recenzjalukasz_leon@poczta.onet.plPrawosławne Seminarium Duchowne w Warszawie, Polska1715916

Leonkiewicz, Łukasz

Elpis

Łukasz Leonkiewicz

Directory of Open Access Journals

ELPIS · 17 · 2015 · s. 159-161DOI: 10.15290/elpis.2015.17.21Czy neopatrystyka była rosyjskim  renesansem patrystycznym?  Recenzja książki Filozofia rosyjskiego  renesansu patrystycznegoks . d . Łukasz LeonkiewiczPrawosławne Seminarium Duchowne w WarszawiePolskalukasz_leon@poczta.onet.plRev. Łukasz Leonkiewicz, Does the neopatristical synthesis is a Russian renaissance of patristic? Book Review “Philosophy of Russian renaissance of patristic, Elpis, 17 2015: 159-161.W drugiej połowie 2014 roku na polskim rynku wy-dawniczym pojawiła się książka poświęcona XX-wiecznej myśli prawosławnej autorstwa krakowskiej badawczyni myśli rosyjskiej s. Teresy Obolevitch. Pozycja nosi tytuł Fi-lozofia rosyjskiego renesansu patrystycznego, a w swej treści poświęcona jest prezentacji poglądów dwóch bardzo waż-nych, jeśli nie najważniejszych, prawosławnych teologów XX wieku – o. Jerzego Florowskiego oraz Włodzimierza Łosskiego. Obaj myśliciele, co podkreśla autorka, ale i inni bada-cze myśli prawosławnej1, uważani są za założycieli bądź od-rodzicieli nowego teologicznego myślenia prawosławnego w XX wieku. Prace i działalność naukowa Jerzego Florow-skiego i Włodzimierza Łosskiego legły u podstaw tzw. syn-tezy neopatrystycznej, czy może po prostu neopatrystyki, którą autorka nazywa „rosyjskim renesansem patrystycz-nym”. S. Teresa w swej książce stara się rosyjski renesans pa-trystyczny wywieść z rosyjskiej filozofii religijnej, której za-łożycielem i głównym przedstawicielem jest Włodzimierz Sołowjow. Próbie tej poświęcony jest cały pierwszy rozdział książki. Autorka, znana w środowisku badaczy myśli rosyj-skiej przede wszystkim z zainteresowań rosyjską filozofią religijną, w szczególności okresem tzw. Srebrnego Wieku, po raz pierwszy wychodzi po za ramy Srebrnego Wieku i poza ramy filozofii rosyjskiej w ogóle. Neopatrystyka jest bowiem przedsięwzięciem nierosyjskim, a może lepiej nie tylko rosyjskim, a już z pewnością nie wywodzi się w spo-sób bezpośredni z filozofii religijnej. Okres neoaptrystyki dotychczas był pomijany w polskich badaniach nad myślą rosyjską. Spowodowane to było, po części, negatywnym stosunkiem myślicieli-teologów neopatrystycznych wobec filozofii rosyjskiej, jak i podejrzliwym stosunkiem samych filozofów religijnych wobec nowego, a w istocie swej teo-logicznego nurtu, myśli religijnej. Powszechnie znana opi-nia Mikołaja Bierdiajewa na temat książki Jerzego Florow-1  С. Хоружий, Неопатристический синтез и русская философия, [w:] О старом и новом, АЛЕТЕЙЯ, Санкт-Петербург 2000, s.35-61.skiego pt. Drogi filozofii rosyjskiej2 wyraża ogólną opinię rosyjskiego środowiska filozoficznego na emigracji wobec nowego nurtu w teologii rosyjskiej. Ponadto opinia ta do dziś wywiera ogromny wpływ na środowisko polskich ba-daczy myśli rosyjskiej, którzy z przekąsem traktują prawo-sławną myśl teologiczną XX wieku, a której protoplastą był wspomniany już o. Jerzy Florowski. Podjęta przez niego próba odrodzenia myślenia patrystycznego zasługuje na przyrównanie go do innego wielkiego myśliciela XX wie-ku, próbującego odrodzić już nie teologiczne czy religijne, ale filozoficzne myślenie, do samego wielkiego Martina