje nad unią brzeską. Trzeba by jednak zwrócić uwagę na pewne niedociągnię­cia, które niepotrzebnie rzutują na cało�ć obrazu książki. W odniesieniu do XVI i XVII wieku, pisząc o siedzibie papieskiej , używamy okeślenia - Stolica Apostolska, nie zaś, jak czyni to A. Mironowicz - „Watykan" . Skoro autor dokonuje w swych rozważaniach podziałów literatury pod względem kryteriów narodowych, to pisanie o historykach radzieckich w 1991  roku nie ma sensu. Wymienia przy tej okazj i np . J .  D .  Isajewicza (A. M . ,  s .  2 1 ) .  Rażą też pewne sformułowania, które nie powinny' się znaleźć w pracy współczesnego historyka: „Polska kultura, wyrosła w c1emu 314  Watykanu . . .  " (A. M . ,  s. 49) ,  „Geneza synodu brzeskiego tkwi głęboko w idei Wa­tykanu do zjednoczenia świata chrześcijańskiego pod patronatem Rzymu" (A. M „  s .  41 ) .  Szkoda, ż e  autor nie cytuje prac Zbigniewa Wójcika. Historyk ten wielokrotnie wyrażał tezę , Że zarówno z punktu widzenia polskiej racj i  stanu, jak i interesów wyznawców prawosławia w Rzeczypospolitej - jedynie stworzenie autokefalicznego Kościoła prawosławnego (niezależnego patriarchatu prawosławnego w Kijowie) było naj lepszym i najkorzystniejszym rozwiązaniem . Rzeczpospolita nie umiała wycią­gnąć wniosków z faktu, iż większa część prawosławnych nie podporządkowała się Rzymowi. Kwestie Kościoła prawosławnego i polskiej racj i stanu w XVII wieku omówił ten historyk na międzynarodowej konferencji w Rzymie w 1988 roku5 . Wypada wreszcie przy tej okazj i wspomnieć o rozpoczętej edycji aktów nuncja­tury polskiej . Korespondencja  wysłanników Stolicy Apostolskiej z Rzeczypospolitej z pewnością rzuci więcej światła na tę ze wszech miar ważną problematykę unii, podniesioną w książce Antoniego Mironowicza. Szczególną uwagę zwrócił autor, z racj i  swoich zainteresowań, na stosunek pra­wosławnej społeczności Podlasia do unii brzeskiej . Rodzi się jednak przy tym py­tanie, czy istotnie społeczność prawosławna Podlasia protestująca przeciwko unii brzeskiej wyróżniała się spośród przedstawicieli innych województw zamieszkanych przez ludność prawosławną? Czy dzieje monasteru supraskiego, ukazane przez A. Mironowicza, nie są podobne do dziejów innych prawosławnych monasterów, które opowiedziały się w którymś momencie za unią? Pisze A. Mironowicz w podsumowaniu rozdziału na temat monasteru supra­skiego, Że wprowadzenie unii przekreśliło „dotychczasową tradycję ośrodka, a zwła­szcza jego otwartość" (A. M „ s. 129) .  Wyrazem tego stanu rzeczy jest , j ak pisze au­tor , zmiana w wystroju wenętrznym głównej świątyni monasteru, barokowe wypo­sażenie cerkwi Zwiastowania NMP, które przysłoniło serbskie malarstwo. Dotykamy w tym miejscu bardzo interesującego problemu powiązań i wpływów różnych obsza­rów kulturowych w dziedzinie architektury i wystroju cerkiewnego. W omawianym przykładzie zmiana wystroju  związana była z wprowadzeniem unii w ośrodku w Su­paślu. VVarto w tym miejscu wspomnieć o momencie kulturalnym Piotra Mohyły, który do rozlicznych prac architektoniczilych i malarskich sprowadzał rzemieślni­ków i budowniczych z różnych stron Europy, również z VVłoch6 . Rozdział piąty omawia podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVII wieku. Sporo miejsca poświęcił autor zwłaszcza dwóm centrom prawosławnego ży­cia religijnego w XVII stuleciu - na terenie Bielska oraz Drohiczyna. W uwagach ko1icowych podkreślił autor między innymi znaczenie wpływów społeczności świec­kiej na ośrodki prawosławne. Analiza ośrodków prawosławnych przedstawionych przez A. Mironowicza pozwala w istocie lepiej zrozumieć znaczenie działalności świeckiej nie tylko w kontekście „prawa podawania i ktitorstwa" . Słabszym fragmentem pracy jest aneks pierwszy, zamieszczony na stronach 267--271 ,  o którym już była mowa na początku recenzji .  Szkoda, że autor nie zaznaczy ł  3 15  w nim wszystkich źródeł oraz pozycji literatury, z których korzysta! w pracy. W ten sposób uniknąć można było niepotrzebnych pomyłek i potknięć. Oto kilka przykła­dów: nr 10 .  