Heideggera. Zarówno pod względem czasowym, jak i ide-owym tych dwóch myślicieli należy postrzegać integralnie, wraz z renesansem tomistycznym w teologii katolickiej czy odrodzeniem myśli protestanckiej w twórczości P. Tillicha, D. Bonhoeffera, K. Bartha. Tymczasem s. Teresa Obolevitch wbrew ogólnie przy-jętej zasadzie w swej ostatniej książce zajęła się tym nie-tradycyjnym wśród badaczy myśli rosyjskiej w Polsce te-matem. Warto także podkreślić, że zajmując się tematyką neopatrystyki autorka wniosła istotny wkład  do polskich badań nad filozofią rosyjską. Jako pierwsza zrobiła krok ku nowym badaniom nad filozofią rosyjską, badaniom, które nie będą obracały się w kręgu rosyjskiej myśli XIX-wiecznej bądź w kręgu rosyjskiego Srebrnego Wieku, lecz uwzględ-nią wszystko to, co wyrosło z filozofii rosyjskiej w XX wie-ku, nawet jeśli to nowe myślenie zanegowało i odrzuciło fundamenty swoich poprzedników, nazywając ich po pro-stu „marzycielami”3. Przy badaniach współczesnej myśli rosyjskiej należy także pamiętać, iż, opisywana w książce s. Teresy, neopatrystyka nie jest już bynajmniej fenomenem teraźniejszym. Renesans neopatrystyczny wciąż dokonuje się na gruncie teologicznym czy religijnym, ale na gruncie filozoficznym jest już, pod pewnym względem, fenome-2  Wyrażając opinię o książce J. Florowskiego M. Bierdiajew stwierdził, że powinna ona nosić tytuł „Bezdroża teologii rosyjskiej”, bowiem, temu właśnie była poświęcona.3  С. Хоружий, О старом и новом, dz.cyt., s. 167.160 ELPIS · 17 · 2015nem historycznym. Odrodzenie patrystyki, myślenia pa-trystycznego, głoszone przez Florowskiego, miało być „po-wrotem do przeszłości, do Ojców Kościoła, dzięki któremu możliwy jest postęp”. Ów postęp miałby polegać na obraniu patrystycznych fundamentów pod nowe myślenie prawo-sławne, teologiczne, religijne. Tak jak filozofia w pracach M. Heideggera odnalazła swoją nową/starą αρχή w greckiej starożytności, tak teologia prawosławna swą nową/starą αρχή odnalazła w greckiej patrystyce. Na tej nowej/starej zasadzie, nowym fundamencie, który odsłonięty został przez teologów nurtu neopatrystycznego już dziś budują swoje koncepcje myśliciele prawosławni, nie tylko rosyjscy, ale również greccy, serbscy i inni. Tym bardziej cieszy fakt podsumowania idei renesansu neopatrystycznego w myśli prawosławnej przez s. Teresę Obolevitch.Powróćmy jednak do recenzji. W pierwszym rozdzia-le autorka, co już powyżej wspomniałem, stara się pokazać ciągłość myśli rosyjskiej i z XIX-wiecznej filozofii rosyjskiej wywodzi renesans neopatrystyczny. Trafnie dobrane i do-strzeżone zostały wątki wspólne neopatrystyce i poprzedza-jącej ją filozofii religijnej. Zarówno imiesławie, jak i kwestia sofilogiczna rzeczywiście podnoszą problemy patrystyczne, ale ich rozwiązanie zaproponowane przez poszczególnych myślicieli rosyjskich dalekie są od rozwiązania patrystycz-nego, co bardzo trafnie podkreśla autorka książki: „Spory wokół onomatodoksji wyraźnie pokazały, że w kręgach ro-syjskich intelektualistów słabo znano tradycję hezychastycz-no-patrystyczną” (s. 49). Słaba znajomość dotyczy jednak tych wszystkich zwolenników imiesławia, którzy dokonali filozoficznej interpretacji tej kwestii odwołując się nie do myślenia patrystycznego, lecz do myślenia neoplatońskiego. Autorka opisując tę kwestię trafnie zauważyła, że J. Florow-ski „nie uznawał ontologicznego, realnego charakteru imie-nia, wyrażając przekonanie, iż każda formuła lingwistyczna, w tym stwierdzenie onomatodoksów w imieniu Bożym jest sam Bóg, zostaje uświęcona wyłącznie przez fakt obcowania z Bogiem, a nie mocą samego słowa” (s. 47).Inną kwestią wspólną rosyjskiej filozofii religijnej i neo-patrystyce jest sofiologia, przede wszystkim w wydaniu S. Bułgakowa. Autorka trafnie opisuje różnicę w podejściu do kwestii pośrednictwa między Bogiem a człowiekiem/świa-tem w ujęciu S. Bułgakowa oraz Florkowskiego i Łosskiego. Obaj neopatryści w dość wyraźny sposób odżegnywali się od substancjalnego podejścia filozofów religijnych, którzy w swych systemach starali się połączyć Boga ze światem na poziomie istotowym i pokazywali, że w patrystyce spotyka-my się z innym opisem, z innym ujęciem relacji Bóg-świat, która realizuje się na poziomie energicznym, na pozio-mie działań, a nie substancji. Jak pisze autorka: „Tymcza-sem Florowski i Łosski dążyli do rozwijania całej teologii rosyjskiej w tym właśnie kierunku, który wyznaczył św. Grzegorz Palamas i jego poprzednicy. (…) spekulatywne, metafizyczne podejście do prawd wiary chrześcijańskiej, rozpoczęte przez Sołowjowa i kontynuowane przez Buł-gakowa, było przedmiotem nieustannej krytyki ze strony Florowskiego i Łosskiego…” (s. 61).Ostatni cytat w dość wyraźny sposób przemawia i za tym, że rozpoczęta przez Florowskiego i Łosskiego próba odrodzenia myślenia patrystycznego w XX wieku nie ma tylko i wyłącznie rosyjskiego charakteru. Wręcz przeciw-nie, to przez krytykę tego, co było owocem myśli rosyjskiej, imiesławia i sofiologii, pojawiła się myśl neopatrystyczna. Renesans neopatrystyczny z tego powodu nie może być nazwany „rosyjskim”. Co prawda to rosyjscy myśliciele – Florowski, Łosski, Krywoszein – uznawani są za prekur-sorów myślenia tego typu, ale zaproponowany przez nich styl i sposób filozofowania czy teologizowania zakorzenił się w całej teologii prawosławnej – nie rosyjskiej czy grec-kiej, ale prawosławnej w ogóle. Dlatego też omawianych w książce s. Teresy myślicieli należy traktować nie jako przedstawicieli myśli rosyjskiej w jej neopatrystycznym nurcie, lecz jako przedstawicieli teologii prawosławnej, którzy swoją pozycję ukonstytuowali w opozycji wobec przyjętego w filozofii rosyjskiej sposobu myślenia religijne-go. Rosyjska myśl religijna i teologia neopatrystyczna mają się do siebie tak, jak neoplatonizm i teologia bizantyjska. Jak dobrze pamiętamy neoplatonizm kilkakrotnie był ana-tematyzowany przez przedstawicieli teologii bizantyjskiej (np. w roku 553 czy 1076).     W rozdziale drugim i trzecim prezentowane są syl-wetki Jerzego Florowskiego i Włodzimierza Łosskiego. Nie sposób znaleźć w tym miejscu książki jakiekolwiek „uster-ki”. Osobowości obydwu myślicieli, ich biografie i poglądy są przedstawione wzorowo. Na szczególną uwagę zasługuje fakt bardzo dużej ilości cytatów pochodzących ze źródeł trudnodostępnych dla przeciętnego czytelnika. Czytając rozdziały o Florowskim i Łosskim nawet absolutny laik w tematyce jest w stanie zbudować całościowy, przejrzysty obraz myśli obu teologów. Prostota i precyzyjność wykła-du nie przeszkadza bynajmniej czytelnikowi bardziej za-awansowanemu w lekturze filozoficznej. W książce można znaleźć bardzo dużo szczegółowych informacji bibliogra-ficznych, precyzyjny