Boćki - pierwsza pozycja ( tj .  I. Daniłowicz, Skarbiec dyplomatów . . .  , Wilno 1862 ,  nr 2212 ,  s. 280) jest zbędna, nie dotyczy przedmiotu rozważań . Chodzi w niej bowiem o przywilej Zygmunta I dla Jana Sapiehy „na imiona Botki (Boćki) w biel­skim powiecie prawem wieczności nadane, r. 1507" . W drugiej pozycj i ,  na którą się autor powołuje - A. Jabłonowski ,  Podlasie . . . , t .  6, cz. 2, s. 231 jest napisane, Że cerkiew istniała tam przed 1520 rokiem. nr 1 1 .  Boguszewo - jeśli datujemy opierając się na informacj ach A. J ab!onow­skiego zawartych w cz . 2 i 1 jego dzieła o Podlasiu, mamy tam dane z roku 1 578 (cz . 2, s .  230) i z r. 1580 (cz .  1 ,  s .  1 20 ) .  n r  2 1 .  Doj lidy - ks .  G .  Sosna, Historyczny zarys Kościoła Prawosławnego od  za­rania dziejów do chwili obecnej na terenie województwa białostockiego, „Wiadomo­ści Polskiego Autokefal icznego Kościoła Prawosławnego" 1978,  nr 3-4 , na stronie 62 pisze : „Doj lidy XVI" . nr 5 1 .  Kaniuki - w cytowanej pracy A. J ab!onowskiego nie mogłam znaleźć informacji ,  może chodzi o inne źródło. nr 83. Miedzna - ks. G.  Sosna, op . cit . ,  na s .  60 pisze: „Miedzna XV" . nr 90 .  Mokobody - może lepiej zacytować tu oprócz Jabłonowskiego i rok 1580 ,  także ks . G .  Sosnę, który podaje datę wcześniejszą tj . 1 5 13  r .  Dość dotkliwie odczuwa się błędy korektoskie oraz brak indeksu imiennego i ge­ograficznego . Temat podjęty przez Antoniego Mironowicza nie należy do najłatwiejszych , ale każdy kolejny krok stawiany przez badaczy, mimo owych trudności , o których przy­chodziło mi już nie raz pisać7 ,  trzeba analizować bez niepotrzebnych emocj i  i uprze­dzeń. Można mieć nadzieję ,  że w przyszłości pojawią się rozprawy wielu badaczy na temat ośrodków innych wyznań na tym terenie, gdzie w XVI i XVII stuleciu żyła społeczność wielonarodowościowa i różnych wyznań8 .  Teresa Chynczewska-Hennel PRZYPISY 1 A. Jabłonowski, Podlasie, P o lska X VI wieku pod względem geograficzn o - statystycznym, t .  6,cz. 2 ,  Warszawa 1909, s.  20. 2 Tamże, s .  2 1 .  3 W .  Kriegseisen, Sam orząd szlachecki w Małopolsce w latach 1 669 - 1 71 1, Warszawa 1989, s .  5 .  4 Powyższy artykuł w polskiej wersji językowej (przekład P. Lewin) ukaże się wkrótce w zbiorze studiów: Mi ędzy Ws chodem a Zach o d e m. Rzeczpospolita X VI-X VIII w. 5 Z .  Wój cik, The Orth odox Church and th e P o lish Reas o n  of State in the Seventeenth Cen tury, Estra t t o  da: Nuovi Studi Storici - 1 7, Le Origini e Io sviluppo d ella Cristianitd Sla v o ­-Bizantina, Roma 1992,  s .  425-435; por.: T. Chynczewska-Hennel, recenzja książki M. Bendzy, 316  Tendencje unijne względem Cerkwi prawoulawnej w Rzeczypospo litej w latach 1 6 74 - 1 686, Warszawa 1987, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce" , t. XXXV, 1990, s. 184-187.6 Na temat mecenatu kulturalnego Piotra Mohyły wygłosiłam referat na międzynarodowej konferencji w Kamieńcu Podolskim 1992 r.; główne tezy referatu pt. Między Ukrainą, a Polską,. Jvlecenat ku./turalny Piotra Mohyly, w: Po/szcza - Ukrajina: istoryczn a spadszczyna i suspilna swidomist ' ,  I<yjiw 1992 ,  s .  91-94. 7 Np. w recenzji z książki M. Bendzy, Tendencje unijne ... , „Odrodzenie i Reformacja . . .  " ,  s. 184. 8 \Narto z pewnością zacytować tu jnteresującą pracę S. Senyk, Wo men's 1\1 onast ei·i es in Ukra­ine and Belorussia to the period of suppressions, Roma 1983, która w części jak najbardziej pozwala na pewne porównailla z recenzowaną pracą A. Mironowicza. 317  

Antoni Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991, s. 301.

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/4286/1/Studia_Podlaskie_4_Chynczewska-Hennel.pdf

Antoni Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991, s. 301.

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)