wykład poglądów opatrzony komen-tarzem autorki, który niejednokrotnie zmusza, a nawet zachęca do zastanowienia się nad omawianymi kwestiami. Ponadto autorce udało się zachować filozoficzny wymiar wykładu. Nie poprzestaje bowiem na opisaniu poglądów każdego z myślicieli, ale te poglądy układa w spójny sys-tem, który wcale niełatwo jest odtworzyć w oparciu jedynie o artykuły analizowanych myślicieli.Wysiłek o. J. Florowskiego poświęcony został stworze-niu „syntezy neopatrystycznej”. S. Teresa bardzo precyzyjnie opisała ten projekt i umiejscowiła go na tle myśli rosyjskiej. Dostrzegła wpływy słowianofilstwa oraz euroazjatyzmu na myśl Florowskiego, wskazując również różnice między neopatrystyką i wspomnianymi nurtami myśli rosyjskiej. „Synteza neopatrystyczna” polegać miała na odrodzeniu stylu patrystycznego, na odrodzeniu „ducha Ojców” i jak czytamy w książce warunkami tego odrodzenia miały być: „soborowość, powrót do dziedzictwa Ojców, hellenizm chrześcijański i historyzm” (s.122). Autorka książki pod-kreśla, że współczesne myślenie religijne w opinii Florow-skiego powinno być zaangażowane w swą własną historię jako przeszłość i przyszłość zarazem, powinno odpowiadać autentycznemu doświadczeniu chrześcijańskiemu przeka-zanemu nam przez apostołów i właśnie Ojców Kościoła ELPIS · 17 · 2015 161oraz powinno odradzać starożytność, odradzać hellenizm chrześcijański, który rozwijał się w okresie patrystyki. Każ-dej z tych kwestii s. Teresa poświęciła osobny podrozdział, w którym doskonale prezentuje poglądy J. Florowskiego.W rozdziale III książki s. Teresa Obolevitch prezentuje sylwetkę Włodzimierza Łosskiego. Zawarte w nim infor-macje biograficzne oraz wykład poglądów teologicznych W. Łosskiego są bardziej niż zadowalające. Autorka przed-stawiła w nim kwestie ogólno filozoficzne, które nurtowały W. Łosskiego i które do dziś stanowią problem dla każdego teologa prawosławnego. Kwestie relacji filozofii wobec teo-logii, teologii wschodniej wobec teologii zachodniej, po-znania Boga i Jego niepoznawalności, opisu doświadczenia mistycznego na chrześcijańskim Wschodzie i Zachodzie stanowią przebogatą treść tego rozdziału. Ponadto w roz-dziale tym znajdziemy analizę poglądów antropologicz-nych W. Łosskiego, które w rzeczy samej są syntezą patry-stycznej koncepcji przebóstwienia. Bardzo istotnym atutem tej części książki s. Teresy jest zestawienie, dokonane już przez W. Łosskiego, i porów-nanie poszczególnych kwestii teologicznych z punktu wi-dzenia teologii wschodniej i zachodniej. W podrozdziale 3.3.2. Teoria analogii autorka przedstawia kwestię analogii w ujęciu Pseudo-Dionizego Areopagity oraz Mistrza Eck-charta, pokazując tym samym, jak bardzo twórcze może być wspólne, z perspektywy patrystyki greckiej, odczytanie myślicieli, którzy w istocie swej grekami nie byli. Tym sa-mym neopatrystyka, jako poszukiwanie źródeł duchowości chrześcijańskiej staje się metodą nie tylko teologii prawo-sławnej, lecz metodą teologiczną w ogóle mającą na celu zbadanie, porównanie i zestawienie dwóch nurtów chrze-ścijaństwa – greckiego i łacińskiego. Neopatrystyka jest powrotem do źródeł myślenia religijnego, teologicznego, który jest celem postawionym przed całym światem chrze-ścijańskim.W ostatnim rozdziale książki autorka prezentuje dwóch teologów prawosławnych, którzy kontynuowali dzieło J. Florowskiego i W. Łosskiego. Są nimi Bazyli Kry-woszein oraz Cyprian Kern. Obaj zajmowali się patrologią, wywarli wpływ na rozwój badań nad patrystyką grecką, tłumaczyli dzieła Ojców Kościoła, redagowali je, popula-ryzowali. Zaprezentowanie tych dwóch postaci wprowadza czytelnika w już całkowicie inny świat – w świat recepcji idei neopatrystycznej w Kościele Prawosławnym. Krótka charakterystyka osobowości i twórczości obydwu tych my-ślicieli powiązana jest z gronem ich uczniów, z młodszym pokoleniem teologów, którzy już nie tylko badali dzieła Oj-ców Kościoła, ale w oparciu o nie tworzyli własne syntezy, rozwijali kwestie podniesione przez Ojców Kościoła, a co dla filozofa najważniejsze dyskutowali z najwybitniejszymi przedstawicielami myśli europejskiej. Autorka wspomina o J. Meyendorffie, Paulu Evdokimovie, J. Zizoulasie, Ch. Yannarasie, O. Clement, S. Chorużym, A. Nesteruku, J. Ro-manidesie, N. Panagiotisie i innych, którzy bezpośrednio związani są z „syntezą neopatrystyczną” bądź, którzy pro-ponując inny sposób myślenia zapisali się w dwudziesto-wiecznej historii teologii prawosławnej. Pokazuje tym sa-mym, że „filozofia rosyjskiego renesansu patrystycznego” w trakcie XX wieku stała się już ogólnoprawosławną, sobo-rową tendencją w rozwoju nie tylko teologii prawosławnej, ale także filozofii.Pod względem formalnym, tak jak ideowym, książce nie sposób cokolwiek zarzucić. Działo s. Teresy (Obole-vitch) liczy 351 stron wraz z bibliografią i indeksami. Książ-ka od strony graficznej wygląda bardzo dobrze. Na okładce przedstawiona została postać najbardziej charakterystycz-na dla „rosyjskiego renesansu patrystycznego” – św. Grze-gorz Palamas. Ów ostatni Ojciec Kościoła, jak nieraz się go nazywa, a przede wszystkim jego twórczość wywarła wielki wpływ na neopatrystykę, dlatego też wizerunek tego świę-tego może być swego rodzaju sztandarem „syntezy neo-patrystycznej”. Książka napisana jest bardzo dobrym języ-kiem, cechuje ją przejrzystość wywodu, a przede wszystkim wszechobecna w niej potrzeba wyjścia poza dotychczasowe ramy zainteresowań polskich badaczy filozofii rosyjskiej. Pozycja ta jest pierwszym i miejmy nadzieję nie ostatnim krokiem ku „nowym” badaniom nad myślą rosyjską. Jest to pierwsza próba wyjścia poza granice rosyjskiego Srebrnego Wieku i miejmy nadzieję, że dzieło to będzie kontynuowa-ne przez innych badaczy myśli wschodniej.ΕΛΠΙΣCZASOPISMO TEOLOGICZNEKATEDRY TEOLOGII PRAWOSŁAWNEJUNIWERSYTETU W BIAŁYMSTOKUADRES REDAKCJI15-097 Białystok, ul. M. Skłodowskiej-Curie 14tel. 85 745-77-80, e-mail: redakcja@elpis.edu.plwww.elpis.uwb.edu.pl2015  Tom 17 ISSN 1508-7719ΕΛΠΙΣTom172015  

Czy neopatrystyka była rosyjskim renesansem patrystycznym? Recenzja książki Filozofia rosyjskiego renesansu patrystycznego

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)

Does the neopatristical synthesis is a Russian renaissance of patristic? Book Review “Philosophy of Russian renaissance of patristic

https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/3511/1/Elpis_2015_17_Leonkiewicz.pdf

Does the neopatristical synthesis is a Russian renaissance of patristic? Book Review “Philosophy of Russian renaissance of patristic

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Directory of Open Access Journals

Repozytorium Uniwersytetu w Białymstoku (University of Bialystok Repository)